Phương pháp xây dựng và tính chỉ số tổng hợp đánh giá chất lượng cuộc sống ở Việt Nam

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------


-------- NGUYỄN THỊ XUÂN MAI PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG VÀ TÍNH CHỈ SỐ TỔNG HỢP ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG Ở VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH KINH TẾ HỌC HÀ NỘI - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ QUỐC DÂN --------


-------- NGUYỄN THỊ XUÂN MAI PHƯƠNG PHÁP XÂY DỰNG VÀ TÍNH CHỈ SỐ TỔNG HỢP ĐÁNH GIÁ CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG Ở VIỆT NAM Chuyên ngành: THỐNG KÊ KINH TẾ Mã số: 9310101 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Người hướng dẫn khoa học: PGS. TRẦN THỊ KIM THU HÀ NỘI - 2018 i CAM KẾT Tôi đã đọc và hiểu về các hành vi vi phạm sự trung thực trong học thuật. Tôi cam kết bằng danh dự cá nhân rằng nghiên cứu này do tôi tự thực hiện và không vi phạm yêu cầu về sự trung thực trong học thuật. Xác nhận của người hướng dẫn khoa học Tác giả PGS.

Trần Thị Kim Thu Nguyễn Thị Xuân Mai ii LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, cho phép tôi được bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới PGS. Trần Thị Kim Thu - người hướng dẫn khoa học cũng là cô giáo trong nhiều năm của tôi. Cô là người đã dạy tôi những kiến thức đầu tiên về thống kê và cũng là người đã giúp tôi phát triển và thực hiện ý tưởng nghiên cứu này. Tiếp theo, xin được gửi lời cảm ơn trân trọng tới các nhà khoa học, các chuyên gia trong nhiều lĩnh vực đã cùng tham gia thảo luận, nhận xét và đóng góp những ý kiến quý báu để Luận án được hoàn chỉnh hơn.

Xin cảm ơn các anh chị trong Tổng cục Thống kê và các cơ quan Bộ, ngành đã nhiệt tình hỗ trợ tôi trong quá trình thu thập số liệu. Xin được gửi lời cảm ơn tới ban lãnh đạo khoa Thống kê, các thầy cô và đồng nghiệp trong khoa cũng như trường Đại học Kinh tế quốc dân vì đã động viên, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện Luận án. Tôi xin cảm ơn Viện Sau đại học, trường Đại học Kinh tế quốc dân, đã luôn tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Cuối cùng, xin được gửi lời cảm ơn tới gia đình tôi đã luôn quan tâm, động viên, làm hậu phương vững chắc để tôi có thể yên tâm thực hiện nghiên cứu.

Mặc dù đã có nhiều cố gắng, tuy nhiên, do khả năng có hạn nên luận án còn tồn tại nhiều thiếu sót. Kính mong nhận được sự góp ý và chỉ dẫn của các nhà khoa học, các thầy cô và bạn bè đồng nghiệp. Trân trọng cảm ơn! iii MỤC LỤC DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT. vi DANH MỤC BẢNG .viii DANH MỤC HÌNH.

ix PHẦN MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Phương pháp nghiên cứu. Những đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG.

Một số vấn đề lý luận chung về chất lượng cuộc sống. Các cách tiếp cận nghiên cứu chất lượng cuộc sống. Một số tranh luận xung quanh khái niệm chất lượng cuộc sống. Cách tiếp cận đo lường chất lượng cuộc sống.

Các thành phần của khái niệm chất lượng cuộc sống. Một số đo lường chất lượng cuộc sống của các tổ chức quốc tế và quốc gia trên thế giới. Khung lý thuyết chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Quan điểm phát triển và mục tiêu phát triển kinh tế xã hội ở Việt Nam.

Cách tiếp cận đo lường chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Đề xuất khung lý thuyết chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Khái niệm chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Các thành phần của chất lượng cuộc sống ở Việt Nam.

38 KẾT LUẬN CHƯƠNG 1. 45 iv CHƯƠNG 2. HỆ THỐNG CHỈ TIÊU THỐNG KÊ ĐO LƯỜNG CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG Ở VIỆT NAM. Một số vấn đề chung về xây dựng hệ thống chỉ tiêu đo lường chất lượng cuộc sống.

Phương pháp xây dựng hệ thống chỉ tiêu đo lường chất lượng cuộc sống. Một số yêu cầu và nguyên tắc xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Yêu cầu của hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Nguyên tắc xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống ở Việt Nam.

Các tiêu chí lựa chọn chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống. Qui trình xây dựng hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống. Đề xuất hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Nhóm chỉ tiêu phản ánh điều kiện kinh tế.

Nhóm chỉ tiêu phản ánh điều kiện nhà ở và cơ sở hạ tầng căn bản. Nhóm chỉ tiêu phản ánh giáo dục. Nhóm chỉ tiêu phản ánh điều kiện chăm sóc y tế và sức khỏe. Nhóm chỉ tiêu phản ánh quan hệ gia đình.

Nhóm chỉ tiêu phản ánh sự tham gia sinh hoạt cộng đồng và các hoạt động văn hóa, giải trí. Nhóm chỉ tiêu phản ánh điều kiện môi trường tự nhiên. Nhóm chỉ tiêu phản ánh môi trường xã hội. Nhóm chỉ tiêu phản ánh quản trị.

Nhóm chỉ tiêu phản ánh quyền chính trị. Nhóm chỉ tiêu phản ánh sự hài lòng với cuộc sống. Nhóm chỉ tiêu đánh giá tổng hợp về chất lượng cuộc sống. 79 KẾT LUẬN CHƯƠNG 2.

XÂY DỰNG PHƯƠNG PHÁP TÍNH CHỈ SỐ TỔNG HỢP CHẤT LƯỢNG CUỘC SỐNG Ở VIỆT NAM. Tổng quan về các phương pháp xây dựng chỉ số tổng hợp. Khái niệm và ưu, nhược điểm của chỉ số tổng hợp. Phương pháp tính chỉ số tổng hợp.

Lựa chọn phương pháp tính chỉ số tổng hợp. Đề xuất phương pháp tính chỉ số tổng hợp chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Chuẩn hóa dữ liệu. Xác định trọng số.

Xác định phương pháp tổng hợp. Tính thử nghiệm chỉ số tổng hợp chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Kết quả tính thử nghiệm chỉ số tổng hợp chất lượng cuộc sống ở Việt Nam 104 3. Một số vấn đề rút ra từ kết quả tính thử nghiệm.

Một số kiến nghị nhằm hoàn thiện phương pháp xây dựng và tính chỉ số tổng hợp chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. 119 KẾT LUẬN CHƯƠNG 3. 124 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 126 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

134 vi DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT Tiếng Anh Tiếng Việt AHP Analytic Hierarchy Processes Phân tích thứ bậc BAP Budget Allocation Processes Quy trình phân bổ ngân sách CECODES Center for Community Support Trung tâm nghiên cứu phát Development Studies triển hỗ trợ cộng đồng CLCS Chất lượng cuộc sống EIU Economist Intelligence Unit Cơ quan Tình báo Kinh tế FA Factor Analysis Phân tích nhân tố GDP Gross Domestic Product Tổng sản phẩm quốc nội GHI Green and Happiness Index Chỉ số Hạnh phúc và Xanh GNH Gross National Happiness Tổng hạnh phúc quốc gia HDI Human Development Index Chỉ số Phát triển con người HPI Happy Planet Index Chỉ số Hành tinh hạnh phúc IMR Infant Mortality Rate Tỷ suất chết của trẻ em dưới 1 tuổi KTXH Kinh tế xã hội MCA Multi-Criteria Analysis Phân tích đa tiêu chí MQL Malaysia Quality of Life Chỉ số chất lượng cuộc sống của Malaysia NEF New Economics Foundation Quỹ Kinh tế mới OECD Organisation for Economic Tổ chức hợp tác và phát triển Co-operation and kinh tế Development vii Tiếng Anh Tiếng Việt PAPI Provincial Governance and Chỉ số Hiệu quả quản trị và Public Administration hành chính công Performance Index PCA Principal Component Analysis Phân tích thành phần chính SDGs Sustainable Development Mục tiêu phát triển bền vững Goals SIPAS Satisfaction Index of Public Chỉ số hài lòng về sự phục vụ Administrative Services hành chính UNDP United Nation Development Chương trình Phát triển Liên Programme hợp quốc VSDGI Vietnam Sustainable Danh mục chỉ tiêu thống kê Development Goal Indicators phát triển bền vững của Việt Nam WHI World Happiness index Chỉ số Hạnh phúc thế giới WHO World Health Organisation Tổ chức Y tế Thế giới viii DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Ưu nhược điểm của các đo lường khách quan và đo lường chủ quan. Sự kết hợp các yếu tố chủ quan và khách quan trong đánh giá về CLCS. Một số định nghĩa về chất lượng cuộc sống theo quan điểm đa chiều.

Các lĩnh vực trọng tâm của CLCS theo quan điểm của một số học giả. Các thành phần của CLCS trong một số nghiên cứu của các tổ chức quốc tế. Các thành phần của CLCS trong một số nghiên cứu của các quốc gia trên thế giới. Hệ thống chỉ tiêu thống kê đo lường CLCS ở Việt Nam.

Khung giá trị của chỉ số tổng hợp CLCS ở Việt Nam. Kết quả tính chỉ số riêng biệt. Cơ cấu đặc điểm theo một số tiêu thức của các chuyên gia phỏng vấn. Điểm trung bình của các thành phần CLCS.

Ma trận hệ số Sig của các so sánh cặp giá trị trung bình. Trọng số của từng thành phần CLCS. Kết quả tính các chỉ số thành phần. Kết quả tính chỉ số tổng hợp chất lượng cuộc sống ở Việt Nam năm 2016.

117 ix DANH MỤC HÌNH Hình 1. Khung lý thuyết nghiên cứu chất lượng cuộc sống ở Việt Nam. Tổng quan quá trình xây dựng hệ thống chỉ tiêu. Sơ đồ lựa chọn phương pháp tốt nhất khi xây dựng chỉ số tổng hợp.

92 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Vấn đề chất lượng cuộc sống (CLCS) (tiếng anh là Quality of Life) và nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân là nội dung chủ yếu trong chiến lược phát triển con người. Đây là mục tiêu hàng đầu trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội (KTXH) của mọi quốc gia, là vấn đề được nhiều nước trên thế giới cũng như Việt Nam hết sức quan tâm. Năm 2009, Ủy ban Đo lường hiệu quả kinh tế và tiến bộ xã hội bao gồm 22 chuyên gia kinh tế và khoa học xã hội dưới sự điều hành của giáo sư Joseph Stiglitz, Nobel kinh tế 2001, đã trình lên tổng thống Pháp một bản báo cáo hơn 300 trang về “Đo lường hiệu quả kinh tế và tiến bộ xã hội”, được gọi tắt là báo cáo Stiglitz.

Theo báo cáo này, mọi người trong xã hội không được hưởng những thành tựu kinh tế như nhau.