Nghiên cứu sai lệch xã hội của Emile Durkheim qua hai tác phẩm

Durkheim định nghĩa sai lệch là bất kỳ hành vi nào vi phạm chuẩn mực xã hội. Những chuẩn mực này được cộng đồng chấp nhận rộng rãi. Sai lệch không nhất thiết là hành vi xấu về mặt đạo đức. Nó chỉ đơn thuần là sự khác biệt so với kỳ vọng tập thể. Thuật ngữ "sai lệch xã hội" được Durkheim sử dụng để mô tả hiện tượng này. Ông coi các hành vi sai lệch là "hiện tượng xã hội". Chúng có thể được nghiên cứu bằng phương pháp khoa học. Các hành vi này thường gây ra phản ứng tiêu cực từ xã hội. Phản ứng này giúp củng cố ý thức tập thể. Nó cũng tái khẳng định ranh giới của các chuẩn mực xã hội. Việc vi phạm chuẩn mực là điều tất yếu. Không xã hội nào hoàn toàn không có hành vi sai lệch. Sự hiện diện của sai lệch là điều bình thường. Nó là một phần không thể thiếu của đời sống xã hội.

Sai lệch xã hội có những đặc điểm rõ ràng theo Durkheim. Nó mang tính phổ quát, xuất hiện ở mọi thời đại và mọi loại hình xã hội. Sai lệch cũng mang tính bình thường. Tức là, sự tồn tại của nó là điều tự nhiên, không phải bệnh lý. Cơ sở xã hội của sai lệch nằm ở ý thức tập thể. Khi ý thức tập thể đủ mạnh, các chuẩn mực rõ ràng. Hành vi sai lệch được kiểm soát hiệu quả. Tuy nhiên, khi ý thức tập thể suy yếu, sai lệch gia tăng. Sự phân công lao động xã hội ngày càng phức tạp. Điều này làm thay đổi cấu trúc đoàn kết xã hội. Từ đoàn kết cơ học sang đoàn kết hữu cơ. Sự thay đổi này có thể tạo ra các điều kiện cho sai lệch. Nó liên quan đến sự lỏng lẻo của các chuẩn mực. Các yếu tố xã hội như biến đổi kinh tế, đô thị hóa cũng góp phần. Chúng tạo ra các hoàn cảnh khác nhau dẫn đến hành vi sai lệch. Durkheim xem sai lệch là một "hiện tượng xã hội". Nó có nguyên nhân và hậu quả mang tính xã hội. Không thể giải thích sai lệch chỉ bằng yếu tố cá nhân.

Trong tác phẩm "Phân công lao động xã hội", Durkheim khám phá các loại hình đoàn kết. Ông phân biệt đoàn kết cơ học và đoàn kết hữu cơ. Đoàn kết cơ học dựa trên sự tương đồng. Đoàn kết hữu cơ dựa trên sự khác biệt và phụ thuộc lẫn nhau. Sự chuyển dịch từ đoàn kết cơ học sang hữu cơ là một quá trình phức tạp. Quá trình này có thể tạo ra các hình thái sai lệch. Các hình thái này được gọi là "phân công lao động xã hội cưỡng bức" và "phân công lao động xã hội vô chuẩn (anomic)". Phân công lao động cưỡng bức xảy ra khi cá nhân bị ép buộc vào vị trí không phù hợp. Điều này dẫn đến sự bất mãn và mâu thuẫn. Phân công lao động vô chuẩn là trạng thái thiếu vắng các quy tắc rõ ràng. Khi đó, các chuẩn mực xã hội không còn đủ sức điều chỉnh hành vi. Điều này dẫn đến sự mất định hướng và gia tăng sai lệch. Cả hai đều là những hình thức bệnh lý của sự phân công lao động xã hội. Chúng đe dọa đến sự ổn định và đoàn kết xã hội.

Nghiên cứu "Tự tử" của Durkheim là một điển hình của phân tích xã hội học. Ông chứng minh rằng tự tử không phải là hành vi cá nhân đơn thuần. Nó là một hiện tượng xã hội có nguyên nhân từ xã hội. Durkheim phân loại tự tử thành bốn loại chính: ích kỷ, vị tha, vô chuẩn (anomic) và định mệnh. Tự tử vô chuẩn (anomie) là loại tự tử quan trọng nhất trong lý thuyết của ông. Nó xảy ra khi các cá nhân mất định hướng do thiếu vắng chuẩn mực xã hội. Điều này thường diễn ra trong giai đoạn thay đổi xã hội nhanh chóng. Ví dụ như khủng hoảng kinh tế hoặc biến động chính trị. Khi đó, xã hội không còn cung cấp đủ hướng dẫn. Cá nhân cảm thấy lạc lõng và không mục đích. Lý thuyết anomie giải thích mối liên hệ giữa sự mất cân bằng xã hội và hành vi cá nhân. Nó cho thấy cách các yếu tố xã hội có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống con người. Tội phạm và xã hội học Durkheim xem xét các hành vi như tự tử là một dạng sai lệch nghiêm trọng. Nó phản ánh sự thất bại của xã hội trong việc điều hòa cá nhân.

Sai lệch đóng nhiều vai trò tích cực trong việc duy trì cấu trúc xã hội. Thứ nhất, nó giúp củng cố chuẩn mực xã hội. Khi một hành vi sai lệch bị lên án, ranh giới giữa đúng và sai trở nên rõ ràng hơn. Điều này tăng cường ý thức tập thể. Thứ hai, sai lệch có thể thúc đẩy sự đoàn kết xã hội. Phản ứng chung đối với một hành vi sai lệch có thể đoàn kết cộng đồng. Mọi người cùng đứng lên bảo vệ giá trị chung. Thứ ba, sai lệch là nguồn gốc của sự thay đổi xã hội. Những hành vi đi chệch khỏi chuẩn mực cũ có thể là tiền đề cho các chuẩn mực mới. Ví dụ, phong trào đấu tranh cho quyền công dân ban đầu bị coi là sai lệch. Nhưng sau đó đã thay đổi cả cấu trúc xã hội. Thứ tư, sai lệch có thể tạo ra công ăn việc làm. Ví dụ, ngành tư pháp, cảnh sát, nhà tù đều tồn tại để ứng phó với sai lệch. Tất cả những vai trò này chứng minh rằng sai lệch không chỉ là một vấn đề. Nó là một phần chức năng của xã hội.

Durkheim lập luận rằng tội phạm là một hiện tượng bình thường của mọi xã hội. Không thể có một xã hội không có tội phạm. Tội phạm là một loại hành vi sai lệch. Nó là điều kiện cần thiết để xác định và duy trì chuẩn mực xã hội. Nếu mọi người đều tuân thủ hoàn toàn, chuẩn mực sẽ không còn ý nghĩa. Khi có sự vi phạm, xã hội phải phản ứng. Phản ứng này giúp xác định lại ranh giới của điều chấp nhận được. Tội phạm và xã hội học Durkheim coi tội phạm là bằng chứng cho sự tồn tại của ý thức tập thể. Nếu một xã hội không có tội phạm, thì các chuẩn mực của nó quá cứng nhắc. Hoặc là ý thức tập thể của nó quá mạnh. Điều đó có thể kìm hãm sự phát triển. Tính bình thường của tội phạm không có nghĩa là chấp nhận nó. Nó chỉ đơn thuần là nhận thức rằng nó là một phần không thể tránh khỏi. Nó là một yếu tố tự nhiên trong bất kỳ hệ thống xã hội nào. Nó đóng vai trò quan trọng trong việc định hình các giá trị và chuẩn mực xã hội.

Anomie là trạng thái xã hội bị thiếu hụt hoặc suy yếu các chuẩn mực điều chỉnh. Nó xảy ra khi các quy tắc đạo đức và xã hội trở nên mơ hồ. Hoặc khi chúng không còn đủ sức ràng buộc cá nhân. Durkheim mô tả anomie thường xuất hiện trong các giai đoạn chuyển đổi nhanh chóng. Ví dụ như các cuộc cách mạng công nghiệp hoặc khủng hoảng kinh tế. Trong những giai đoạn này, cấu trúc xã hội thay đổi nhanh chóng. Các giá trị cũ mất đi, nhưng các giá trị mới chưa hình thành. Cá nhân mất đi hướng dẫn rõ ràng về hành vi. Họ không còn biết đâu là giới hạn của mình. Điều này dẫn đến cảm giác vô định, bất an và thiếu mục đích. Anomie là một nguyên nhân chính của nhiều hành vi sai lệch. Nó bao gồm cả tự tử vô chuẩn. Tình trạng anomie đe dọa sự ổn định của xã hội. Nó làm suy yếu khả năng tự điều chỉnh của cộng đồng. Việc nhận diện và ứng phó với anomie là quan trọng. Nó giúp duy trì trật tự xã hội.

Anomie có tác động tiêu cực nghiêm trọng đến ý thức tập thể. Ý thức tập thể là tổng hòa các niềm tin và tình cảm chung. Nó tồn tại ở hầu hết các thành viên trong một xã hội. Nó tạo nên một hệ thống xác định riêng. Khi anomie xảy ra, ý thức tập thể bị phân mảnh và suy yếu. Các giá trị và chuẩn mực chung không còn được chia sẻ rộng rãi. Điều này làm giảm khả năng xã hội duy trì sự thống nhất. Anomie cũng phá vỡ đoàn kết xã hội. Trong xã hội đoàn kết cơ học, sự tương đồng tạo nên gắn kết. Anomie phá vỡ điều này bằng cách tạo ra sự khác biệt không được kiểm soát. Trong xã hội đoàn kết hữu cơ, sự phụ thuộc lẫn nhau là nền tảng. Anomie làm suy yếu các quy tắc điều chỉnh sự phụ thuộc đó. Nó dẫn đến sự tan rã của các mối quan hệ xã hội. Kết quả là, cá nhân trở nên cô lập. Họ dễ thực hiện các hành vi sai lệch. Xã hội trở nên kém ổn định và dễ bị tổn thương. Mối liên hệ giữa anomie, ý thức tập thể và đoàn kết xã hội rất chặt chẽ. Chúng là những yếu tố then chốt trong lý thuyết xã hội học của Durkheim.

Durkheim đã có những đóng góp to lớn cho xã hội học. Thứ nhất, ông đã thiết lập xã hội học như một ngành khoa học độc lập. Ông nhấn mạnh việc nghiên cứu "hiện tượng xã hội" bằng phương pháp thực nghiệm. Ông coi chúng là các "sự kiện xã hội" khách quan. Thứ hai, ông đưa ra quan điểm chức năng luận. Ông cho rằng các cấu trúc và hiện tượng xã hội đều có một chức năng. Chúng góp phần duy trì sự ổn định của hệ thống. Quan điểm Durkheim về sai lệch là một ví dụ điển hình. Ông chỉ ra vai trò tích cực của nó. Thứ ba, ông phát triển các khái niệm cốt lõi. Chúng bao gồm ý thức tập thể, đoàn kết xã hội, và lý thuyết anomie. Các khái niệm này vẫn là công cụ phân tích quan trọng. Chúng giúp các nhà xã hội học đương đại hiểu về các cấu trúc xã hội. Các nghiên cứu của Durkheim về tội phạm và xã hội học Durkheim đã mở ra một hướng mới. Nó giúp nghiên cứu các hành vi sai lệch. Đó là một thành tựu vĩ đại trong lịch sử khoa học xã hội.

Lý thuyết sai lệch của Durkheim nhận được một số phê phán đáng chú ý. Một trong những phê phán chính là sự nhấn mạnh quá mức vào chức năng tích cực. Các nhà phê bình cho rằng Durkheim có thể đã bỏ qua các khía cạnh tiêu cực của sai lệch. Ông cũng ít quan tâm đến quyền lực và bất bình đẳng. Những yếu tố này thường định hình cách sai lệch được định nghĩa và xử lý. Một phê phán khác liên quan đến tính mơ hồ của khái niệm ý thức tập thể. Khó để đo lường và quan sát trực tiếp. Điều này gây khó khăn trong việc kiểm chứng thực nghiệm. Một số nhà phê bình cũng cho rằng Durkheim quá chú trọng vào sự đồng thuận. Ông ít xem xét các xung đột và đấu tranh xã hội. Điều này làm cho lý thuyết của ông đôi khi bị coi là quá đơn giản hóa. Nó không thể giải thích toàn diện sự phức tạp của sai lệch. Mặc dù có những hạn chế, các phê phán này không làm mất đi giá trị của Durkheim về sai lệch. Chúng chỉ khuyến khích các nhà nghiên cứu phát triển và bổ sung thêm. Nó giúp có một cái nhìn đa chiều hơn về hiện tượng này.