Luận án: Sự gắn kết gia đình công nhân khu công nghiệp Bắc Thăng Long - Nghiên cứu xã hội học

MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU 1 Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ SỰ GẮN KẾT TRONG GIA ĐÌNH CÔNG NHÂN 15 1. Hướng nghiên cứu liên quan đến gắn kết vợ chồng công nhân 15 1. Hướng nghiên cứu liên quan đến gắn kết cha mẹ và con cái 23 1. Hướng nghiên cứu liên quan đến gắn kết vợ chồng với ông bà 32 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU SỰ GẮN KẾT TRONG GIA ĐÌNH CÔNG NHÂN KHU CÔNG NGHIỆP 38 2.

Một số khái niệm cơ bản 38 2. Cơ sở lý luận và các lý thuyết vận dụng vào nghiên cứu sự gắn kết trong gia đình công nhân 48 Chương 3: THỰC TRẠNG GẮN KẾT TRONG GIA ĐÌNH CÔNG NHÂN KHU CÔNG NGHIỆP BẮC THĂNG LONG 62 3. Đặc điểm gia đình công nhân khu công nghiệp 62 3. Gắn kết vợ chồng công nhân 71 3.

Gắn kết cha mẹ với con cái 92 3. Gắn kết vợ chồng với ông/bà 107 Chương 4: CÁC YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG VÀ GIẢI PHÁP TĂNG CƯỜNG SỰ GẮN KẾT TRONG GIA ĐÌNH CÔNG NHÂN KHU CÔNG NGHIỆP 117 4. Các yếu tố ảnh hưởng đến gắn kết trong gia đình công nhân 117 4. Giải pháp tăng cường sự gắn kết trong gia đình công nhân khu công nghiệp 129 KẾT LUẬN 146 KHUYẾN NGHỊ 150 DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU KHOA HỌC 153 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO 154 PHỤ LỤC DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT KCN : Khu công nghiệp KCX : Khu chế xuất NLĐ : Người lao động PVS : Phỏng vấn sâu THCS : Trung học cơ sở THPT : Trung học phổ thông DANH MỤC CÁC BẢNG Trang Bảng 2.1: So sánh đoàn kết cơ học và đoàn kết hữu cơ của E.1: Tương quan về quản lý tiền đối với tình trạng chung sống 76 Bảng 3.2: Quyền quyết định của vợ chồng người công nhân tại khu công nghiệp Bắc Thăng Long 78 Bảng 3.3: Phân công công việc trong gia đình người công nhân tại khu công nghiệp Bắc Thăng Long 82 Bảng 3.4: Mức độ gắn kết thiếu bền vững qua các chỉ báo xung đột 87 Bảng 3.5: Gắn kết vợ chồng qua đời sống tình dục xét nhóm tuổi 89 Bảng 3.6: Gắn kết giữa cha mẹ và con cái trong chăm sóc 96 Bảng 3.7: Những lo lắng của cha mẹ khi chăm sóc con cái theo tương quan nhóm tuổi 97 Bảng 3.8: Những khó khăn trong quá trình chăm sóc con cái tương quan thành phần xuất thân 98 Bảng 3.9: Sự gắn kết của cha mẹ với con cái trong giáo dục 102 Bảng 3.10: Sự gắn kết vợ chồng với ông bà (bố mẹ đẻ) qua chăm sóc 108 Bảng 3.11: Sự gắn kết vợ chồng với ông bà (bố mẹ vợ/chồng) qua chăm sóc 109 Bảng 3.12: Gắn kết giữa ông bà với con cái 110 Bảng 3.13: Tần suất hỏi thăm ông bà của vợ/chồng 111 Bảng 3.14: Tương quan giới tính về những khó khăn khi phụng dưỡng chăm sóc ông bà 112 Bảng 4.1: Ảnh hưởng của các yếu tố nhân khẩu học đến mức độ gắn kết qua quyền lực giữa vợ chồng công nhân 117 Bảng 4.2: Ảnh hưởng của các yếu tố nhân khẩu học đến mức độ gắn kết trong phân công công việc giữa vợ và chồng công nhân 118 Bảng 4.3: Ảnh hưởng của các yếu tố nhân khẩu học đến mức độ gắn kết giao tiếp của vợ chồng công nhân 119 Bảng 4.4: Ảnh hưởng của các yếu tố nhân khẩu học đến mức độ gắn kết trong đời sống tình dục của công nhân 120 Bảng 4.5: Ảnh hưởng của yếu tố nhân khẩu học đến mức độ gắn kết qua chăm sóc của cha mẹ đối với con cái 121 Bảng 4.6: Ảnh hưởng của yếu tố nhân khẩu học đến mức độ gắn kết quả, giáo dục cha mẹ đối với con cái 122 Bảng 4.7: Ảnh hưởng của yếu tố nhân khẩu học đến mức độ gắn kết qua chăm sóc và phụng dưỡng ông bà 123 Bảng 4.8: Ảnh hưởng của các yếu tố đặc điểm công việc và điều kiện sống đến mức độ gắn kết phân công công việc của 2 vợ chồng 124 Bảng 4.9: Ảnh hưởng của các yếu tố đặc điểm công việc và điều kiện sống đến mức độ gắn kết giữa cha mẹ và con cái qua chăm sóc 126 Bảng 4.10: Ảnh hưởng của các yếu tố đặc điểm công việc và điều kiện sống đến mức độ gắn kết giữa cha mẹ và con cái qua giáo dục 127 Bảng 4.11: Ảnh hưởng của các yếu tố đặc điểm công việc và điều kiện sống đến mức độ gắn kết giữa vợ chồng với ông bà qua chăm sóc và phụng dưỡng 128 DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ Trang Biểu đồ 3.1: Trình độ chuyên môn của gia đình công nhân khu công nghiệp Bắc Thăng Long (N=450) 67 Biểu đồ 3.2: Tương quan giới tính về tìm hiểu nhau trước hôn nhân của công nhân tại khu công nghiệp Bắc Thăng Long 69 Biểu đồ 3.3: Sự gắn kết về tài chính của vợ chồng công nhân tại khu công nghiệp Bắc Thăng Long 75 Biểu đồ 3.4: Gắn kết vợ chồng qua giao tiếp 85 Biều đồ 3.5: Gắn kết bố mẹ với con cái qua truyền thông 93 Biểu đồ 3.6: Gắn kết bố mẹ với con cái qua điện thoại 94 Biểu đồ 3.7: Thời gian trung bình cha mẹ dành để chăm sóc con cái 95 Biểu đồ 3.8: Tương quan giới tính dành cho việc học của con cái 100 Biểu đồ 3.9: Những biểu hiện về gắn kết của con cái với cha mẹ qua giáo dục 103 Biểu đồ 3.10: Mô hình gia đình công nhân có 1 và 2 con 104 1 MỞ ĐẦU 1.

Tính cấp thiết của đề tài Gia đình là tế bào của xã hội; nhóm xã hội đặc thù hình thành trên cơ sở hôn nhân, huyết thống và được pháp luật thừa nhận. Gia đình là một trong những thành tố cơ bản, quan trọng cấu thành nên cấu trúc xã hội. Gia đình không chỉ đơn giản là nhóm người chung sống với nhau do có quan hệ hôn nhân và quan hệ huyết thống, cùng sản xuất, cùng hưởng thụ vật chất mà họ còn gắn kết với nhau bằng những mối liên hệ tình cảm sâu sắc, từ nhỏ đến khi trưởng thành và kể cả khi mất. Vì vậy, chức năng chăm sóc về mặt tâm lý, tình cảm cho các thành viên trong gia đình ngày càng trở nên quan trọng.

Khi đời sống vật chất đã tạm ổn định, các nhu cầu tiêu dùng hàng ngày được đáp ứng tốt hơn thì đời sống văn hóa, tâm lý tình cảm của các thành viên lại là yếu tố quan trọng cần quan tâm để xây dựng hạnh phúc gia đình. Mỗi thành viên sau giờ lao động mệt mỏi, căng thẳng ngoài xã hội, họ tìm thấy ở gia đình nơi yên ổn nhất và yên ấm nhất để tâm sự chuyện trò, trao đổi với người thân những băn khoăn, thắc mắc, những khó khăn gặp phải trong công việc cũng như cùng chia sẻ những niềm vui, nỗi buồn. Họ tìm thấy ở gia đình mình sự quan tâm, những tình cảm thân thiết đem lại cho họ sự yên ổn về mặt tâm lý, sự hỗ trợ lẫn nhau giữa các thành viên về mặt tinh thần, tư tưởng. Trong hơn hai thập kỷ gần đây, cùng với sự phát triển các khu công nghiệp, xã hội đã chứng kiến nhiều thay đổi mạnh mẽ trong quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa và toàn cầu hóa… Cùng với những thay đổi đó, gia đình công nhân không còn là một ngoại lệ mà tất yếu trải qua nhiều thay đổi, trong đó đã xuất hiện một mô hình gia đình kiểu mới - gia đình công nhân trong khu công nghiệp.

Mô hình gia đình này ngày càng tăng về số lượng và phong phú, đa dạng, phức tạp về tính chất. Để nhận diện thực trạng sự gắn kết về mô hình gia đình mới này, rất cần thiết có những nghiên cứu về nó dưới góc độ khoa học, đây cũng là một lĩnh vực rộng lớn, phong phú và hứa hẹn nhiều phát hiện lý thú. 2 Tính đến tháng 12/2016, cả nước có 324 khu công nghiệp (KCN) và 16 khu kinh tế, có tổng diện tích tự nhiên trên 92 nghìn ha, hiện có 220 KCN đã đi vào hoạt động, thu hút trên 2,9 triệu công nhân, lao động, chiếm tỷ lệ 13- 15% lực lượng lao động cả nước [103]. Sự phát triển của các KCN mang lại nhiều tác động tích cực trong tạo việc làm, thu hút một lực lượng lao động với quy mô lớn và đa dạng về đặc trưng nhân khẩu học và xã hội, góp phần cho sự hình thành và phát triển các gia đình công nhân trong các KCN hiện nay.

Tuy nhiên, hầu hết các KCN hiện nay chưa có quy hoạch về xây dựng nhà ở, nhà trẻ mẫu giáo, cơ sở hạ tầng và các thiết chế văn hóa, xã hội phục vụ cho công nhân; tình trạng mất cân bằng giới tính tại KCN; đời sống gia đình công nhân KCN còn gặp nhiều khó khăn. Tiền lương và thu nhập thấp chưa đáp ứng được mức chi tiêu cơ bản hàng ngày của gia đình công nhân, dẫn đến áp lực về đời sống vật chất nên đại bộ phận gia đình công nhân KCN gặp rất nhiều khó khăn trong việc chăm sóc, giáo dục con cái và người thân. Công nghiệp hóa tuy không xóa bỏ các mô hình gia đình truyền thống nhưng nó phá vỡ gắn kết gia đình truyền thống, tạo nên tính đa khuân mẫu gắn kết của gia đình, trong đó khuôn mẫu gia đình truyền thống chỉ là một trong số những khuân mẫu gắn kết gia đình còn tồn tại. Sự thay đổi quan trọng nhất của chức năng gia đình là quá trình chuyển gia đình từ đơn vị sản xuất sang chủ yếu là một đơn vị tiêu dùng, tiếp theo là việc chuyển một phần chức năng chăm sóc, giáo dục con cái cho người thân và trường học do nữ công nhân ngày càng tham gia nhiều hơn vào hoạt động tạo thu nhập từ doanh nghiệp.

Những biến đổi đa dạng về cấu trúc và chức năng gia đình đã khiến nhiều gia đình công nhân không thích ứng và không kiểm soát được các mối quan hệ gắn kết trong gia đình công nhân, dẫn đến mâu thuẫn, xung đột và bạo lực gia đình, ngoại tình, trẻ em và người già không được chăm sóc, phụng dưỡng đầy đủ. Trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay, 2 yếu tố gồm: ký kết được hợp đồng sản xuất liên tục và có thị trường tiêu thụ hết hàng hóa làm ra hay không 3 cũng tạo ra tính bền vững của doanh nghiệp. Các yếu tố đó sẽ ảnh hưởng đến mức lương của doanh nghiệp trả cho người lao động (NLĐ) và chiến lược đầu tư cho nguồn nhân lực.