Luận án TS: Trách nhiệm hình sự đồng phạm theo luật hình sự Việt Nam

®¹i häc quèc gia hµ néi khoa luËt phÝ thµnh chung TR¸CH NHIÖM H×NH Sù TRONG §åNG PH¹M THEO LUËT H×NH Sù VIÖT NAM luËn ¸n tiÕn sÜ luËt häc Hµ néi - 2016 ®¹i häc quèc gia hµ néi khoa luËt phÝ thµnh chung TR¸CH NHIÖM H×NH Sù TRONG §åNG PH¹M THEO LUËT H×NH Sù VIÖT NAM Chuyªn ngµnh : LuËt h×nh sù vµ tè tông h×nh sù M· sè :6238 luËn ¸n tiÕn sÜ luËt häc Ng-êi h-íng dÉn khoa häc: GS.TS TrÇn V¨n LuyÖn Hµ néi - 2016 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu nêu trong luận án là trung thực. Những kết luận khoa học của luận án chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. TÁC GIẢ LUẬN ÁN Phí Thành Chung môc lôc Trang më ®Çu 1 Ch-¬ng 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU 8 1.

Tình hình nghiên cứu trong nước 8 1. Tình hình nghiên cứu ngoài nước 18 1. Những vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu 26 Ch-¬ng 2: NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ 30 TRONG ĐỒNG PHẠM 2. Đồng phạm và khái niệm trách nhiệm hình sự trong đồng phạm 30 2.

Các căn cứ quy định trách nhiệm hình sự trong đồng phạm 45 2. Nội dung của chế định trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo 53 luật hình sự 2. Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo pháp luật hình sự một số 66 nước và luật hình sự quốc tế Ch-¬ng 3: PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VÀ THỰC TIỄN ÁP 83 DỤNG CÁC QUY ĐỊNH VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM Ở GIAI ĐOẠN XÉT XỬ 3. Pháp luật hình sự Việt Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm 83 từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến nay 3.

Thực tiễn áp dụng các quy định về trách nhiệm hình sự trong đồng 96 phạm ở giai đoạn xét xử Ch-¬ng 4: TIẾP TỤC HOÀN THIỆN CÁC QUY ĐỊNH CỦA PHÁP 123 LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ TRÁCH NHIỆM HÌNH SỰ TRONG ĐỒNG PHẠM VÀ CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG 4. Cơ sở tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt 123 Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm 4. Tiếp tục hoàn thiện các quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về 129 trách nhiệm hình sự trong đồng phạm 4. Các giải pháp bảo đảm áp dụng quy định của pháp luật hình sự Việt 140 Nam về trách nhiệm hình sự trong đồng phạm KẾT LUẬN 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN 151 ĐẾN LUẬN ÁN DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 152 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT BLHS : Bộ luật hình sự CTTP : Cấu thành tội phạm PLHS : Pháp luật hình sự TAND : Tòa án nhân dân TANDTC : Tòa án nhân dân tối cao TNHS : Trách nhiệm hình sự XHCN : Xã hội chủ nghĩa MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của việc nghiên cứu đề tài Tội phạm là một chế định bao trùm, không những là cơ sở cho mọi chế định khác mà còn có tính chất quyết định, nền tảng của luật hình sự. Trên cơ sở này các chế định trách nhiệm hình sự (TNHS), miễn TNHS, hình phạt… được hình thành tạo thành hệ thống các quy phạm pháp luật hình sự (PLHS) làm cơ sở cho việc phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm. Chế định đồng phạm, với những quy định về căn cứ, hình thức đồng phạm và các loại người cũng như TNHS đối với họ.là một bộ phận quan trọng của bất kỳ luật hình sự quốc gia nào. Tuy nhiên, ở những giai đoạn lịch sử và ở những cấp độ khác nhau luật hình sự mỗi nước có quy định về TNHS đối với những người trong đồng phạm phù hợp, đáp ứng yêu cầu phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm đối với hình thức phạm tội đặc biệt này.

Dưới góc độ khoa học, TNHS là một dạng của trách nhiệm pháp lý và được thể hiện bằng việc người phạm tội bị áp dụng một hoặc nhiều biện pháp cưỡng chế về hình sự mà Nhà nước quy định. Với tư cách là hậu quả pháp lý của việc thực hiện tội phạm, TNHS chỉ phát sinh khi có tội phạm và người phạm tội. Tội phạm có thể do một người, nhưng cũng có thể do nhiều người thực hiện và nếu họ cùng cố ý thực hiện tội phạm thì coi là đồng phạm. Khoa học pháp lý xem đồng phạm là hình thức phạm tội đặc biệt, do sự tương tác, hỗ trợ để đạt tới mục đích chung mà những người phạm tội cùng hướng tới.

Do có sự bàn bạc, phân công vai trò khi thực hiện tội phạm nên hậu quả gây ra cho xã hội thường lớn hơn tội phạm đơn lẻ do một người thực hiện, thậm chí có những trường hợp tội phạm chỉ có thể thực hiện khi có đồng phạm. Theo thống kê của Tòa án nhân dân (TAND) thành phố Hà Nội thì phạm tội bằng hình thức đồng phạm chiếm tỷ lệ đáng kể trong cơ cấu tội phạm: 15,42% trên tổng số vụ án và 28,11% bị cáo trên tổng số bị cáo do TAND hai cấp thành phố Hà Nội thụ lý, giải quyết. Mặt khác, vai trò của những người trong đồng phạm cũng khác nhau về tính chất, mức độ tham gia nên đòi hỏi phải có sự phân hóa TNHS giữa những người trong đồng phạm với nhau. Vì vậy, ngoài việc phải 1 chịu trách nhiệm chung, khi xác định TNHS đối với những người trong đồng phạm còn phải căn cứ vào tính chất phạm tội và mức độ tham gia của họ trong đồng phạm.

Đây là hai mặt của nguyên tắc xác định TNHS trong đồng phạm có quan hệ biện chứng với nhau, tạo nên sự thống nhất, nhưng công bằng khi áp dụng các quy định về TNHS đối với những người trong đồng phạm. Ở nước ta, ngay từ khi chưa có Bộ luật hình sự (BLHS), trong một số văn bản pháp luật đã quy định đồng phạm với các tên gọi khác nhau, như: "cộng phạm", "chính phạm", "tòng phạm"… và giải quyết vấn đề TNHS trong vụ án đồng phạm. Khi BLHS 1985 ra đời, lần đầu tiên chế định đồng phạm được pháp điển hóa tập hợp hệ thống các quy phạm pháp luật về đồng phạm cả ở phần chung và phần các tội phạm quy định không chỉ nội hàm của đồng phạm mà còn bao gồm cả việc phân loại đồng phạm làm cơ sở cho việc xác định TNHS của những người trong đồng phạm. BLHS 1999 ra đời đáp ứng đòi hỏi của sự phát triển kinh tế xã hội và nhất là yêu cầu đấu tranh phòng ngừa tội phạm, trong đó có sự sửa đổi bổ sung các quy định về đồng phạm.

Tại Bộ luật này, trên cơ sở kế thừa BLHS 1985, các quy định về đồng phạm và TNHS trong đồng phạm được thể hiện chi tiết, cụ thể hơn, phù hợp với thực tiễn giải quyết vụ án đồng phạm của các cơ quan tiến hành tố tụng. Vì vậy, đã góp phần tích cực vào việc đấu tranh xử lý tội phạm nói chung và đồng phạm nói riêng, nhiều vụ án đồng phạm có tổ chức gây thiệt hại lớn cho lợi ích của nhà nước, của xã hội và của nhân dân được xét xử đúng người, đúng tội, công bằng khách quan, được xã hội đồng tình, nhân dân tin tưởng vào tòa án và nền tư pháp Việt Nam xã hội chủ nghĩa (XHCN). Tuy nhiên, chế định đồng phạm của BLHS 1999 chưa đáp ứng được yêu cầu của chiến lược cải cách tư pháp, đòi hỏi của yêu cầu phát triển kinh tế xã hội và hội nhập quốc tế, còn bộc lộ nhiều hạn chế. Cụ thể là: i) Tuy có quy định về đồng phạm, nhưng phạm tội có tổ chức, hình thức đồng phạm nguy hiểm nhất, gây hậu quả đặc biệt lớn, tác động tiêu cực nghiêm trọng đến ổn định xã hội, phát triển kinh tế xã hội chưa được quy định chặt chẽ, chưa phù hợp với việc hình thành các băng nhóm xã hội đen, xuất hiện các tổ chức phạm tội có dấu hiệu của mafia…ii) Các 2 quy định này mới thể hiện ở mức độ hạn chế, chưa đầy đủ, nhiều vấn đề liên quan đến xác định TNHS trong đồng phạm chưa được quy định riêng biệt, có tính chất đặc thù cho hình thức phạm tội đặc biệt này như: cơ sở TNHS trong đồng phạm, TNHS trong trường hợp đồng phạm chưa hoàn thành, tự ý nửa chừng chấm dứt việc phạm tội trong đồng phạm, nguyên tắc xác định trách nhiệm trong đồng phạm, miễn TNHS trong đồng phạm, phân hóa TNHS trong đồng phạm.

BLHS 2015 có sửa đổi, bổ sung một số quy định về TNHS trong đồng phạm nhưng vẫn chưa giải quyết được những hạn chế nêu trên. Trong khi đó, TNHS trong đồng phạm là chế định được quy định khác nhau trong PLHS của các nước trên thế giới và về mặt lý luận vẫn đang còn nhiều ý kiến khác nhau, thậm chí trái ngược nhau. Mặt khác, thực tiễn áp dụng các quy định về TNHS trong đồng phạm còn nhiều quan điểm khác nhau dẫn đến việc áp dụng các quy định về TNHS trong đồng phạm ở từng thời điểm, ở các địa phương và ở các cơ quan tiến hành tố tụng khác nhau ảnh hưởng tới nguyên tắc công bằng trong xử lý tội phạm. Trong thực tiễn, các cơ quan tố tụng còn có sự đánh giá khác nhau trong việc áp dụng các quy định PLHS để xác định TNHS trong đồng phạm, dẫn đến việc áp dụng quá nặng hoặc quá nhẹ TNHS của những người đồng phạm.

Nhiều vụ án bị hủy, sửa (như TAND cấp huyện của thành phố Hà Nội có tỷ lệ lần lượt là 1,53% và 9,81%, cao hơn so với các vụ án hình sự nói chung và các vụ án không có đồng phạm) do xác định không chính xác đường lối xử lý hình sự hoặc thiếu sự phân hóa về giai đoạn thực hiện tội phạm của từng người đồng phạm. Đặc biệt, việc điều tra, truy tố, xét xử sai, bỏ lọt tội phạm, làm oan người vô tội trong các vụ án đồng phạm vẫn còn chiếm tỷ lệ cao. Do đó, việc nghiên cứu một cách có hệ thống về mặt lý luận, trên cơ sở tổng kết thực tiễn vấn đề TNHS trong đồng phạm nhằm hoàn thiện các quy định của PLHS, giải quyết các vướng mắc mà thực tiễn đặt ra liên quan đến TNHS trong đồng phạm là vấn đề mang tính cấp bách, có ý nghĩa quan trọng của giai đoạn hiện nay. Chính vì vậy, tác giả lựa chọn: "Trách nhiệm hình sự trong đồng phạm theo luật hình sự Việt Nam" làm đề tài luận án tiến sĩ của mình.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án 2.