Luận án: Đặc điểm dịch tễ học, đột biến gen Thalassemia ở phụ nữ Tày Định Hóa, Thái Nguyên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGUYỄN KIỀU GIANG ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC, ĐỘT BIẾN GEN BỆNH THALASSEMIA Ở PHỤ NỮ NGƯỜI DÂN TỘC TÀY TẠI 6 XÃ HUYỆN ĐỊNH HÓA, TỈNH THÁI NGUYÊN VÀ THỬ NGHIỆM GIẢI PHÁP CAN THIỆP Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và tổ chức Y tế Mã số: 62 72 01 64 THÁI NGUYÊN - 2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN NGUYỄN KIỀU GIANG ĐẶC ĐIỂM DỊCH TỄ HỌC, ĐỘT BIẾN GEN BỆNH THALASSEMIA Ở PHỤ NỮ NGƯỜI DÂN TỘC TÀY TẠI 6 XÃ HUYỆN ĐỊNH HÓA, TỈNH THÁI NGUYÊN VÀ THỬ NGHIỆM GIẢI PHÁP CAN THIỆP Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và tổ chức Y tế Mã số: 62 72 01 64 Xác nhận của tập thể hướng dẫn PGS. Nguyễn Tiến Dũng GS. Hoàng Khải Lập Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng Xác nhận của Thư ký Hội đồng GS. Trương Việt Dũng TS.

Nguyễn Thị Tố Uyên THÁI NGUYÊN - 2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi là Nguyễn Kiều Giang, nghiên cứu sinh khóa 10 - Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên, chuyên ngành Vệ sinh xã hội học và tổ chức Y tế, tôi xin cam đoan: 1. Đây là luận án do tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của PGS. Nguyễn Tiến Dũng – Phó hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên, và GS. Hoàng Khải Lập – Bộ môn Dịch tễ học – Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên.

Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019 LỜI CẢM ƠN Hoàn thành luận án này, cho phép tôi bày tỏ lòng biết ơn và cảm ơn chân thành tới : - Đảng ủy, Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo và bộ phận Sau đại học, Bộ môn Dịch tễ học, Khoa Y tế Công cộng Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án Tiến sĩ.

- Đảng ủy, Ban giám đốc Bệnh viện đa khoa Trung ương Thái Nguyên đã ủng hộ và tạo mọi điều kiện cho tôi trong quá trình công tác và thực hiện đề tài nghiên cứu. Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn của mình tới: - PGS. Nguyễn Tiến Dũng – Phó hiệu trưởng Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên, người Thầy đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt cho tôi những kiến thức, phương pháp nghiên cứu khoa học vô cùng quý giá; động viên và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Hoàng Khải Lập – Bộ môn Dịch tễ học Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên, người thầy đã tận tình hướng dẫn, truyền đạt cho tôi những kiến thức, phương pháp nghiên cứu khoa học vô cùng quý giá; giúp đỡ và động viên tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Đàm Thị Tuyết – Trưởng khoa Y tế Công cộng, Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên, người Thầy dành nhiều tâm sức đào tạo, hướng dẫn và động viên giúp đỡ để tôi có được những kiến thức giá trị, những ý kiến rất quý báu trong suốt thời gian học tập và thực hiện nghiên cứu này. Nguyễn Thành Trung – Nguyên Giám đốc Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên, người Thầy đã luôn truyền đạt cho tôi những kiến thức chuyên môn quý báu, động viên và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình công tác và thực hiện luận án này. - Bs Ninh Văn Chính – Giám đốc Trung tâm Y tế Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên đã tận tình giúp đỡ, chia sẻ với tôi những kiến thức, kinh nghiệm, chỉ đạo và phối hợp thực hiện tốt nhất với chúng tôi trong quá trình thực hiện nghiên cứu. - Tập thể cán bộ Bộ môn Sinh lý học; Khoa Y học cơ sở, Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên và những đồng nghiệp tại Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên đã dành cho tôi những tình cảm quý mến, sự động viên kịp thời, cũng như sự hỗ trợ, chia sẻ trong công việc và trong quá trình học tập.

- Tập thể cán bộ Trung tâm Huyết học truyền máu Thái Nguyên và những đồng nghiệp tại Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên đã dành cho tôi những tình cảm quý mến, sự động viên kịp thời, cũng như sự hỗ trợ, chia sẻ trong công việc và trong quá trình học tập. Tôi xin chân thành cảm ơn các cán bộ Trung tâm Y tế huyện Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên, đặc biệt là Trạm Y tế các xã Tân Thịnh, Linh Thông, Phú Đình, Bình Yên, Bình Thành và thị trấn Chợ Chu đã luôn tin tưởng và ủng hộ, hợp tác với tôi trong suốt quá trình tôi làm việc và nghiên cứu tại Định Hóa để tôi hoàn thành luận án này. Tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến Cha Mẹ, Vợ, các Con và những người thân trong gia đình đã thường xuyên động viên, khích lệ, tạo cho tôi nguồn động lực, giúp tôi chuyên tâm học tập, nghiên cứu và không ngừng phấn đấu. Xin cảm ơn bạn bè đã chia sẻ, giúp đỡ tôi mọi mặt trong quá trình học tập và hoàn thành luận án tốt nghiệp này.

Thái Nguyên, ngày tháng năm 2019 Nguyễn Kiều Giang CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Giải thích ARMS Amplification refractory mutation system – Hệ thống đột biến chịu nhiệt khuếch đại CA Citrate Agar CAE Cellulose acetad CBYT Cán bộ y tế CD Codon – bộ ba mã hóa axit amin CĐTS Chẩn đoán trước sinh CS Cộng sự DCIP Dichlorophenolindophenol. DNA Deoxyribonucleic acid - Axit nhân DHT Dị hợp tử ĐHT Đồng hợp tử FIL Filipino – Đột biến của người Philipin Fl Femtolitre GTTĐ Giá trị tiên đoán Hb Hemoglobin – Huyết sắc tố HBA1 Hemoglobin alpha 1 (gene) HBA2 Hemoglobin alpha 2 (gene) HBB Hemoglobin beta (gene) HbCS Hemoglobin Constant Spring HPLC High Performance Liquid Chromatography Điện di sắc ký lỏng hiệu năng cao HST Huyết sắc tố K.P Knowledge - Attitudes - Practices (Kiến thức - Thái độ - Thực hành) MCH Mean Corpuscular Hemoglobin - Huyết sắc tố trung bình hồng cầu. MCHC Mean Corpuscular Hemoglobin Concentration - Nồng độ huyết sắc tố trung bình hồng cầu. MCV Mean Corpuscular Volume - Thể tích trung bình hồng cầu.

MED Mediterranean – Đột biến phổ biến ở khu vực Địa Trung Hải MLPA Multiplex Ligation-dependent Probe Amplification NST Nhiễm sắc thể OF Osmotic fragility – Sức bền màng hồng cầu PCR Polymerase Chain Reaction – Phản ứng chuỗi polymerase Pg Picrogam RDW Red blood Cell Distribution - Phân bố độ rộng về kích thước hồng cầu SCT Sau can thiệp SEA Southeast Asia – Đông Nam Châu Á TCT Trước can thiệp THAI Thai – Đột biến của dân tộc Thái – Thái lan THCS Trung học cơ sở THPT Trung học phổ thông TYT Trạm y tế W.O World Health Oganization - Tổ chức y tế thế giới YTCS Y tế cơ sở MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ .1 Khái niệm bệnh thalassemia .2 Cơ chế di truyền của thalassemia .3 Một số vấn đề dịch tễ học thalassemia .1 Đặc điểm nhóm tuổi .2 Đặc điểm dân tộc .3 Đặc điểm về giới .4 Sự di dân .5 Kết hôn cận huyết .6 Ước tính tỷ lệ trẻ mắc mới trong quần thể (Định luật Hardy- Weinberg).4 Các nghiên cứu về dịch tễ học và gen bệnh thalssemia .1 Trên thế giới .2 Tại Việt Nam.5 Các kỹ thuật xét nghiệm sàng lọc và chẩn đoán thalassemia .1 Các xét nghiệm sàng lọc thalassemia .2 Các xét nghiệm chẩn đoán thalassemia .6 Dự phòng thalassemia.1 Cơ sở di truyền học trong dự phòng bệnh thalassemia.2 Hướng tiếp cận trong xây dựng chương trình dự phòng thalassemia.3 Các chương trình dự phòng thalassemia trên thế giới .4 Các nghiên cứu về sàng lọc, chẩn đoán trước sinh tại Việt Nam .7 Một số đặc điểm văn hoá, xã hội của cộng đồng người dân tộc Tày tại khu vực miền núi Đông Bắc, Việt Nam.40 CHƯƠNG II. ĐỐI TƯỢNG, PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Đối tượng nghiên cứu .1 Nghiên cứu mô tả .2 Nghiên cứu can thiệp .2 Địa điểm và thời gian nghiên cứu .1 Địa điểm nghiên cứu: Huyện Định Hóa , tỉnh Thái Nguyên.2 Thời gian nghiên cứu .3 Phương pháp nghiên cứu .1 Nghiên cứu mô tả .2 Nghiên cứu can thiệp: .4 Biến số và chỉ số nghiên cứu.1 Biến số nghiên cứu.2 Chỉ tiêu nghiên cứu cho nghiên cứu mô tả .3 Chỉ tiêu nghiên cứu cho nghiên cứu can thiệp.4 Tiêu chuẩn chẩn đoán thalassemia, đánh giá các chỉ số hồng cầu và phân loại K.5 Phương pháp xử lý số liệu .6 Phương pháp xử lý hạn chế sai số .7 Đạo đức trong nghiên cứu .61 CHƯƠNG III. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .1 Đặc điểm dịch tễ học, đặc điểm mang gen thalassemia của đối tượng nghiên cứu và giá trị của các xét nghiệm sàng lọc tại cộng đồng .2 Hiệu quả can thiệp dự phòng thalassemia tại cộng đồng .1 Kết quả hoạt động can thiệp .2 Hiệu quả can thiệp K.P dự phòng thalassemia .3 Hiệu quả tác động đầu ra trên đối tượng phụ nữ mang thai và chồng được sàng lọc .77 CHƯƠNG IV: BÀN LUẬN .1 Đặc điểm dịch tễ học, đặc điểm mang gen thalassemia của đối tượng nghiên cứu và giá trị của các xét nghiệm sàng lọc tại cộng đồng .2 Hiệu quả can thiệp dự phòng thalassemia tại cộng đồng .1 Hiệu quả can thiệp K.P trong nhóm cán bộ y tế xã .2 Hiệu quả tác động đầu ra trên đối tượng can thiệp.121 CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .122 TÀI LIỆU THAM KHẢO .123 DANH MỤC PHỤ LỤC .131 DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Tần số của các kiểu kết hôn và tần số gen theo định luật Hardy- Weinbenrg.

Phân bố bệnh thalassemia ở Việt Nam. Độ nhậy độ đặc hiệu của OF test trong trong sàng lọc thalassemia. Độ nhậy độ đặc hiệu của MCV, MCH trong sàng lọc thalassemia. Xác định nguy cơ kết hôn cho các trẻ khi trưởng thành dựa trên thẻ phân loại sau khi sàng lọc tại Sri lanka.

Đặc điểm dịch tễ học của đối tượng nghiên cứu (n=300). Tình trạng thiếu máu trong nhóm đối tượng nghiên cứu. Phân loại mức độ thiếu máu. Giá trị một số chỉ số huyết học đối tượng nghiên cứu.

Phân loại thiếu máu của đối tượng nghiên cứu. Tần suất mang gen thalassemia tại địa điểm nghiên cứu. Phân loại thể mang gen thalassemia. Phân bố kiểu hình và kiểu gen thalassemia.

Phân bố kiểu đột biến gen theo các chỉ số huyết học. Tỷ lệ và phân loại alen đột biến trong số alen khảo sát. Ước tính số trẻ mắc mới thalassemia thể nặng tại địa điểm nghiên cứu. Phân loại mang gen thalassemia theo tình trạng dị trú và kết hôn cận huyết.

Phân loại mang gen thalassemia theo tình trạng thiếu máu.