Luận án TS Nguyễn Chí Công: Trách nhiệm hình sự tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN CHÍ CÔNG Tr¸ch nhiÖm h×nh sù ®èi víi c¸c téi x©m ph¹m trËt tù qu¶n lý kinh tÕ LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC HÀ NỘI - 2017 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI KHOA LUẬT NGUYỄN CHÍ CÔNG Tr¸ch nhiÖm h×nh sù ®èi víi c¸c téi x©m ph¹m trËt tù qu¶n lý kinh tÕ Chuyên ngành: Luật hình sự và Tố tụng hình sự Mã số: 62 38 01 04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LUẬT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS NGUYỄN NGỌC CHÍ 2.TS TRẦN VĂN ĐỘ HÀ NỘI - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, có sự hỗ trợ của các bạn bè, đồng nghiệp. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình nào. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Nguyễn Chí Công MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục Danh mục các ký hiệu và chữ viết tắt MỞ ĐẦU.

1 Chƣơng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Tình hình nghiên cứu trong nƣớc. Các nghiên cứu về sự cần thiết và đặc điểm pháp lý của các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong luật hình sự. Các nghiên cứu mang tính định hướng trong xây dựng và áp dụng pháp luật đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế.

Các nghiên cứu ở khía cạnh tội phạm học đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Các nghiên cứu về trách nhiệm hình sự. Các nghiên cứu khác có liên quan. Tình hình nghiên cứu ở nƣớc ngoài.

Các nghiên cứu về tội phạm kinh tế. Các nghiên cứu về trách nhiệm hình sự. Các nghiên cứu liên quan đến một số nội dung khác. Đánh giá tình hình nghiên cứu và những vấn đề tập trung nghiên cứu trong luận án.

Đánh giá tình hình nghiên cứu. Những vấn đề tập trung nghiên cứu trong luận án. 32 Kết luận Chƣơng 1. 35 Chƣơng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ.

Khái niệm, đặc điểm trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Khái niệm “các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế”. Khái niệm trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Các đặc điểm của trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế.

Cơ sở và sự cần thiết của việc quy định trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Khái quát quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế từ năm 1945 đến năm 1985. Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế từ năm 1985 đến năm 1999.60 Kết luận Chƣơng 2.

64 Chƣơng 3: QUY ĐỊNH CỦA BỘ LUẬT HÌNH SỰ NĂM 1999 VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG 66 3. Quy định về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế trong Bộ luật hình sự năm 1999. Quy định về cơ sở của trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Quy định về các hình thức trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế.

Thực tiễn áp dụng trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Khái quát tình hình tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Thực tiễn áp dụng trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Nguyên nhân của những sai lầm, hạn chế.

111 Kết luận Chƣơng 3. 121 Chƣơng 4: CÁC YÊU CẦU VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM CHẤT LƢỢNG ÁP DỤNG TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ ĐỐI VỚI CÁC TỘI XÂM PHẠM TRẬT TỰ QUẢN LÝ KINH TẾ. Các yêu cầu của việc bảo đảm chất lƣợng áp dụng trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế. Nhằm đáp ứng đòi hỏi phát triển của nền kinh tế thị trường.

Nhằm đáp ứng yêu cầu của trật tự quản lý kinh tế trong điều kiện phát triển và hội nhập kinh tế quốc tế và yêu cầu của công tác đấu tranh, xử lý tội phạm xâm phạm trật tự quản lý kinh tế 126 4. Nhằm bảo vệ quyền con người, quyền cơ bản của công dân. Các giải pháp bảo đảm chất lƣợng áp dụng trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế 133 4. Tiếp tục nghiên cứu hoàn thiện các quy định về trách nhiệm hình sự đối với các tội xâm phạm trật tự quản lý kinh tế 133 4.

Tăng cường công tác giải thích, hướng dẫn áp dụng thống nhất pháp luật; tổng kết thực tiễn và phát triển án lệ 143 4. Tăng cường công tác giám đốc kiểm tra việc xét xử. Tăng cường công tác tổ chức thực hiện, tập huấn, tuyên truyền, phổ biến, đưa pháp luật vào cuộc sống 144 4. Nâng cao năng lực, trình độ chuyên môn, nghiệp vụ và đạo đức nghề nghiệp của đội ngũ cán bộ 145 Kết luận Chƣơng 4.

149 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. 153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.154 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT BLHS: Bộ luật hình sự BPTP: Biện pháp tư pháp CNXH: Chủ nghĩa xã hội CTTP: Cấu thành tội phạm KTTT: Kinh tế thị trường PLHS: Pháp luật hình sự PN&CTP: Phòng ngừa và chống tội phạm TAND: Tòa án nhân dân TNHS: Trách nhiệm hình sự TPKT: Tội phạm kinh tế TTQLKT: Trật tự quản lý kinh tế VKSND: Viện kiểm sát nhân dân XHCN: Xã hội chủ nghĩa XPTTQLKT: Xâm phạm trật tự quản lý kinh tế MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Ở bất kỳ quốc gia nào trên thế giới, cũng sử dụng PLHS là công cụ hữu hiệu, là “chốt chặn cuối cùng” để Nhà nước quản lý, xây dựng và phát triển kinh tế, khắc phục và hạn chế mặt trái của nền kinh tế, đấu tranh PN&CTP. Thông qua việc quy định các TPKT với các hình phạt nghiêm khắc đối với người phạm tội đã góp phần duy trì ổn định chính sách kinh tế vĩ mô, đảm bảo cho nền kinh tế tăng trưởng và phát triển hiệu quả, đúng mục tiêu, đồng thời bảo vệ lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của các tổ chức và cá nhân, bảo vệ quyền con người.

BLHS năm 1999 được Quốc hội thông qua và có hiệu lực ngày 01/7/2000 đã phản ánh quy luật vận động của tình hình tội phạm trong nền KTTT, đồng thời thể hiện quan điểm và chính sách hình sự của Đảng và Nhà nước ta trong cuộc đấu tranh phòng, chống tội phạm. Qua thực tiễn gần 17 năm thi hành, BLHS năm 1999 đã thực sự trở thành công cụ pháp lý quan trọng để kiểm soát và kiềm chế tình hình tội phạm nói chung, tội phạm XPTTQLKT nói riêng, qua đó thúc đẩy sự phát triển kinh tế - xã hội, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế, phục vụ đắc lực cho công cuộc đổi mới kinh tế đất nước, góp phần tích cực vào sự nghiệp xây dựng CNXH và bảo vệ vững chắc Tổ quốc Việt Nam XHCN. Tuy nhiên, việc tích cực đẩy mạnh đường lối đổi mới toàn diện của Đảng và Nhà nước đã khiến nền kinh tế nói riêng, đời sống kinh tế - xã hội nói chung ngày càng thay đổi nhanh chóng. Sau gần 17 năm, các quy định của BLHS năm 1999 đối với nhóm tội XPTTQLKT dù đã được sửa đổi, bổ sung (năm 2009) nhưng vẫn bộc lộ nhiều bất cập, hạn chế.

Nền KTTT tăng trưởng “nóng” kéo theo tình hình tội phạm có chiều hướng gia tăng, cả về số lượng, tính chất, mức độ và quy mô, đặc biệt là nhóm tội XPTTQLKT. Trong một thời gian ngắn từ năm 2011 đến năm 2015, nhiều vụ án kinh tế lớn, gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng cho nền kinh tế, gây thiệt hại hàng trăm, thậm chí hàng nghìn tỷ đồng của Nhà nước, của các tổ chức và cá nhân đã liên tục xảy ra và bị phát hiện, xử lý. Điều này một mặt là do tình hình tội phạm XPTTQLKT có nhiều thay đổi làm cho việc áp dụng các quy định của BLHS dần trở nên kém hiệu quả, mặt khác là do bất cập, hạn chế trong chính các quy định của BLHS cũng như trong việc áp dụng các quy định đó. Thực tế đó đặt Đảng và Nhà nước ta trước đòi hỏi phải sớm thúc đẩy việc nghiên cứu lý luận, tổng kết thực tiễn để hoàn thiện hệ thống pháp luật, trong đó có 1 PLHS, nhằm tạo ra một hành lang pháp lý đảm bảo cho nền KTTT định hướng XHCN nói riêng, các mặt của đời sống xã hội nói chung phát triển lành mạnh, đúng mục tiêu, chiến lược đã đề ra.

Để đáp ứng yêu cầu cấp bách đó, trong thời gian vừa qua, các hoạt động nghiên cứu, xây dựng pháp luật đã được toàn xã hội đặc biệt chú trọng. Nhiều công trình nghiên cứu có giá trị lý luận và thực tiễn được thực hiện, tạo tiền đề cho việc hoàn thiện hệ thống pháp luật. Trong lĩnh vực khoa học luật hình sự, nhiều nhà khoa học đã cố gắng nghiên cứu, luận giải những nguyên nhân, điều kiện gia tăng của tội phạm nói chung, nhóm tội XPTTQLKT nói riêng, cũng như chỉ ra những khó khăn, vướng mắc và nguyên nhân; đồng thời đề ra giải pháp, kiến nghị để xử lý loại tội phạm này một cách hiệu quả. Vì vậy, đã có khá nhiều công trình khoa học liên quan đến việc đấu tranh và xử lý loại tội phạm này được thực hiện dưới các hình thức, chuyên ngành, phạm vi và mức độ khác nhau.