Kiểm soát vi đạm niệu và rối loạn mỡ máu ở bệnh nhân tăng huyết áp Vĩnh Long

1 ĐẶT VẤN ĐỀ Tăng huyết áp là vấn đề thường gặp trong cộng đồng, tăng huyết áp ước tính gây ra 7,5 triệu ca tử vong, chiếm khoảng 12,8% tổng số ca tử vong trên toàn thế giới, gánh nặng bệnh tật do tăng huyết áp là 57 triệu DALYs, chiếm 3,7% tổng số DALYs toàn cầu [129]. Bệnh tăng huyết áp nếu không điều trị sẽ tiến triển âm thầm và gây nhiều biến chứng nguy hiểm [8], [15]. Theo nghiên cứu ở các nước có thu nhập trung bình, có 31,1% người trưởng thành bị tăng huyết áp, tỷ lệ có điều trị 44,5% và tỷ lệ kiểm soát được huyết áp chỉ 17,9% [85], [100]. Tại Việt Nam, một cuộc điều tra dịch tễ trên 8 tỉnh, thành phố tại Việt Nam năm 2015, kết quả cho thấy tỷ lệ tăng huyết áp ở người ≥25 tuổi là 47,3%, nghiên cứu năm 2019 ở người từ 18 tuổi trở lên tại 10 tỉnh, thành phố tại 3 vùng sinh thái với tỷ tăng huyết áp là 33,8% [48],[ 80].

Rối loạn mỡ máu đã được chứng minh là một yếu tố nguy cơ đối với các bệnh tim mạch. Nếu một bệnh nhân tăng huyết áp có kèm theo rối loạn mỡ máu làm tăng nguy cơ xơ vữa mạch, được xếp trong nhóm có nguy cơ bệnh tim mạch rất cao[33], [124]. Tình trạng vi đạm niệu xuất hiện ở bệnh nhân tăng huyết áp cho thấy có rối loạn chức năng nội mô không chỉ biến chứng tăng huyết áp xảy ra trên thận mà có thể xuất hiện tổn thương các cơ quan khác của hệ thống tim mạch. Tại Việt Nam, theo các nghiên cứu của tỷ lệ vi đạm niệu ở những người tăng huyết áp trong cuộc điều tra toàn quốc là 70,8%, theo một nghiên cứu tại Khu vực Ðồng bằng sông Cửu Long tỷ lệ vi đạm niệu là 37,8% [20], [42].

Tỷ lệ rối loạn mỡ máu ở người tăng huyết áp rất cao, theo nghiên cứu Nguyễn Thị Hồng Thủy là 77,4% và nghiên cứu của Phạm Vũ Thụy là 94,5%[46],[ 47]. Mục tiêu điều trị tăng huyết áp là tránh các biến chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống. Để đạt được mục tiêu trên, cần kiểm soát tốt huyết áp, kiểm soát các 2 yếu tố nguy cơ tim mạch như rối loạn mỡ máu góp phần làm giảm các biến chứng tim mạch ở bệnh nhân tăng huyết áp. Ngoài việc sử dụng thuốc, bệnh nhân tăng huyết áp được khuyến cáo chế luyện tập thể lực tích cực, giảm cân, chế độ ăn uống hợp lý, tuân thủ điều trị ngoài việc kiểm soát huyết áp đồng thời kiểm soát được rối loạn mỡ máu và vi đạm niệu.

Các nghiên cứu về rối loạn mỡ máu, vi đạm niệu ở bệnh nhân tăng huyết áp đều thực hiện tại bệnh viện, chưa có nghiên cứu triển khai tại cộng đồng. Việc kiểm soát vi đạm niệu, rối loạn mỡ máu được thực hiện tại bệnh viện và chủ yếu sử dụng thuốc đặc trị. Tuy nhiên, phần lớn các bệnh nhân tăng huyết áp phần lớn được điều trị tại trạm y tế. Vì vậy, cần thiết có các biện pháp kiểm soát vi đạm niệu và rối loạn mỡ máu tại cộng đồng phù hợp với dân số từng vùng.

Tỉnh Vĩnh Long, tăng huyết áp chiếm tỷ lệ cao, năm 2012 – 2013, tỷ lệ mắc bệnh tăng huyết áp của người dân tuổi từ 25 – 64 là 32,2%, tỷ lệ tăng huyết áp của người dân ≥40 tuổi tại Bình Minh có tỷ lệ là 25,7% [24], [27]. Chưa có nghiên cứu về rối loạn mỡ máu, vi đạm niệu thực hiện tại tỉnh, nhằm mục đích cung cấp số liệu khoa học về tỷ lệ rối loạn mỡ máu, vi đạm niệu ở bệnh nhân tăng huyết áp tại cộng đồng tỉnh Vĩnh Long, đề xuất các biện pháp can thiệp nhằm kiểm soát huyết áp, rối loạn mỡ máu, vi đạm niệu ở bệnh nhân một cách hiệu quả hơn, chúng tôi thực hiện đề tài: “Nghiên cứu tình hình và đánh giá kết quả can thiệp kiểm soát vi đạm niệu và rối loạn mỡ máu ở người tăng huyết áp tại tỉnh Vĩnh Long” với các mục tiêu: 1. Xác định tỷ lệ vi đạm niệu, rối loạn mỡ máu ở người tăng huyết áp tại tỉnh Vĩnh Long, năm 2016. Xác định các yếu tố liên quan đến vi đạm niệu, rối loạn mỡ máu ở người tăng huyết áp tại tỉnh Vĩnh Long, năm 2016.

Đánh giá hiệu quả can thiệp cộng đồng kiểm soát vi đạm niệu, rối loạn mỡ máu ở bệnh nhân tăng huyết áp có vi đạm niệu và/hoặc rối loạn mỡ máu tại tỉnh Vĩnh Long từ năm 2016 - 2018. 4 Chương 1 TỔNG QUAN TÀI LIỆU 1.1 Định nghĩa tăng huyết áp Theo WHO, THA được định nghĩa là khi huyết áp tâm thu (HATT) ≥140 mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương (HATTr) ≥90 mmHg [126]. Tăng huyết áp có liên quan tới việc tăng hoạt động thần kinh giao cảm, vai trò của hệ Renin- Angiotensin-Aldosteron, khi lượng natri trong máu cao sẽ tăng giữ nước, thay đổi chức năng thụ cảm thể áp lực và quá trình xơ vữa là giảm độ đàn hồi của thành động mạch lớn gây THA. Bộ Y tế, Hội Tim Mạch Việt Nam, Hội tim mạch Châu Âu vẫn dùng định nghĩa và phân loại THA phòng khám của khuyến cáo 2015.

Chẩn đoán THA khi đo HA phòng khám có HATT ≥ 140mmHg và/hoặc HATTr ≥90mmHg [8],[15],[57]. 1 Phân độ THA theo Bộ Y tế [8] Phân độ HA tâm thu HA tâm trương Huyết áp (mmHg) (mmHg) HA tối ưu < 120 và < 80 HA bình thường 120 – 139 và/hoặc 80 – 84 HA bình thường cao 120 – 139 và/hoặc 80 – 89 THA giai đoạn 1 140 – 159 và/hoặc 90 – 99 THA giai đoạn 2 160 – 179 và/hoặc 100 - 109 THA giai đoạn 3 ≥ 180 và/hoặc ≥ 110 5 Bảng 1. 2 Phân tầng nguy cơ THA theo mức HA, các yếu tố nguy cơ, tổn thương cơ quan đích và các bệnh đi kèm [15]. Phân độ HA (mmHg) Các YTNC, tổn Bình Giai đoạn Độ 1 Độ 2 Độ 3 thương cơ quan thường cao bệnh THA 140-159 160-179 ≥180 đích hoặc bệnh 130-139 90-99 100-109 ≥110 85-89 Nguy cơ Nguy cơ Nguy cơ Nguy cơ Không có YTNC thấp thấp trung bình cao Nguy cơ Giai đoạn 1 Nguy cơ Nguy cơ Nguy cơ 1 hoặc 2 YTNC trung (không biến thấp trung bình cao bình-cao chứng) Nguy cơ Nguy cơ Nguy cơ Nguy cơ ≥ 3 YTNC thấp-trung trung cao cao bình bình-cao Tổn thương cơ Giai đoạn 2 quan địch, BTM Nguy cơ Nguy cơ (bệnh Nguy cơ Nguy cơ giai đoạn 3 hoặc trung bình- cao-rất không triệu cao cao ĐTĐ không tổn cao cao chứng) thương cơ quan BTM có triệu chứng, BTM giai Giai đoạn 3 đoạn ≥ 4 hoặc Nguy cơ Nguy cơ Nguy cơ Nguy cơ (bệnh có ĐTĐ có tổn rất cao rất cao rất cao rất cao triệu chứng) thương cơ quan đích 6 1.

Tình hình tăng huyết áp Tăng huyết áp là bệnh có diễn tiến âm thầm, không triệu chứng, chỉ phát hiện tình cờ thông qua khám sức khỏe hoặc có các biến chứng kèm theo. Theo Phạm Hùng Lực, Lê Minh Hữu và cộng sự nghiên cứu tại Vĩnh Long, 62% bệnh nhân không biết mình có bệnh THA, sự phát hiện tăng HA chỉ là tình cờ đi khám bệnh phát hiện huyết áp tăng. Do đó, tỷ lệ biến chứng do THA vẫn còn khá cao trong cộng đồng [24]. Theo số liệu của WHO, số người trưởng thành bị THA đã tăng từ 594 triệu người vào năm 1975, lên 1,13 tỷ người vào năm 2015, trong đó, sự gia tăng của THA xảy ra chủ yếu ở các nước thu nhập thấp và trung bình [107].

Tỷ lệ THA chung ở người trưởng thành là khoảng 30-45%, với tỷ lệ mắc chuẩn hóa toàn cầu lần lượt là 24% và 20% ở nam và nữ, trong năm 2015. Tỷ lệ THA này phù hợp trên toàn thế giới, không phân biệt tình trạng thu nhập. THA ngày càng phổ biến hơn theo độ tuổi, với tỷ lệ lưu hành > 60% ở những người > 60 tuổi [57]. Ước tính đến năm 2025, cả thế giới sẽ có có 1,56 tỷ người trưởng thành sẽ sống chung với THA.

Đối với những người dưới 45 tuổi, THA thường phổ biến ở nam nhiều hơn nữ. Đối với những người từ 65 tuổi trở lên, THA phổ biến ở nữ nhiều hơn nam. Chi phí THA khiến quốc gia phải chi trả là khoảng 47,5 tỷ USD mỗi năm, bao gồm: chi phí dịch vụ chăm sóc sức khỏe, thuốc điều trị THA và bỏ lỡ ngày làm việc [86]. Tại Thái Lan năm 2017 đã sàng lọc tổng cộng 21.379 THA với kết quả có 29% mới phát hiện, 99% được dùng thuốc hạ HA và 57,8% kiểm soát HA.

Một nghiên cứu tại Iran năm 2017 chỉ có 65,3% bệnh nhân THA này sử dụng thuốc thường xuyên [130]. Năm 2012, tỷ lệ THA tại Việt Nam là 25,1% trong đó: 28,3% ở nam và 23,1% ở nữ. Tỷ lệ THA được phát hiện, điều trị và kiểm soát là rất thấp (tương ứng là 48,4%, 29,6% và 10,7%)[112]. Đến năm 2015, kết quả điều tra quốc gia về yếu tố nguy cơ bệnh không lây cho kết quả tỷ lệ tăng huyết áp đối tượng từ 30 – 64 tuổi 7 là 30,6% trong đó tỷ lệ THA của nam giới là 35,1%, nữ là 26,3%[123].

Một nghiên cứu được tiến hành tại Huế năm 2015 cho thấy tỷ lệ THA chung là 44,8%, có 67,3% trong số những người tham gia nghiên cứu đã biết về bệnh THA của họ; 33,2% được điều trị và 12,2% trong số những người THA ở trên được kiểm soát [76]. Tại tỉnh Vĩnh Long, nghiên cứu của Phạm Hùng Lực và cộng sự năm 2012 về tỷ lệ mắc bệnh THA của người dân tuổi từ 25 – 64 là 32,2% [24], Nghiên cứu của Văn Công Minh ở người dân từ 40 tuổi trở lên tại Bình Minh năm 2013 với kết quả tỷ lệ THA là 25,7% [27]. Huyết áp cao, nếu không được kiểm soát đúng cách gây ra các biến chứng nghiêm trọng liên quan đến mạch máu. Tăng huyết áp làm thành mạch dày và cứng làm lòng mạch hẹp lại, nếu kèm theo RLMM dễ gây xơ vữa động mạch.

Tình trạng tăng huyết áp làm động mạch chủ giãn ra, nó có thể gây phình động mạch chủ hay thậm chí là bóc tách động mạch chủ, đây là biến chứng nguy hiểm dễ dẫn đến tình trạng tử vong ở bệnh nhân. Nếu các động mạch vành đột nhiên bị chặn hoặc thu hẹp do tình trạng xơ vữa động mạch, hậu quả là đau thắt ngực hoặc nhồi máu cơ tim. Những tổn thương mạch máu sẽ dẫn đến suy tim do chức năng của tim suy giảm. Một số biến chứng khác như đột quỵ hoặc thậm chí mất trí nhớ do thiếu máu não cục bộ.

Nếu xảy ra trên thận sẽ làm chức năng thận suy giảm, dẫn đến bệnh suy thận mãn.