Mô hình tử vong bệnh không lây nhiễm tại Nghệ An 2005‑2014 - Nguyễn Văn Thương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI ======= NGUYỄN VĂN THƯƠNG MÔ HÌNH TỬ VONG DO BỆNH KHÔNG LÂY NHIỄM GIAI ĐOẠN 2005 ­ 2014 TẠI TỈNH NGHỆ AN VÀ ĐÁNH GIÁ GIẢI PHÁP CAN THIỆP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BÁO CÁO TỬ VONG LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI ­ 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ 2 TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI ======= NGUYỄN VĂN THƯƠNG MÔ HÌNH TỬ VONG DO BỆNH KHÔNG LÂY NHIỄM GIAI ĐOẠN 2005 ­ 2014 TẠI TỈNH NGHỆ AN VÀ ĐÁNH GIÁ GIẢI PHÁP CAN THIỆP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG BÁO CÁO TỬ VONG ̀ Y tế Công cộng Chuyên nganh: Mãsô:́ 62720301 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. Lê Trần Ngoan 2 HÀ NỘI ­ 2018 4 LỜI CẢM ƠN Trong quá trình học tập và thực hiện luận án này, tôi đã nhận được sự hỗ trợ hiệu quả, tạo điều kiện nghiên cứu, làm việc của nhiều đơn vị, các thầy, cô giáo, đồng nghiệp, bạn bè và người thân trong gia đình. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo sau đại học, Viện Đào tạo Y học dự phòng và Y tế công cộng, giảng viên, cán bộ các Khoa/Phòng, của Trường Đại học Y Hà Nội luôn tạo điều kiện cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án. Tôi xin trân trọng bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.

Lê Trần Ngoan, người thầy giúp tôi lựa chọn, định hướng, trực tiếp hướng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập cũng như hoàn thành luận án này. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến Ban Quản lý dự án Tăng cường năng lực hệ thống y tế cơ sở một số tỉnh trọng điểm giai đoạn 2012­2016, Lãnh đạo Sở Y tế, Bệnh viện đa khoa huyện, Trung tâm Y tế huyện, Trạm Y tế xã trong tỉnh Nghệ An đã tích cực hỗ trợ, ủng hộ và phối hợp với cán bộ điều tra trong quá trình thu thập số liệu thực địa. Tôi xin chân thành cảm ơn cán bộ Sở Y tế Nghệ An, Bệnh viện đa khoa huyện Nghi Lộc, xin gửi tấm lòng ân tình đến gia đình: bố mẹ hai bên, anh chị em trong gia đình; vợ và hai con trai yêu quý là nguồn động viên giúp tôi hoàn thành luận án này. Tác giả luận án Nguyễn Văn Thương 4 6 LỜI CAM ĐOAN Tôi là: Nguyễn Văn Thương, nghiên cứu sinh khóa 33.

Trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành y tế công cộng, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của Thầy Lê Trần Ngoan 2. Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam 3. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm tr ướ c pháp luật về những cam kết này.

Hà Nội, ngày 20 tháng 08 năm 2018 Người viết cam đoan Nguyễn Văn Thương 6 8 CÁC CHỮ VIẾT TẮT ASR Tỷ lệ tử vong chuẩn hóa tuổi (Age­standard BKLN Bệnh không lây nhiễm BMI Chỉ số khối cơ thể (Body Mass Index ­ BMI COPD Bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (Chronic obstractive pulmonary disease ­ CO CVD Bệnh tim mạch (Cardiovascular diseases – C CR Tỷ lệ tử vong thô (Crude rate ­ CR) DALY Số năm sống tiềm năng mất đi do mắc bện year ­ DALY) DW Mất sức khỏe do mắc bệnh (Disability weig GDP Tổng giá trị sản phẩm quốc gia (Gross Dom HHMT Hô hấp mạn tính IARC Tổ chức nghiên cứu ung thư quốc tế (International Agency for Research on Cance ICD­10 Phân loại bệnh tật quốc tế, phiên bản thứ 1 10 ­ ICD­10) LE Tuổi thọ trung bình tính từ năm sinh (Life e MRR, 95% CI) Tỷ lệ chênh tử vong và 95% khoảng tin cậy (Mortality rates ratio and 95% Confident Int NCD Bệnh không lây nhiễm (Non­communicable WHO Tổ chức Y tế thế giới (World Health Organ TV Tử vong VA Hồi cứu nguyên nhân tử vong bằng phỏng vấn (Verbal Autopsy ­ VA) YLD Số năm kỳ vọng sống mất đi do mắc bệnh (Years lost due to Diseases ­ YLD). YLL Số năm kỳ vọng sống mất đi do tử vong sớ (Years of life lost ­ YLL). MỤC LỤC 8 10 DANH MỤC CÁC BẢNG 10 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ 12 ĐẶT VẤN ĐỀ Thông tin về sức khỏe bao gồm ba nhóm chính, đó là tỷ suất mới mắc bệnh, tỷ suất tử vong và tỷ lệ hiện mắc, là thông tin quan trọng cho các hoạt động cải thiện sức khỏe nhân dân [1], [2], [3], cũng như việc lập các chiến lược và kế hoạch trong y tế công cộng ở mức toàn cầu, quốc gia, cấp tỉnh, và cấp huyện [4]. Nguyên nhân tử vong cung cấp thông tin về các bệnh nguy hiểm gây chết người mà cần phải được can thiệp quyết liệt nhất bằng mọi nguồn lực xã hội và tất cả các cơ quan của ngành y tế ở mức toàn cầu [4], quốc gia [5] và các địa phương.

Trong điều kiện hiện nay ở nước ta, các nghiên cứu tử vong về sự phân bố theo địa phương, diễn biến theo thời gian đối với bệnh lây nhiễm và không lây nhiễm chưa được thực hiện nhiều. Trên thế giới, ở các nước có mức phát triển kinh tế thấp và trung bình, thông tin về sức khỏe, đặc biệt bệnh không lây nhiễm, rất hạn chế cả về tính đầy đủ và chất lượng, đã được Tổ chức Y tế thế giới (World Health Organization ­ WHO) đánh giá và đề xuất các hoạt động nghiên cứu ở tất cả các nước trên thế giới để cải thiện chất lượng số liệu [6]. Ở các nước phát triển, hệ thống thống kê nguyên nhân tử vong cung cấp số liệu có chất lượng cao cả về số lượng và chất lượng [4], bởi vì mỗi trường hợp tử vong được bác sĩ chuyên khoa ghi và kết luận nguyên nhân vào giấy chứng nhận tử vong. Mắc bệnh và tử vong do bệnh không lây nhiễm ở nước ta được đánh giá là gia tăng nhanh chóng trong những năm gần đây [7], do sự già hóa dân số, do sự phát triển công nghiệp, đô thị hóa kéo theo sự ô nhiễm môi trường [8] và sự thay đổi lối sống tiêu thụ nhiều thuốc lá [9], rượu, bia và ít vận động thể lực [6].

Việc thiếu các số liệu chính xác về tử vong theo các nhóm nguyên nhân, cả về bệnh lây nhiễm và không lây nhiễm gây ảnh hưởng cho công tác lập chính sách và kế hoạch nâng cao sức khỏe của người dân, gây 13 lãng phí nguồn lực và thiếu thực tế. Thông tin về nguyên nhân tử vong ở nước ta do ngành Tư pháp thực hiện thống kê sinh tử “Vital Statistics” có chất lượng không bảo đảm, thiếu số lượng và không có nguyên nhân tử vong [10]. Trong ngành y tế, ghi nhận tử vong được Bộ Y tế chỉ đạo từ năm 1992 cho triển khai ghi chép toàn bộ danh sách và nguyên nhân tử vong tại các trạm y tế xã trên phạm vi cả nước vào sổ A6­YTCS (A6) [11]. Số liệu báo cáo nguyên nhân tử vong tại các xã, trung tâm y tế huyện, các sở y tế theo mẫu biểu của Bộ Y tế không đầy đủ và thiếu chính xác [12], dẫn đến Bộ Y tế chỉ công bố hàng năm số liệu tử vong bệnh viện trong niên giám thống kê y tế [13], đạt khoảng 16% [14] của tổng số tử vong trong cộng đồng [15].

Có nhiều nguyên nhân gây ảnh hưởng chất lượng số liệu nguyên nhân tử vong, bao gồm thiếu nhân lực được đào tạo chuyên sâu cho ghi chép nguyên nhân tử vong, thiếu kiến thức và kỹ năng của cán bộ y tế tại các cơ sở y tế, thiếu kiểm tra giám sát của cán bộ lãnh đạo [10]. Việc can thiệp nâng cao chất lượng ghi chép nguyên nhân tử vong, đặc biệt cho tuyến xã và huyện là rất quan trọng, để thực hiện sự chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ [5] và Bộ trưởng Bộ Y tế [16] trong công tác phòng chống bệnh không lây nhiễm giai đoạn 2015­2025 và sau này. Do vậy, chúng tôi tiến hành nghiên cứu nguyên nhân tử vong tại tỉnh Nghệ An cho giai đoạn 10 năm, từ 2005 đến 2014. Mục tiêu nghiên cứu 1.

Mô tả thực trạng tử vong do bệnh không lây nhiễm giai đoạn 2005 ­ 2014 tại tỉnh Nghệ An. Phân tích độ phù hợp về nguyên nhân tử vong do bệnh không lây nhiễm và hiệu quả can thiệp cải thiện chất lượng báo cáo tử vong tại huyện Diễn Châu, tỉnh Nghệ An đối với các trường hợp tử vong trong năm 2014. TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1. Một số khái niệm về bệnh không lây nhiễm Bệnh không lây nhiễm, theo WHO, là các bệnh mạn tính, không lây từ người này sang người khác, bệnh mắc lâu dài và tiến triển chậm (Noncommunicable diseases (NCD), also known as chronic diseases, are not passed from person to person.

They are of long duration and generally slow progression) [17]. Bốn nhóm bệnh bao gồm các bệnh tim mạch ( Cardiovascular diseases – CVD: ICD­10: I00­I99), các bệnh ung thư (ICD­10: C00­C96), bệnh đái tháo đườ ng (ICD­10: E10­E14), và các bệnh hô hấp mạn tính (ICD­10: J40­J46) [6]. B ốn nhóm này thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài này và gọi là “Bệnh không lây nhiễm”, viết tắt “BKLN”, s ự định hướng này là theo hướng dẫn của WHO năm 2009 [6], khi thi ết l ập h ệ thống toàn cầu phòng chống bệnh không lây nhiễm. Một số bệnh khác như Parkinson, tâm thần, thần kinh, sơ gan, viêm thận mạn, suy thận, dị tật bẩm sinh, tử vong sơ sinh, tai nạn thương tích do giao thông, tự tử, đuối nước,…không thuộc phạm vi nghiên cứu của đề tài này.

Bốn nhóm bệnh này chia chung 4 nhóm nguyên nhân, nguy cơ chính là hút thuốc lá, uống rượu bia, ít vận động thể lực và dinh dưỡng không an toàn [6]. Chương trình phòng chống bệnh không lây nhiễm ở nước ta chính thức bắt đầu từ năm 2015, dưới sự chỉ đạo từ Chính phủ [5] và ngành y tế [16] cho hoạt động trên khắp cả nước. 15 Hệ thống toàn cầu phòng chống bệnh không lây nhiễm (Non­ communicable Diseases, BKLN) chính thức được thành lập năm 2009, điều phối bởi WHO [6]. Nghiên cứu tử vong do bệnh không lây nhiễm trên thế giới WHO đã phân tích thực trạng tử vong do bệnh không lây nhiễm theo mức độ phát triển kinh tế là kinh tế phát triển thấp, trung bình, và cao (low, middle and high income countries).

Có 144 nước được xếp theo nhóm kinh tế phát triển thấp và trung bình và có 79% (27,5 triệu) số người tử vong do bệnh không lây nhiễm là của các nước này trong năm 2004.