Luận án tiến sĩ y học: Thực trạng bệnh quanh răng và hiệu quả can thiệp trên người bệnh điều trị thay thế nghiện các chất dạng thuốc phiện bằng methadone tại Thái Nguyên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRỊNH ĐỨC MẬU THỰC TRẠNG BỆNH QUANH RĂNG VÀ HIỆU QUẢ CAN THIỆP TRÊN NGƯỜI BỆNH ĐIỀU TRỊ THAY THẾ NGHIỆN CÁC CHẤT DẠNG THUỐC PHIỆN BẰNG METHADONE TẠI THÁI NGUYÊN Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và Tổ chức Y tế Mã số: 62720164 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC THÁI NGUYÊN-2019 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRỊNH ĐỨC MẬU THỰC TRẠNG BỆNH QUANH RĂNG VÀ HIỆU QUẢ CAN THIỆP TRÊN NGƯỜI BỆNH ĐIỀU TRỊ THAY THẾ NGHIỆN CÁC CHẤT DẠNG THUỐC PHIỆN BẰNG METHADONE TẠI THÁI NGUYÊN Chuyên ngành: Vệ sinh xã hội học và Tổ chức Y tế Mã số: 62720164 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1.TS Trịnh Đình Hải 2.TS Nguyễn Quý Thái THÁI NGUYÊN-2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nghiên cứu được trình bày trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Thái Nguyên, ngày 25 tháng 4 năm 2019 Tác giả Trịnh Đức Mậu ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới GS.TS Trịnh Đình Hải, Giám đốc Bệnh viện Răng hàm mặt Trung ương, Chủ tịch Hội Răng hàm mặt Việt Nam ; PGS.TS Nguyễn Quý Thái, Trưởng khoa các chuyên khoa, Trưởng bộ môn Da liễu - Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên, Trưởng khoa Da liễu - Bệnh viện Trung ương Thái Nguyên, là những người Thày đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập, làm nghiên cứu và hoàn thành luận án. Xin trân trọng cảm ơn Ban Giám hiệu, các Thày cô giáo các bộ môn, Khoa Y tế công cộng, phòng Đào tạo Sau đại học - Trường Đại học Y Dược Thái Nguyên, đã tận tình giảng dạy cho tôi những kiến thức quý báu.

Xin trân trọng cảm ơn Ths.BS Vũ Hoài Nam, Giám đốc Trung tâm Y tế, Trưởng cơ sở điều trị methadone; BSCKI Lê Thị Minh Huệ, phó Giám đốc Trung tâm Y tế, phó trưởng Cơ sở điều trị methadone Đại Từ. BSCKII Nguyễn Đức Vượng, phó Giám đốc Trung tâm Y tế, trưởng Cơ sở điều trị methadone Phổ Yên và các anh chị trong hai Trung tâm đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành quá trình nghiên cứu đề tài luận án. Xin trân trọng cảm ơn các anh chị em của Trung tâm Nha khoa Quốc tế Việt Đức, đã giúp đỡ tôi trong quá trình thu thập số liệu luận án. Xin chân thành cảm ơn sự chia sẻ, giúp đỡ, động viên của toàn thể thành viên trong gia đình, bạn bè, anh chị em đồng nghiệp đã luôn đồng hành cùng tôi trong suốt thời gian học tập và hoàn thành luận án.

Xin trân trọng cảm ơn. Thái Nguyên, ngày 25 tháng 4 năm 2019 Tác giả Trịnh Đức Mậu iii MỤC LỤC MỤC LỤC Nội dung Trang Lời cam đoan Lời cảm ơn Danh mục chữ viết tắt Danh mục bảng, hộp, biểu đồ, sơ đồ và hình Đặt vấn đề 1 Chương 1. Các chất dạng thuốc phiện 3 1. Một số khái niệm cơ bản về bệnh quanh răng 5 1.

Thực trạng và nghiên cứu can thiệp bệnh quanh răng 10 1. Một số yếu tố liên quan đến bệnh quanh răng 19 1. Một số giải pháp can thiệp bệnh quanh răng tại cộng đồng 27 Chương 2. Đối tượng và phương pháp nghiên cứu 2.

Đối tượng nghiên cứu 32 2. Thời gian và địa điểm nghiên cứu 32 2. Phương pháp nghiên cứu 33 2. Chỉ số nghiên cứu 38 2.

Nội dung nghiên cứu mô tả 40 2. Nội dung nghiên cứu can thiệp 40 2. Tiêu chuẩn và tiêu chí đánh giá 48 2. Phương pháp thu thập số liệu 56 2.

Vật liệu nghiên cứu 58 2. Phương pháp khống chế sai số 59 iv 2. Phương pháp xử lý số liệu 59 2. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu 60 Chương 3.

Kết quả nghiên cứu 3. Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến bệnh quanh răng 61 3. Thực trạng và một số yếu tố liên quan trong nghiên cứu 61 định lượng 3. Thực trạng và một số yếu tố liên quan trong nghiên cứu 70 định tính 3.

Kết quả thực hiện các giải pháp can thiệp 74 3. Kết quả thay đổi kiến thức, thái độ, thực hành 74 3. Hiệu quả can thiệp bệnh quanh răng 85 Chương 4. Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến bệnh quanh răng 91 4.

Thực trạng bệnh quanh răng 91 4. Yếu tố liên quan đến bệnh quanh răng 99 4. Thực trạng và một số yếu tố liên quan đến bệnh quanh 107 răngqua nghiên cứu định tính 4. Kết quả thực hiện các giải pháp can thiệp 109 4.

Kết quả can thiệp thay đổi đến kiến thức, thái độ, thực hành 110 4. Hiệu quả can thiệp bệnh quanh răng 124 4. Kết quả can thiệp qua nghiên cứu định tính 128 Kết luận 131 Khuyến nghị 133 Tài liệu tham khảo 134 Phụ lục Danh sách đối tượng nghiên cứu v DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT AIDS Acquired Immuno Deficiency Syndrome CI-S Calculus Index (chỉ số cao răng) CPI Community Periodontal Index (tình trạng quanh răng) CPITN Community Periodontal Index of Treatment Needs (nhu cầu điều trị quanh răng cộng đồng) CSHQ Chỉ số hiệu quả DI-S Deberis Index-Simplified (chỉ số mảng bám) GI Gingival Index (Chỉ số lợi) HIV Human Immunodeficiency Virus infection HQCT Hiệu quả can thiệp n Số lượng OHI-S Oral Hygiene Simplified (Chỉ số vệ sinh răng miệng đơn giản) SL Số lượng TN Treatment Needs (nhu cầu điều trị quanh răng) VSRM Vệ sinh răng miệng vi DANH MỤC BẢNG Nội dung Trang Bảng 3. Đặc điểm chung về người nghiện các chất dạng 61 thuốc phiện Bảng 3.

Thói quen hút thuốc ở người nghiện các chất dạng 62 thuốc phiện Bảng 3. Thực trạng vệ sinh răng miệng (OHI-S) ở người 63 nghiện các chất dạng thuốc phiện Bảng 3. Tỷ lệ bệnh viêm lợi và viêm quanh răng 64 Bảng 3. Tình trạng lợi (GI) ở người nghiện các chất dạng 65 thuốc phiện Bảng 3.

Phân bố tình trạng lợi (GI) theo độ tuổi 66 Bảng 3. Liên quan giữa độ tuổi với bệnh quanh răng 66 Bảng 3. Liên quan giữa chỉ số vệ sinh răng miệng (OHI-S) 67 với tình trạng lợi (GI) Bảng 3. Liên quan giữa thời gian uống methadone với tình 67 trạng vệ sinh răng miệng (OHI-S) Bảng 3.

Liên quan giữa giới tính với bệnh quanh răng 68 Bảng 3. Liên quan giữa thói quen hút thuốc với bệnh quanh 68 răng Bảng 3. Liên quan giữa độ tuổi với bệnh quanh răng tính 69 theo mã số CPI cao nhất Bảng 3.13 Liên quan giữa thời gian uống methadone với bệnh 69 quanh răng tính theo mã số CPI cao nhất Bảng 3. Liên quan giữa nhu cầu điều trị quanh răng cộng 70 đồng (CPITN) với thời gian uống methadone Bảng 3.

Sự thay đổi kiến thức vệ sinh răng miệng sau khi ăn 74 Bảng 3. Sự thay đổi kiến thức về cách chải răng đúng cách 74 sau can thiệp Bảng 3. Sự thay đổi kiến thức về nguyên nhân chảy máu lợi 75 sau can thiệp Bảng 3. Sự thay đổi kiến thức về biểu hiện của viêm lợi sau 76 can thiệp Bảng 3.

Sự thay đổi kiến thức về nguyên nhân gây bệnh 76 quanh răng sau can thiệp Bảng 3. Sự thay đổi kiến thức về biểu hiện viêm quanh răng 77 sau can thiệp vii Bảng 3. Sự thay đổi thái độ về sự cần thiết phải đến bác sĩ 78 khám khi có bệnh răng miệng sau can thiệp Bảng 3. Sự thay đổi thái độ về sử dụng bàn chải, kem đánh 78 răng sau can thiệp Bảng 3.

Sự thay đổi thái độ sau can thiệp về tình trạng vệ 79 sinh răng miệng kém là nguyên nhân gây bệnh quanh răng Bảng 3. Sự thay đổi thái độ về đánh răng đúng cách để 80 phòng bệnh quanh răng sau can thiệp Bảng 3. Sự thay đổi thái độ về khám định kỳ phát hiện, điều 80 trị bệnh quanh răng sau can thiệp Bảng 3. Sự thay đổi thực hành về thời điểm chăm sóc sức 81 khỏe răng miệng trong ngày sau can thiệp Bảng 3.

Sự thay đổi thực hành sau can thiệp về cách vệ sinh 82 răng miệng sau ăn Bảng 3. Sự thay đổi thực hành số lần chải răng trong ngày 82 sau can thiệp Bảng 3. Sự thay đổi thực hành về cách chải răng sau can 83 thiệp Bảng 3. Sự thay đổi thực hành thời gian mỗi lần chải răng 84 sau can thiệp Bảng 3.

Hiệu quả can thiệp đến mức độ vệ sinh răng miệng 85 theo chỉ số OHI-S Bảng 3. Hiệu quả can thiệp đến tỷ lệ bệnh viêm lợi 86 Bảng 3. Hiệu quả can thiệp đến mức độ viêm lợi theo chỉ số 87 GI Bảng 3. Hiệu quả can thiệp đến tỷ lệ bệnh viêm quanh răng 88 theo CPI viii DANH MỤC SƠ ĐỒ, HÌNH, BIỂU ĐỒ Nội dung Trang Sơ đồ 2.

Sơ đồ can thiệp so sánh trước sau có đối chứng 34 Hình 2. Kỹ thuật chải răng theo phương pháp Bass cải tiến 44 Hình 2. Minh họa cây thăm dò quanh răng 49 Hình 2. Minh họa cách chia đoạn lục phân (sextant) 49 Hình 2.

Minh họa cây thăm dò quanh răng của WHO 51 Hình 2. Các răng khám đại diện đánh giá chỉ số lợi (GI) 52 Hình 2. Vị trí chọn răng khám đại diện trong chỉ số OHI-S 54 Hình 2. Minh họa cách tính chỉ số mảng bám 54 Biểu đồ 3.

Mức độ hút thuốc ở người nghiện các chất dạng 62 thuốc phiện Biểu đồ 3. Mức độ vệ sinh răng miệng (OHI-S) ở người nghiện 63 các chất dạng thuốc phiện Biểu đồ 3. Tỷ lệ bệnh viêm lợi và viêm quanh răng 64 Biểu đồ 3. Mức độ viêm lợi ở người nghiện các chất dạng 65 thuốc phiện 1 ĐẶT VẤN ĐỀ Bệnh quanh răng là một trong những bệnh phổ biến nhất, ảnh hưởng đến khoảng 20-50% dân số toàn cầu.

Ở Việt Nam, trên 90% người trưởng thành mắc viêm lợi và viêm quanh răng [7]. Bệnh quanh răng là bệnh nhiễm khuẩn mạn tính có liên quan đến sự phá hủy các cấu trúc nâng đỡ răng, bao gồm lợi, dây chằng quanh răng và xương ổ răng [73]. Bệnh khởi phát do sự tích tụ vi khuẩn ở sát cổ răng. Nếu không điều trị kịp thời, bệnh trở thành mạn tính và chuyển thành viêm quanh răng.

Điều trị bệnh quanh răng rất tốn kém, mất từ 5 đến 10% của các nguồn lực chăm sóc sức khỏe [42]. Viêm quanh răng là một trong những hậu quả gây mất răng, đặc biệt là ở người lớn [31]. Ngày nay, kiểm soát tốt bệnh viêm quanh răng đang là mối quan tâm hàng đầu của các bác sĩ răng hàm mặt [29]. Các bệnh về lợi và quanh răng thường xuyên xảy ra, chúng ta có thể phòng ngừa bằng cách can thiệp dựa vào cộng đồng [53].