Luận án Tiến sĩ: Phát triển thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HỒ CHÍ MINH NGUYỄN TRUNG HIẾU PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ TÀI CHÍNH NGÂN HÀNG TP. HỒ CHÍ MINH, NĂM 2021 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO NGÂN HÀNG NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRƯỜNG ĐẠI HỌC NGÂN HÀNG TP.HỒ CHÍ MINH NGUYỄN TRUNG HIẾU PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP TẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ Chuyên ngành: Tài chính – Ngân hàng MÃ SỐ: 9 34 02 01 Người hướng dẫn khoa học: PGS. HẠ THỊ THIỀU DAO TP. HỒ CHÍ MINH – NĂM 2021 i LỜI CAM ĐOAN Luận án này chưa từng được trình nộp để lấy học vị Tiến sĩ tại bất cứ một cơ sở đào tạo nào.

Luận án này là công trình nghiên cứu riêng của tác giả, kết quả nghiên cứu là trung thực, trong đó không có các nội dung đã được công bố trước đây hoặc các nội dung do người khác thực hiện ngoại trừ các trích dẫn được dẫn nguồn đầy đủ trong luận án. Hồ Chí Minh, ngày …… tháng…. Người cam đoan Nguyễn Trung Hiếu ii LỜI CẢM ƠN Lời cảm ơn đầu tiên, tôi muốn gửi đến PGS. Hạ Thị Thiều Dao, người hướng dẫn khoa học đã tận tình định hướng nghiên cứu, chỉnh sửa luận án.

Cô đã động viên tôi nỗ lực trong những lúc khó khăn trong công việc và cuộc sống để có thể hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô trong trường Đại học Ngân hàng TP.HCM đã tận tình trang bị cho tôi nhiều kiến thức mới và các Thầy, Cô trong Ban Giám hiệu, Khoa Sau đại học, Khoa Ngân hàng đã tạo điều kiện cho tôi hoàn thành tốt công việc nghiên cứu trong thời gian học tập tại trường. Tôi xin gửi lời cảm ơn đến các tổ chức, cá nhân đã hỗ trợ tôi trong việc hoàn chỉnh dữ liệu và thông tin trong luận án. Ngoài ra, tôi cũng xin chân thành cảm ơn các Thầy, Cô trong Hội đồng các cấp, các phản biện độc lập đã cho tôi nhiều ý kiến góp ý khoa học, có tính xây dựng cao để tôi có thể học tập, tiếp thu và chỉnh sửa nghiên cứu.

Cuối cùng, tôi xin chân thành cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè, các đồng nghiệp đã động viên, hỗ trợ và tạo điều kiện cho tôi có thể thực hiện luận án này. iii TÓM TẮT Luận án đưa ra mục tiêu nghiên cứu vận dụng các lý thuyết liên quan trong việc đánh giá hành vi dự định của nhà đầu tư cá nhân, doanh nghiệp niêm yết đối với việc sử dụng dịch vụ XHTNDN tại Việt Nam để có thể đưa ra các khuyến nghị để phát triển thị trường XHTNDN tại Việt Nam. Luận án đã phân tích bối cảnh thực trạng hoạt động của thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Việt Nam và so sánh với các quốc gia Châu Á khác. Luận án cũng thực hiện khảo sát ý kiến của các cá nhân, từ đó đưa ra mô hình phương trình cấu trúc về hành vi dự định chấp nhận sử dụng xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp của các cá nhân tại Việt Nam.

Đồng thời, luận án cũng ghi nhận ý kiến của các doanh nghiệp tại Việt Nam về đánh giá của họ đối với danh tiếng các tổ chức xếp hạng tín nhiệm tại Việt Nam và dự định sử dụng dịch vụ xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp của các tổ chức này. Kết quả nghiên cứu cho thấy thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp Việt Nam mới chỉ đang trong giai đoạn khởi đầu, còn nhiều khó khăn. So với các quốc gia Châu Á, Việt Nam đã “xuất phát sau” và còn nhiều vấn đề cần giải quyết. Tuy nhiên, nhu cầu sử dụng dịch vụ xếp hạng tín nhiệm của các cá nhân là khá rõ rệt và có xu hướng tăng lên theo thời gian.

Đồng thời với đó, đánh giá của các doanh nghiệp về danh tiếng của tổ chức xếp hạng tín nhiệm tại Việt Nam dù chưa thực sự cao nhưng các ý kiến về triển vọng tương lai lại được đánh giá tốt và mức độ sẵn lòng trả phí dịch vụ cũng đưa ra một kết quả đáng ghi nhận về thực trạng thị trường. Từ kết quả nghiên cứu về mô hình SEM đối với hành vi dự định của cá nhân và doanh nghiệp trên thị trường, luận án đã đưa ra các khuyến nghị để phát triển thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Việt Nam bao gồm các hoàn thiện quy định pháp luật, thúc đẩy sự tham gia của các bên liên quan, gia tăng chất lượng thông tin và giáo dục đào tạo. Tiếp đó là các khuyến nghị đối với các tổ chức xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Việt Nam như về phương pháp, phát triển sản phẩm dịch vụ, cải tiến công nghệ, chuẩn mực đạo đức, nhân lực chất lượng cao, gia tăng liên kết hợp tác… Luận án cũng đưa ra một số khuyến nghị đối với bản thân các doanh nghiệp, nhà đầu tư trên thị trường để có thể phát triển thị trường từ nhiều phía của các bên tham gia, nhằm giúp cho thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp có thể phát triển, ổn định trong tương lai. iv DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG VIỆT Từ viết tắt Cụm từ tiếng Việt NHTM Ngân hàng thương mại TP.HCM Thành phố Hồ Chí Minh XHTN Xếp hạng tín nhiệm XHTNDN Xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT TIẾNG ANH Từ viết Cụm từ tiếng Anh Cụm từ tiếng Việt tắt Association of Credit Rating Agencies Hiệp hội các Tổ chức Xếp hạng tín ACRAA in Asia nhiệm Châu Á ADB The Asian Development Bank Ngân hàng Phát triển châu Á Bayesian Structural Equation Mô hình phương trình cấu trúc ước B-SEM Modeling lượng Bayes CFA Confirmatory Factor Analysis Phân tích nhân tố khẳng định CRA Credit rating agency Tổ chức xếp hạng tín nhiệm Credit Rating Vietnam Joint Stock Công ty cổ phần Xếp hạng Tín nhiệm CRV Company Doanh nghiệp Việt Nam Tổ chức xếp hạng tín nhiệm trong DCRA Domestic Credit rating Agency nước EFA Exploratory Factor Analysis Phân tích nhân tố khám phá v FR Fitch Ratings, Inc Công ty xếp hạng tín nhiệm Fitch GCRA Global Credit Rating Agency Tổ chức xếp hạng tín nhiệm toàn cầu International Organization of Tổ chức Quốc tế các Ủy ban Chứng IOSCO Securities Commissions khoán MIS Moody's Investors Service, Inc Công ty dịch vụ đầu tư Moody’s ML- Maximum Likelihood Structural Mô hình phương trình cấu trúc ước SEM Equation Modeling lượng hợp lý cực đại Công ty cổ phần Sài gòn Phát Thịnh PTR Phatthinh Rating Rating RCRA Regional Credit Rating Agency Tổ chức xếp hạng tín nhiệm khu vực Công ty xếp hạng tín nhiệm S&P S&P S&P Global Ratings Global SEM Structural Equation Modeling Mô hình phương trình cấu trúc TPB Theory of planned behavior Lý thuyết hành vi dự định vi MỤC LỤC 1 CHƯƠNG 1.

GIỚI THIỆU NGHIÊN CỨU. LÝ DO NGHIÊN CỨU. MỤC TIÊU VÀ CÂU HỎI NGHIÊN CỨU. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU.

PHƯƠNG PHÁP VÀ DỮ LIỆU NGHIÊN CỨU. ĐÓNG GÓP CỦA NGHIÊN CỨU. CẤU TRÚC CỦA NGHIÊN CỨU. CƠ SỞ LÝ THUYẾT VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP.

TỔNG QUAN VỀ PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP. XHTN doanh nghiệp và phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp. XHTN doanh nghiệp và thị trường XHTN doanh nghiệp. Phát triển thị trường XHTNDN.

Các chủ thể trong thị trường XHTN doanh nghiệp. Tổ chức xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp. Doanh nghiệp được xếp hạng tín nhiệm. Các chủ thể sử dụng kết quả xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp.

Cơ quan quản lý nhà nước. Phát triển của các dịch vụ trên thị trường XHTNDN. Xếp hạng doanh nghiệp phát hành (Issuer Credit Rating). Xếp hạng nghĩa vụ nợ cụ thể (Issue Credit Rating).

Các dịch vụ khác liên quan đến xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp. Phát triển của các mô hình kinh doanh trên thị trường xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp 23 2. Mô hình nhà đầu tư trả phí dịch vụ (Investor-pay model). Mô hình nhà phát hành trả phí dịch vụ (Issuer-pay model).

Mô hình đăng ký (Subscription model). LÝ THUYẾT LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP. Lý thuyết bất cân xứng thông tin và phát tín hiệu. Lý thuyết đại diện, chi phí giao dịch và trung gian thông tin.

Lý thuyết về danh tiếng của tổ chức. Lý thuyết hành vi dự định. CÁC NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN PHÁT TRIỂN THỊ TRƯỜNG XẾP HẠNG TÍN NHIỆM DOANH NGHIỆP. Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên sự thành lập và mở rộng các CRA doanh nghiệp.

Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên hình thành nhu cầu thông tin về XHTN của nhà đầu tư. Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên gia tăng tác động của kết quả XHTN doanh nghiệp trên thị trường tài chính. Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên gia tăng sự tin tưởng từ doanh nghiệp phát hành vào danh tiếng của các CRA. Phát triển thị trường XHTN doanh nghiệp dựa trên gia tăng tính chất cạnh tranh trên thị trường giữa các CRA.

KHOẢNG TRỐNG NGHIÊN CỨU. PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU. QUY TRÌNH NGHIÊN CỨU ĐỀ NGHỊ. MÔ HÌNH NGHIÊN CỨU.

Mô hình nghiên cứu đối với hành vi dự định sử dụng XHTNDN của các nhà cá nhân tại Việt Nam. Đo lường trực tiếp các biến trong mô hình hành vi dự định sử dụng XHTN doanh nghiệp của các nhà cá nhân tại Việt Nam. Đo lường gián tiếp các biến trong mô hình hành vi dự định sử dụng XHTN doanh nghiệp của các nhà cá nhân tại Việt Nam. Mô hình nghiên cứu đối với đánh giá danh tiếng CRA và hành vi dự định sử dụng XHTN doanh nghiệp có trả phí của các doanh nghiệp Việt Nam.

Danh tiếng của tổ chức CRA doanh nghiệp. Các yếu tố tác động đến danh tiếng của tổ chức CRA doanh nghiệp. Mối quan hệ của danh tiếng của CRA và việc doanh nghiệp dự định chấp nhận sử dụng dịch vụ có trả phí trong XHTN doanh nghiệp. SỐ LIỆU VÀ MẪU NGHIÊN CỨU.

Xác định tổng thể nghiên cứu và mẫu nghiên cứu. Thu thập số liệu và đặc điểm mẫu nghiên cứu. PHƯƠNG PHÁP PHÂN TÍCH DỮ LIỆU. Kiểm tra mức độ tin cậy của thang đo.

Phân tích nhân tố khám phá. Phân tích nhân tố khẳng định và mô hình cấu trúc ML-SEM. Phân tích mô hình cấu trúc ước lượng Bayes. B-SEM và một số ưu điểm bổ trợ cho ML-SEM.

Phân tích và các kiểm định trong mô hình B-SEM. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN. BỐI CẢNH THỊ TRƯỜNG XHTNDN TẠI VIỆT NAM. Quy định pháp luật và chính sách liên quan đến phát triển thị trường XHTNDN của cơ quan quản lý tại Việt Nam.

Hoạt động của các CRA tại thị trường XHTNDN Việt Nam .