Luận án Tiến sĩ Xã hội học: Lao động giúp việc gia đình Hà Nội, điều kiện & yếu tố ảnh hưởng

ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÊ VĂN SƠN LUAN AN TIEN Si XA HOI HOC HÀ NỘI - 2021 ĐẠI HỌC QUOC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN LÊ VĂN SƠN Chuyên ngành: Xã hội hoc Mã số: 62 31 03 01 LUẬN ÁN TIEN SĨ XÃ HOI HỌC NGƯỜI HUONG DAN KHOA HỌC: GS. HOANG BA THINH HÀ NỘI - 2021 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan Luận án Tiến sĩ Xã hội học với đề tài: “Lao động giúp việc gia đình tại thành phố Hà Nội: Điều kiện làm việc và các yếu tố ảnh hưởng” là công trình do chính tôi nghiên cứu và thực hiện. Các thông tin, số liệu được sử dụng trong luận án là trung thực, chính xác. Đây là kết quả nghiên cứu thực nghiệm mà tôi đã thực hiện tại 03 quận Cầu Giấy, Hai Bà Trưng và Thanh Xuân, thành phố Hà Nội, vào năm 2020.

Kết quả này chưa từng được công bồ trong bat kỳ công trình nào khác. Các thông tin trích dẫn trong luận án đã được ghi rõ nguồn gốc. Nếu có gì sai sót tôi xin chịu hoàn toàn trách nhiệm. Hà Nội, ngày 21 thang 10 năm 2021 Tác giả luận án NCS.

Lê Văn Sơn LOI CAM ON Đề có thé hoàn thành luận án này, tác giả luận án đã nhận được sự giúp đỡ, động viên, chia sẻ của rất nhiều người. Trước hết, tôi xin bay tỏ sự trân trọng, yêu quý và biết ơn đối với giáo viên hướng dẫn GS. Thay là người đã trực tiếp hướng dan, chỉ rõ hướng di đúng đắn về chuyên môn và tạo động lực dé tôi hoan thiện luận án. Tôi xin cảm ơn các thầy cô giáo trong khoa Xã hội học, Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và giúp đỡ cho tôi trong suốt quá trình học tập và hoàn thành luận án.

Cuối cùng, tôi xin gửi lời cảm ơn sâu sắc tới gia đình — nguồn sức mạnh tinh than và vật chat, là chỗ dựa dé tôi nỗ lực hoàn thành nhiệm vụ hoc tập cho đến ngày hôm nay. Tác giả luận án NCS. Lê Văn Sơn MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên CỨU. Đối tượng, khách thé và phạm vi nghiên cứu.------s- 5 szzsz=s+ II “NH9 000i 2) 03. Giả thuyết nghiên cứu.-:--:--¿+-++2+++Ex+EE++ExtzExerkrrrxerkerrrerkrerrees 12 6. Khung phan tich en.

13 HE DOng SOp cla WAN AN ooo. Y nghĩa của đề tai cece cecceccsscesessessessessessesseessessessessesseessstessessesseeseesees 17 9. Kết cấu của luận At e. Hạn chế của luận án.-- - ¿St kềSE+E£EE+EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEkrkerkrkerrrkrrke 18 Chương 1.

TONG QUAN VAN ĐÈ NGHIÊN CỨIU. Một số nghiên cứu về đặc điểm xã hội của lao động gitip việc gia đình. Một sô nghiên cứu vê điêu kiện làm việc của lao động giúp việc lì 0. Một số nghiên cứu về yêu tố ảnh hưởng đến lao động giúp việc gia 0005.

31 Tiểu kết Chương 1.- ¿2-25 +E+2E2EE+EE£EEEEEEEEEEEEEEEEEEEEEE1 21 EErkre, 37 Chương 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CUU. Một số khái niệm và thuật ngữ có liên quan. Lao động giúp việc gia đÌHh.

Điều kiện lầm ViỆC. Hợp đồng lao động .-----2+- 2-52 SE SEcSE‡EECEECEEEEEEerkerkerkrree 50 2. An toàn tại HƠI IGM VIỆC. Các yếu tổ ảnh hưởng đến điêu kiện làm việc.

Các lý thuyết xã hội học trong tiếp cận van đề nghiên cứu. Lý thuyết cung câu lao AON veeveececcssvesesseesessesssstssesessesssssssnesveseestens 51 2. Lý thuyết lựa chọn AuUy Lý. Lý thuyết phân công lao động xã hội theo giới.

Phương pháp nghiên CỨU. Thông tin về địa bàn nghiên cứu.---- - 2s 2+s2+x+£x+£s+xezxzxerxee 70 Tiểu kết Chương 2.-- 2 2 SsSE+E£EE2EE2E12E1E7157171211211211211 1111 re. THUC TRẠNG DIEU KIEN LAM VIỆC CUA LAO DONG GIÚP VIỆC GIA ĐÌNH TẠI THÀNH PHO HÀ NO. Chân dung xã hội của lao động giúp việc gia đình.

Điều kiện làm việc của lao động giúp việc gia đình. Tién lương và các quyên lợi được hưởng. Thời gian làm việc và nghỉ HƠI. Hợp đồng lao động cesecsessessesssessessessessssssssessessessessessssussussseeseesecses 101 3.

An toàn NOT IAM VIỆC ceccccccccccccccccccccsscccsccccssssssssssssssssssssssssseseeseesesss 104 3. BOO MIGM nhau. 108 Tiểu kết Chương 3 .ccccceccccecssessessesssessessecsessessssssssssssessessessessussusssesseesecses 111 Chương 4. CAC YEU TO ANH HUONG DEN DIEU KIEN LAM VIỆC CUA LAO ĐỘNG GIÚP VIỆC GIA DINH TẠI HÀ NỘI.

Đặc điểm nhân khâu - xã hội của lao động giúp việc gia đình. Định hướng về nghề giúp việc gia đình. Mỗi quan hệ giữa người giúp việc và gia chủ. Hiểu biết một số quy định pháp luật về lao động giúp việc gia đình.

Loại công việc giúp việc gia đình đang thực hiện .- -- 136 Tiểu kết chương 4.-- 2 2 Ss+SE‡SEEEE2E12E12715717171121121111 11111 xe. 149 KET LUẬN VA KHUYEN NGHHỊ,. 2-5-5 E+E+E2EeEerxerxerxee 151 DANH CONG TRINH KHOA HOC CUA TAC GIA LIEN QUAN DEN LUẬN AN oooecccecccessessssesssesssecssecssecssecsseessecsssesssecssessseessecssesssecsseesseessessseesaees 166 TÀI LIEU THAM KHAO 0.ccecccecccecscesssesssesssesssesssesssesssecsseesseesseesseessees 167 PHU LUC DANH MỤC CÁC CHU VIET TAT ADWN: Mang lưới người giúp việc gia đình châu A BHXH: Bảo hiểm xã hội BHYT: Bảo hiểm y tế CLB: Câu lạc bộ GVGD: Giúp việc gia đình GFCD: Trung tâm Nghiên cứu Giới, Gia đình và Phát triển cộng đồng HDLD: Hợp đồng lao động ILO: Tổ chức lao động quốc tế LĐGVGĐ: Lao động giúp việc gia đình LĐTB&XH: Lao động thương binh và xã hội UBND Ủy ban nhân dân DANH MỤC BANG BIEU Bang 2. Đặc điểm của lao động giúp việc gia đình được khảo sát.

Đặc điểm của người thuê lao động giúp việc gia đình. Công việc giúp việc gia đình đang làm. Lý do di làm giúp việc gia đình. Tiêu chí chọn công việc của lao động giúp việc gia đình.

Tiêu chí chọn người giúp việc gia đình. Kênh tìm việc của người giúp việc gia đình. Kênh tìm người giúp việc của hộ gia đình .7: Mức lương cua người lao động giúp việc gia đình. Mức độ hài lòng về quan hệ giữa người giúp việc va gia chủ.

Phân bố theo mức lương hàng tháng của người giúp việc phân theo nhóm tuổi và khu vực sinh sống (% người trả lời phỏng vấn). Tương quan đặc điểm nhân khẩu-xã hội với thời gian nghỉ ngơi của người giúp việc gia đình (% người trả lời phỏng vắn). Tương quan tuổi, tình trạng hôn nhân, trình độ học vấn và điều kiện kinh tế với bảo hiểm (% người trả lời phỏng vấn). Tương quan tuôi, số năm kinh nghiệm với mức độ an toàn môi trường làm việc (% người trả lời phỏng VAN) coccscsssesssessesssecsssssecssessesssecseceses 123 Bang 4.

Li do và tiêu chí lựa chon làm công việc giúp việc gia đình với mức lương hàng tháng (% người trả lời phỏng vấn). Tương quan giữa lý do và tiêu chí lựa chon làm công việc GVGD với thời gian nghỉ ngơi trong ngày va trong tháng. Tương quan giữa tình trạng mâu thuẫn với một số điều kiện làm việc của lao động giúp việc gia đình (% người trả lời phỏng vắn). Tương quan giữa kênh tìm việc và tiền lương của lao động giúp việc gia đình nhận được hang tháng (% người trả lời phỏng vấn).

Tương quan giữa tham gia nhóm/câu lạc bộ với mức lương nhận được, bảo hiém và an toàn nơi làm việc (% người trả lời phỏng vân). Tương quan hiểu biết pháp luật và có bảo hiểm y tế (% người trả lời phỏng VAN). Loại hình công việc với tiền lương. Kết quả hồi quy mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến mức độ hài lòng với mức lương hàng tháng của lao đông giúp việc gia đình.

Kết quả hồi quy mô hình các yếu tố ảnh hưởng đến thời gian làm việc trung bình trong ngày của người lao động giúp việc gia đình. Kết quả hồi quy mô hình các yêu tố ảnh hưởng đến tình trạng có bảo hiểm y tế của lao động giúp việc gia đình.------- 5 se csccxecez 145 Bang 4. Kết quả hồi quy mô hình các yêu tô ảnh hưởng đến tình trạng ký hợp đồng lao động của lao động giúp việc gia đình .----------5+ 148 DANH MỤC BIEU DO Biểu đồ 3. Số năm kinh nghiệm làm việc của người giúp việc.

Dao tạo chuyên môn của lao động giúp việc gia đình. Điều kiện kinh tế hộ của lao động giúp việc gia dinh. Nhận thức pháp luật của người giúp việc gia đình. Kênh tiếp cận các thông tin pháp luật.

Mức độ hài lòng với mức lương đang nhận. Thỏa thuận về ngày nghỉ của Lao động giúp việc gia đình. Sử dụng thời gian rảnh rỗi của lao động giúp việc gia đình. Lý do không ky hợp đồng băng văn bản (%).

Chỗ ở dành cho lao động giúp việc gia đình. Đánh giá về mức độ an toàn tại nơi làm việc và nơi ở. Dự định công việc của lao động giúp việc gia đình. Tương quan giữa kênh tìm việc với số ngày nghỉ trong tháng 132 Biểu đồ 4.

Tương quan hiểu biết pháp luật với tình trạng kí hợp đồng. Lý do chọn đề tài Giúp việc gia đình (GVGĐ) là một công việc xuất hiện rất sớm trong quá trình phát triển xã hội và mang lại thu nhập ôn định cho nhiều lao động, đặc biệt là lao động nữ. Xu thế toàn cầu hóa và chuyên môn hóa làm nảy sinh nhu cầu rất lớn về lao động giúp việc gia đình (LĐGVGĐ) ở tat cả các quốc gia. Tính đến năm 2015, trên thế giới có khoảng 67 triệu LDGVGD (tăng 19 triệu lao động từ giữa thập kỷ 90 đến năm 2010) [ILO, 2015].

Mặc dù LDGVGD đã và đang chiếm một tỷ trọng đáng ké trong lực lượng lao động ở nhiều quốc gia, nhất là ở các nước đang phát triển, nhưng giá trị đóng góp của họ chưa được quan tâm đúng mức, thậm chí lực lượng lao động này chưa được đối xử bình đẳng như lực lượng lao động khác. Ở nhiều quốc gia, đóng góp của LDGVGD cho nền kinh tế quốc gia chưa được tính đến [GFCD, 2018]. Tại Việt Nam, người làm GVGD xuất hiện từ lâu trong lịch sử nhưng công việc này chỉ được công nhận chính thức với tên gọi LĐGVGĐ ké từ khi Chính phủ Việt Nam ban hành Bộ Luật lao động vào năm 1994, sau đó là Bộ Luật lao động sửa đổi (năm 2012), và hiện tại là Bộ Luật lao động năm 2019 và một sé văn bản hướng dan thực hiện luật này hiện nay. Mac dù nhu cầu của thị trường về LĐGVŒGDĐ) ngày càng gia tăng nhưng công việc GVGD chưa được quan tâm đúng mức bởi chính người lao động, các nhà hoạch định chính sách và các cơ quan thực thi chính sách về lao động.

LDGVGD làm việc chủ yếu dựa theo kinh nghiệm và kỹ năng vốn có của bản thân, mà chưa qua đào tạo về chuyên môn. Các cơ quan quản ly nhà nước hiện chưa ban hành tiêu chuẩn kỹ năng nghề cho LDGVGD nên chưa có tiêu chuẩn hay tiêu chí làm căn cứ dé dao tạo nghề và đánh giá về kỹ năng nghề của lực lượng lao động này.