Luận án Tiến sĩ Sử học: Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ (1873-1945) - Bùi Thị Hà, Học viện Khoa học Xã hội

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI BÙI THỊ HÀ Y TẾ PHƯƠNG TÂY Ở BẮC KỲ TỪ NĂM 1873 ĐẾN NĂM 1945 Ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 92 29 013 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS. ĐỖ QUANG HƯNG Hà Nội, 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1945 là công trình nghiên cứu độc lập của riêng tôi. Những thông tin, số liệu, kết quả được trình bày trong luận án là trung thực, có trích dẫn khoa học rõ ràng. Các ý kiến nhận xét, kết luận khoa học của luận án chưa từng được công bố trong bất kì công trình của cá nhân nào khác.

Hà Nội, ngày 9 tháng 9 năm 2019 Tác giả luận án Bùi Thị Hà LỜI CẢM ƠN Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin chân thành cảm ơn Thầy - GS. Thầy luôn tận tâm chỉ bảo, giúp đỡ, khích lệ tôi từ ngày đầu làm luận án và trong quá trình 3 năm học tập chương trình Nghiên cứu sinh. Thầy là người truyền lửa nghề cho tôi, luôn động viên tôi trong cuộc sống cá nhân và công việc chuyên môn, giúp tôi vươn lên, biết yêu nghề và gắn bó với nghề. Xin được dành lời cảm ơn chân thành đối với PGS.TS Tạ Thị Thuý (Viện Sử học) đã gợi mở cho tôi hướng nghiên cứu về y tế Việt Nam thời thuộc địa và có nhiều giúp đỡ tôi trong quá trình tìm hiểu tài liệu, nghiên cứu luận án.

Trong thời gian học tập và hoàn thành Luận án, tôi nhận được nhiều sự ủng hộ, giúp đỡ của các Thầy Cô của Khoa Sử học, Phòng Đào tạo Học viện Khoa học Xã hội. Tôi chân thành cảm ơn sự giúp đỡ của các cán bộ Thư viện Viện Sử học, Trung tâm Lưu trữ Quốc gia I Việt Nam, Trung tâm EFEO Việt Nam, Phòng Tư liệu Khoa Lịch sử-Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Thư viện Quốc gia Việt Nam, Viện Thông tin Khoa học Xã hội đã tạo điều kiện cho tôi được tiếp cận với những nguồn tài liệu đa dạng. Chủ trương của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, Viện Sử học là gắn những Đề tài Khoa học cấp cơ sở hàng năm với quá trình học tập Nghiên cứu sinh (đối với cán bộ đang tham gia chương trình đào tạo) thực sự đã đem lại hiệu quả tích cực đối với tôi. Tôi trân trọng cảm ơn Lãnh đạo Viện Sử học đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện những Đề tài Khoa học cấp cơ sở trong những năm qua và đó là bước chuẩn bị đặc biệt quan trọng cho quá trình triển khai Luận án.

Đồng thời, qua những Hội đồng nghiệm thu Đề tài cấp cơ sở hàng năm, tôi nhận được những ý kiến phản biện quý báu, không chỉ giúp tôi hoàn thiện kiến thức phục vụ cho đề tài Luận án Tiến sĩ mà còn là những chỉ dẫn để hoàn thiện kỹ năng nghiên cứu, đáp ứng yêu cầu của hoạt động nghiên cứu khoa học lâu dài. Tác giả luận án xin gửi lời tri ân chân thành tới các thành viên Hội đồng, là những nhà khoa học đã và đang công tác tại Viện Sử học. Chân thành cảm ơn gia đình đã tạo cho tôi ý thức không ngừng học tập từ tấm bé, cảm ơn gia đình hai bên nội ngoại vì những hỗ trợ thiết yếu trong thời gian tôi làm Luận án và những người bạn, đồng nghiệp luôn quan tâm, khích lệ tôi trong suốt thời gian qua. Trân trọng cảm ơn! Hà Nội, năm 2019 Tác giả Bùi Thị Hà BẢNG CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Viết đầy đủ Dịch sang tiếng Việt AM Assistance médicale Cơ quan Hỗ trợ y tế AMI Assistance médicale Cứu trợ y tế cho dân bản xứ indigiène BCG Bacille Calmette-Guérin Vắc-xin ngừa bệnh lao IP Institut Pasteur Viện Pasteur Impr Imprimerie Nhà in PCN Physique, chimie, sciences Vật lý, hoá học, khoa học tự naturelles nhiên S.C Saint Paul de Chartres Dòng thánh Phao lô thành Chartres MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 1.

CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN 8 QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN 1. Các nghiên cứu có liên quan đến y tế phương Tây ở Bắc Kỳ 1873 - 8 1945 1. Các nghiên cứu về y tế phương Tây 12 1. Các nghiên cứu về y tế phương Tây ở Việt Nam 12 1.

Các nghiên cứu về y tế phương Tây ở Bắc Kỳ 19 1. Những nội dung luận án kế thừa 21 1. Những nội dung luận án cần giải quyết 21 2. CHƯƠNG 2: SỰ HÌNH THÀNH Y TẾ PHƯƠNG TÂY Ở BẮC KỲ 24 TỪ NĂM 1873 ĐẾN NĂM 1918 2.

Bối cảnh hình thành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ 24 2. Tập quán chữa bệnh theo y học cổ truyền của người Việt 25 2. Cơ sở hình thành y tế phương Tây ở Bắc Kỳ 25 2. Nhu cầu thành lập các cơ sở y tế của Pháp ở Bắc Kỳ 25 2.

Chủ trương của thực dân Pháp đối với vấn đề y tế 27 2. Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1873 đến năm 1902 33 2. Các loại hình cơ sở y tế 33 2. Đội ngũ nhân viên y tế 36 2.

Thuốc và phương pháp chữa trị 38 2. Kết quả trong công tác chăm sóc sức khoẻ, chữa bệnh 40 2. Y tế phương Tây ở Bắc Kỳ từ năm 1902 đến năm 1918 41 2. Các cơ sở khám chữa bệnh 41 2.

Các cơ quan, tổ chức nghiên cứu và phòng dịch 50 2. Đội ngũ nhân viên y tế 51 2.Thuốc Tây, việc tuyên truyền Tây y 55 2. Kết quả khám chữa bệnh và phòng ngừa dịch bệnh 56 Tiểu kết chương 2 59 3. CHƯƠNG 3: SỰ PHÁT TRIỂN CỦA Y TẾ PHƯƠNG TÂY Ở 60 BẮC KỲ TỪ NĂM 1919 ĐẾN NĂM 1929 3.

Đầu tư cho y tế phương Tây ở Bắc Kỳ 60 3. Xây dựng các cơ sở y tế và đào tạo nhân viên y tế 61 3. Các cơ quan và tổ chức y tế 61 3. Các cơ sở đào tạo y khoa 62 3.

Các cơ sở khám chữa bệnh 64 3. Các cơ quan nghiên cứu và phòng dịch 72 3. Đội ngũ nhân viên y tế 74 3. Tình hình khám chữa bệnh và phòng ngừa dịch bệnh 79 3.

Số lượt người được khám, chữa bệnh 79 3. Những kết quả trong phòng dịch và nghiên cứu khoa học 85 Tiểu kết chương 3 89 4. CHƯƠNG 4: Y TẾ PHƯƠNG TÂY Ở BẮC KỲ TỪ NĂM 1930 91 ĐẾN NĂM 1945 4. Sự suy giảm trong lĩnh vực đầu tư 92 4.

Hoạt động của các cơ sở y tế phương Tây ở Bắc Kỳ 94 4. Các cơ sở đào tạo y khoa 94 4. Các cơ sở khám chữa bệnh 95 4. Các cơ quan nghiên cứu và phòng dịch 103 4.

Đội ngũ nhân viên y tế 103 4. Kết quả trong hoạt động khám chữa bệnh và phòng dịch 113 4. Số lượt người được khám, chữa bệnh 113 4. Những kết quả trong hoạt động phòng dịch, nghiên cứu khoa 116 học và truyền bá y tế phương Tây Tiểu kết chương 4 125 5.

CHƯƠNG 5: MỘT SỐ NHẬN XÉT 126 Kết Luận 147 Danh mục công trình khoa học của tác giả có liên quan đến luận án Danh mục tài liệu tham khảo Phụ lục DANH MỤC BẢNG, BIỂU ĐỒ STT Tên bảng Trang 1 Bảng 2.1: Đầu tư cho y tế Đông Dương các năm 1906-1918. 29 2 Sơ đồ: Cơ sở khám chữa bệnh ở Bắc Kỳ từ đầu thế kỷ XX đến năm 1918.2: Hoạt động của các cơ sở y tế ở Bắc Kỳ năm 1906.3: Tình hìnhbệnh nhân bản xứ trong các cơ sở y tế ở Bắc Kỳ 57 1913-1918.4: Bệnh nhân bản xứ tại bệnh viện bản xứ Kiến An 1914-1917.1: Chi cho y tế Đông Dương từ năm 1919 đến năm 1929.2: Tình hình khám chữa bệnh cho bệnh nhân ở Bắc Kỳ 1922-1929. 79 8 Biểu đồ: Khám chữa bệnh cho bệnh nhân bản xứ ở Bắc Kỳ 1922-1929.3: Hoạt động của bệnh viện Hải Phòng 1919-1922.4: Tỷ lệ mắc các bệnh của người Âu tại bệnh viện Hải Phòng 82 các năm 1919-1922 11 Bảng 3.5: Tỷ lệ mắc các bệnh của người bản xứ tại bệnh viện Hải 82 Phòng các năm 1919-1922 12 Bảng 3.6: Tình hình chữa bệnh dại tại viện Pasteur Hà Nội các năm 86 1923-1929.7: Số đợt chủng ngừa lao được viện Pasteur Hà Nội tiến 87 hành tại Bắc Kỳ từ ngày 15/3 đến tháng 5/1927.1: Ngân sách Bắc Kỳ chi cho y tế từ năm 1930 đến năm 1943.2: Cơ sở y tế ở Bắc Kỳ từ ngày 31-12-1930 đến ngày 31-12-1935.3: Cơ sở y tế ở Bắc Kỳ từ ngày 31-12-1936 đến ngày 31-12-1943.4 : Số lượng bác sĩ, dược sĩ, nha sĩ người Âu làm việc cho Cơ quan 103 Hỗ trợ y tế ở Bắc Kỳ 1930-1943.5: Số lượng bác sĩ, dược sĩ làm việc tại viện Pasteur Hà Nội 104 1930-1943.6: Số lượng bác sĩ, nha sĩ tự do ở Bắc Kỳ các năm 1931-1944.7: Bác sĩ, y sĩ, dược sĩ bản xứ làm việc tại các cơ sở y tế của Cơ quan 107 Hỗ trợ y tế ở Bắc Kỳ từ năm 1930 đến ngày 31-12-1943.8: Bác sĩ Đông Dương hành nghề tự do ở Bắc Kỳ 1931-1935 108 22 Bảng 4.9: Y tá bản xứ tại Bắc Kỳ từ năm 1930 đến năm 1943.10: Bệnh nhân bản xứ trong các cơ sở y tế ở Bắc Kỳ 1930-1943.11: Hoạt động khám chữa bệnh tại bệnh viện mắtHà Nội 1930-1943 114 25 Bảng 4.12: Y tế Bắc Giang từ năm 1931 đến năm 1936.13: Tình hình bệnh nhân tại trại tâm thần Vôi Bắc Giang 1934-1943.14: Hỗ trợ sinh sản ở Bắc Kỳ từ năm 1930 đến năm 1943.15: Tình hình bệnh nhân phong hủi ở Bắc Kỳ từ năm 1930 đến 116 năm 1943 29 Bảng 4.16: Số người chữa dại tại Hà Nội từ năm 1930 đến năm 1943.17: Thuốc ký ninh được phân phát ở Bắc Kỳ 1930-1943.18: Giải phẫu bệnh học do viện Pasteur Hà Nội thực hiện các 120 năm 1930, 1939.19: Viện Pasteur Hà Nội lấy mẫu nước tại một số tỉnh Bắc Kỳ 1939-1940. Tính cấp thiết của đề tài Trải qua hàng ngàn năm lịch sử, người Việt đã khéo léo kết hợp giữa lý luận y học phương Đông với tri thức y học bản địa để hình thành nên nền y học cổ truyền của dân tộc.

Với người Việt, việc chữa bệnh và chăm sóc sức khỏe bằng y học cổ truyền không chỉ là tập quán, là nghệ thuật, mà hơn nữa, đã trở thành một nét văn hóa được gìn giữ qua các thế hệ. Vào các thế kỷ XVII-XVIII, trong quá trình truyền giáo ở Đại Việt, đi cùng với tư trang cá nhân như kinh thánh và những tặng phẩm quý hiếm, các giáo sĩ phương Tây còn mang theo nhiều loại Tây dược cùng những phương cách chữa bệnh mới đến từ Tây Âu.