Luận án: Áp dụng tập quán trong quản lý xã hội của Nhà nước Việt Nam giai đoạn hiện nay

v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Từ viết tắt Từ viết đầy đủ BLDS Bộ luật Dân sự CQNN Cơ quan nhà nước BLTTDS Bộ luật Tố tụng dân sự ĐCS Đảng Cộng sản HĐND Hội đồng nhân dân HN&GĐ hôn nhân và gia đình Nxb Nhà xuất bản QLXH Quản lý xã hội/quản lý xã hội STT Số thứ tự TAND Tòa án nhân dân UBND Ủy ban nhân dân XHCN Xã hội chủ nghĩa vi DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU Biểu đồ 3.1: Tỷ lệ cán bộ ở UBND xã cho biết các hòa giải viên ở cơ sở có áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp .2: Tỷ lệ Thẩm phán được hỏi về việc áp dụng tập quán trong giải quyết tranh chấp khi thụ lý vụ việc không có quy định của pháp luật.3: Nguyên nhân các thẩm phán không áp dụng tập quán trong xét xử .4: Đánh giá về tính thiếu đầy đủ của quy định pháp luật về tập quán của các thẩm phán. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Quản lý xã hội là vấn đề hết sức quan trọng của tất cả các quốc gia, dân tộc trong mọi thời đại nhằm mục tiêu tạo ra môi trường sống an toàn cho con người, đảm bảo cho xã hội tồn tại và phát triển bền vững. QLXH là hoạt động gắn liền với quá trình vận động và phát triển của xã hội. Hoạt động QLXH diễn ra liên tục và vô cùng phong phú, đa dạng, liên quan đến nhiều thành phần và đối tượng trong xã hội.

“Khi nhà nước xuất hiện thì phần lớn (và là phần quan trọng) các công việc của xã hội do nhà nước quản lý”1. Hoạt động QLXH của Nhà nước là hoạt động mang tính đặc thù, có phạm vi tác động rộng lớn, bao trùm lên toàn bộ đời sống xã hội. Để thực hiện chức năng QLXH của mình, Nhà nước cần có các công cụ quản lý. Tập quán với tư cách là một loại quy tắc điều chỉnh hành vi được Nhà nước sử dụng như một công cụ hữu hiệu hỗ trợ cho pháp luật trong QLXH.

Hiện nay, mặc dù trong các hệ thống pháp luật khác nhau, việc thừa nhận các loại nguồn của pháp luật và thứ tự ưu tiên áp dụng có thể khác nhau, nhưng đa số các nhà nước vẫn thừa nhận tập quán là một loại nguồn của pháp luật, một loại công cụ QLXH. Có nhiều tập quán các nhà nước không pháp điển hóa thành các quy phạm pháp luật thành văn mà nhà nước thừa nhận sự tồn tại của chúng và có các cơ chế cần thiết đảm bảo cho chúng được thực hiện. Ở Việt Nam, dưới các triều đại phong kiến, bên cạnh các quy định pháp luật do Nhà nước ban hành, tập quán luôn giữ vị trí quan trọng trong việc điều chỉnh các quan hệ xã hội, trở thành một nét văn hóa pháp lý riêng của dân tộc. Trong giai đoạn phát triển hiện nay, để tăng cường hiệu quả trong QLXH của Nhà nước thì việc thừa nhận áp dụng tập quán là hết sức cần thiết.

Việc áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước không chỉ là một đòi hỏi khách quan, phù với các điều kiện lịch sử, văn hóa, kinh tế - xã hội của đất nước mà còn góp phần bảo tồn bản sắc dân tộc, đáp ứng yêu cầu của công cuộc xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN và xu thế hội nhập quốc tế. Nhận thức được tầm quan trọng, sự cần thiết của việc áp dụng tập quán trong QLXH trong giai đoạn hiện nay, nên trong Chiến lược xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam đến năm 2010, định hướng đến năm 2020 (gọi tắt là Nghị 1 Trường Đại học Luật Hà Nội (2015), Giáo trình luật hành chính Việt Nam, Nxb. Công an nhân dân, tr. 2 quyết 48-NQ/TW), Bộ Chính trị đã nêu rõ, trong quá trình hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt Nam cần phải: “xuất phát từ thực tiễn Việt Nam, đồng thời tiếp thu có chọn lọc kinh nghiệm quốc tế về xây dựng và tổ chức thi hành pháp luật; kết hợp hài hoà bản sắc văn hoá, truyền thống tốt đẹp của dân tộc và tính hiện đại của hệ thống pháp luật”2.

Từ quan điểm chỉ đạo chung này, khi đề cập đến các định hướng và giải pháp cụ thể, Nghị quyết 48-NQ/TW chỉ rõ cần “nghiên cứu về khả năng khai thác, sử dụng án lệ, tập quán (kể cả tập quán, thông lệ thương mại quốc tế) và quy tắc của các hiệp hội nghề nghiệp, góp phần bổ sung và hoàn thiện pháp luật”3. Cùng với Nghị Quyết 48-NQ/TW, Hiến pháp năm 2013, văn bản có giá trị pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật cũng thừa nhận việc áp dụng tập quán. Theo Điều 5 Hiến pháp: “Các dân tộc có quyền dùng tiếng nói, chữ viết, giữ gìn bản sắc dân tộc, phát huy phong tục, tập quán, truyền thống và văn hóa tốt đẹp của mình”. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng, tạo tiền đề xây dựng các quy định cụ thể trong các văn bản quy phạm pháp luật khác, tạo hành lang pháp lý cho việc áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước.

Có thể khẳng định, ở Việt Nam hiện nay, tập quán được thừa nhận là một loại nguồn của pháp luật. Tuy nhiên, thực tiễn áp dụng tập quán trong QLXH của các chủ thể có thẩm quyền còn gặp nhiều khó khăn, vướng mắc, làm giảm đi hiệu quả tác động của tập quán trong điều chỉnh các quan hệ xã hội, mà các nguyên nhân cơ bản là do: Thứ nhất, hệ thống pháp luật hiện hành còn thiếu các quy định cần thiết đảm bảo tính khả thi cho việc áp dụng tập quán; nhiều quy định hiện hành về áp dụng tập quán còn chung chung, chưa rõ ràng, chưa tạo ra được không gian pháp lý phù hợp cho việc áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước; Thứ hai, thiếu các công trình nghiên cứu một cách toàn diện, sâu sắc, làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước tạo nền tảng lý luận cho việc hoàn thiện các quy định pháp luật về áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước; Thứ ba, hoạt động nghiên cứu, đánh giá, rà soát để thiết lập các danh mục tập quán nhằm tạo nguồn áp dụng chưa được thực hiện đầy đủ, do vậy, thiếu các cơ sở tham chiếu cho hoạt động áp dụng tập quán trên thực tiễn; hoạt động tổng kết, đánh 2 Phần I mục 2.3 Nghị Quyết 48-NQ/TW ngày 24/5/2005. 3 Phần III mục 1.7 Nghị Quyết 48-NQ/TW ngày 24/5/2005. 3 giá những tập quán đã được áp dụng trong thực tiễn của các CQNN và chủ thể có thẩm quyền khác không nhiều và nếu có thì mới chỉ trong phạm vi ngành hẹp; Thứ tư, sự nhận thức về vị trí, vai trò, giá trị của tập quán trong QLXH cũng như sự am hiểu về tập quán của các chủ thể có thẩm quyền áp dụng tập quán chưa được đầy đủ và sâu sắc.

Điều này dẫn đến việc e ngại áp dụng tập quán trong quá trình giải quyết các vụ việc phát sinh trong đời sống mặc dù có thể áp dụng tập quán theo thẩm quyền. Những nguyên nhân cơ bản trên, dẫn đến hiệu quả của việc áp dụng tập quán chưa cao, chưa phát huy hết được vai trò, giá trị của tập quán trong QLXH của Nhà nước. Để việc áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước đạt hiệu quả cao cần phải có một hệ thống giải pháp khoa học, đồng bộ. Tuy nhiên, hiện nay các công trình, đặc biệt là các công trình lớn nghiên cứu về lý luận và thực tiễn liên quan tới áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước dưới góc độ luật học không nhiều và chưa mang tính toàn diện.

Điều này đặt ra nhu cầu cần tiếp tục nghiên cứu một cách toàn diện và sâu sắc về việc áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước nhằm tìm ra các giải pháp thiết thực, cụ thể góp phần tăng cường hiệu quả áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước ở Việt Nam trong thời gian tới. Đó chính là lý do của việc lựa chọn và nghiên cứu đề tài: “Áp dụng tập quán trong quản lý xã hội của Nhà nước ở Việt Nam hiện nay”. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Mục đích nghiên cứu của luận án là làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cơ bản về áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước làm cơ sở để đánh giá thực trạng quy định pháp luật cũng như thực tiễn áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước ở Việt Nam hiện nay.

Trên cơ sở đó, nêu ra các quan điểm và đề xuất các giải pháp nhằm đảm bảo hiệu quả áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước ở Việt Nam trong thời gian tới. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu nêu trên, luận án hướng đến giải quyết các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau: Một là, tìm hiểu tình hình nghiên cứu các vấn đề của đề tài luận án, từ đó, đánh giá các kết quả nghiên cứu hiện có, nêu ra các vấn đề cốt lõi mà luận án sẽ tập trung nghiên cứu. 4 Hai là, làm rõ cơ sở lý luận về áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước. Cụ thể, nghiên cứu làm rõ: khái niệm tập quán; khái niệm áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước; luận giải sự cần thiết phải áp dụng tập quán và các yếu tố tác động đến việc áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước; xác định phạm vi, trường hợp, nguyên tắc và quy trình áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước.

Ba là, phân tích, đánh giá thực trạng áp dụng tập quán của các chủ thể có thẩm quyền trong một số lĩnh vực cụ thể, từ đó, chỉ ra nguyên nhân của những thành tựu và hạn chế của việc áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước ở Việt Nam hiện nay. Bốn là, đánh giá xu hướng áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước ở Việt Nam trong thời gian tới, từ đó, đề xuất quan điểm và các giải pháp cụ thể nhằm đảm bảo hiệu quả áp dụng tập quán trong QLXH của Nhà nước ở Việt Nam trong thời gian tới. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3.