Tổng quan về luận án

Luận án này tập trung nghiên cứu sâu sắc về xung đột giữa cư dân địa phương và các bên liên quan khác tại các điểm đến du lịch cộng đồng (DLCĐ) khu vực miền núi Thanh Hoá, một lĩnh vực còn ít được khám phá trong bối cảnh Việt Nam. Sự phát triển nhanh chóng của du lịch cộng đồng, một loại hình du lịch nhấn mạnh vai trò trung tâm của cư dân địa phương trong việc quản lý và hưởng lợi, đã đặt ra nhiều thách thức, đặc biệt là các mâu thuẫn và xung đột. "Trong vòng 1,27 giây, công cụ Google đã tìm ra 722.000 kết quả có sử dụng cụm từ community-based tourism, với 0,37 giây công cụ này tìm thấy 808.000 kết quả có cụm từ community tourism. Tương tự, trong vòng 0,41 giây, có 28.000 kết quả có cụm từ du lịch dựa vào cộng đồng xuất hiện và trong vòng 0,42 giây đã tìm ra 110.000 kết quả có cụm từ du lịch cộng đồng trên công cụ này," cho thấy sự quan tâm toàn cầu nhưng cũng ngụ ý tính phức tạp của chủ đề.

Luận án xác định rõ research gap trong tài liệu hiện có, đặc biệt là sự thiếu hụt các nghiên cứu thực chứng về xung đột DLCĐ tại Việt Nam. Các nghiên cứu trước đây chủ yếu tập trung vào mô tả định tính và ít kiểm chứng định lượng mối quan hệ giữa các yếu tố tiền đề như sự tham gia của cư dân, cảm nhận về lợi ích và tổn hại từ du lịch với mức độ xung đột. Cụ thể, "Khi sử dụng các từ khoá tiếng Anh: “community tourism”, “conflict” và “stakeholder”, cùng các từ đồng nghĩa, để tìm kiếm tài liệu trên các nguồn dữ liệu điện tử trên thế giới như Web of Science, Scopus, Science Direct, IEEE Xplore Digital Library, Sage, SpringeLink, Proquest, kết quả cũng cho thấy chỉ có một số lượng nhỏ nghiên cứu đề cập tới vấn đề này. Cụ thể, nếu giới hạn kết quả tìm kiếm ở tiêu đề các bài nghiên cứu có sự xuất hiện của cả 3 cụm từ khoá trên, thì chỉ có 1 bài báo từ nguồn Web of Science, 1 bài báo từ nguồn ScienceDirect, 9 bài báo từ nguồn dữ liệu của Scopus." Việc mở rộng tìm kiếm ra toàn văn cũng chỉ mang lại 56 tài liệu liên quan, cho thấy khoảng trống đáng kể. Luận án này lấp đầy khoảng trống đó bằng cách cung cấp một mô hình lý thuyết được kiểm chứng thực nghiệm tại các điểm đến DLCĐ của Việt Nam, đặc biệt là khu vực miền núi Thanh Hoá, một địa bàn chiến lược được quy hoạch trở thành một trong bốn cực tăng trưởng của khu vực phía Bắc (Nghị quyết số 58-NQ/TW, 2021) nhưng lại có thu nhập bình quân đầu người khiêm tốn (3.6 triệu đồng/tháng, xếp hạng 30/63 tỉnh thành, Xuân Tiến, 2022).

Các câu hỏi nghiên cứu cụ thể bao gồm:

  1. Cư dân và các bên liên quan tại điểm đến du lịch cộng đồng khu vực miền núi Thanh Hóa xung đột với nhau về các vấn đề gì?
  2. Mức độ tham gia của cư dân ảnh hưởng tới sự xung đột giữa cư dân và các bên liên quan như thế nào?
  3. Cảm nhận của cư dân về lợi ích và tổn hại từ du lịch ảnh hưởng tới sự xung đột giữa cư dân và các bên liên quan như thế nào?

Khung lý thuyết của luận án được xây dựng dựa trên sự tích hợp các lý thuyết nền tảng như Thuyết Xung đột xã hội (Social Conflict Theory) và Thuyết Trao đổi xã hội (Social Exchange Theory), kết hợp với Mô hình Chỉ số Bực mình (IRRIDEX model) của Doxey (1975) và Mô hình Vòng tròn Xung đột (Circle of Conflict) của Moore (2003).

Đóng góp đột phá của nghiên cứu là việc phát triển và kiểm định một thang đo xung đột giữa cư dân và các bên liên quan gồm 21 thành phần, phân loại thành xung đột với du khách (10 thành phần), doanh nghiệp du lịch (6 thành phần) và chính quyền địa phương (5 thành phần). Luận án cũng định lượng được vai trò của sự tham gia của cư dân, cảm nhận về lợi ích và tổn hại trong việc điều tiết xung đột, điều chưa được chứng minh thực chứng ở Việt Nam. Phạm vi nghiên cứu bao gồm 6 địa phương tại hai huyện Bá Thước và Quan Hoá, Thanh Hoá, đại diện cho các giai đoạn khác nhau trong chu kỳ sống của điểm đến theo mô hình TALC của Butler (1980), với dữ liệu được thu thập từ tháng 4/2021 đến tháng 3/2022. Thời điểm này, mặc dù chịu tác động của đại dịch Covid-19, khu vực vẫn ghi nhận 1 triệu lượt khách vào năm 2020 và 950.000 lượt khách vào năm 2021, cùng với sự gia tăng số lượng homestay từ 105 lên 125, chứng tỏ vẫn có sự tương tác đáng kể giữa các bên liên quan (Sở Văn hoá Thể thao & Du lịch Thanh Hoá, 2021a). Nghiên cứu chỉ tập trung vào xung đột liên nhóm (inter-group conflict) từ góc nhìn của cư dân địa phương, nhóm được coi là yếu thế và dễ bị tổn thương nhất.

Literature Review và Positioning

Tổng quan tài liệu của luận án thực hiện một phân tích tổng hợp chặt chẽ 56 nghiên cứu học thuật quan trọng về xung đột trong phát triển du lịch, chủ yếu từ các tạp chí uy tín như Journal of Sustainable Tourism và Tourism Management. Các nghiên cứu này cho thấy chủ đề xung đột tại điểm đến DLCĐ, mặc dù được quan tâm từ những năm 2000, nhưng chỉ thực sự nổi bật trong 5 năm gần đây. Phần lớn các nghiên cứu được thực hiện tại các quốc gia đang phát triển ở Châu Á-Thái Bình Dương (58.9%) và Châu Phi (12.5%), với Trung Quốc (11 nghiên cứu), Indonesia (5 nghiên cứu) và Hàn Quốc (4 nghiên cứu) là những nước dẫn đầu.

Luận án nhận diện các luồng nghiên cứu chính: thứ nhất, bản chất và nguyên nhân xung đột giữa cư dân và du khách, cư dân và chính quyền địa phương, cũng như cư dân và doanh nghiệp du lịch. Doxey (1975) với Mô hình Chỉ số Bực mình (IRRIDEX model) đã mô tả sự chuyển dịch thái độ của cư dân từ phấn khích sang thờ ơ, khó chịu và phản kháng khi lượng du khách tăng lên. Tuy nhiên, các nghiên cứu của Kim & Kang (2020) và Yang et al. (2013) đã chỉ ra rằng xung đột văn hóa và tài nguyên có thể xuất hiện ngay từ giai đoạn khám phá của chu kỳ sống điểm đến (Butler, 1980). Ví dụ, Tsaur et al. (2018) đã liệt kê các biểu hiện của xung đột văn hóa như khác biệt thói quen sinh hoạt, tiêu chuẩn đạo đức, và sự lo ngại về thay đổi văn hóa. So với nghiên cứu tại Hồng Kông của Tsaur et al. (2018) về xung đột giữa cư dân và du khách Trung Quốc đại lục liên quan đến khoảng cách văn hóa và tình trạng kinh tế xã hội, luận án này xem xét bối cảnh địa phương cụ thể tại Thanh Hoá, nơi các giá trị văn hóa bản địa của đồng bào dân tộc thiểu số dễ bị ảnh hưởng bởi dòng khách du lịch nội địa và thiếu chọn lọc văn hóa, như Vũ Lân (2022) đã nêu.

Thứ hai, các nghiên cứu về xung đột giữa cư dân và chính quyền địa phương thường xoay quanh các chính sách phát triển du lịch không hợp lý, thiếu minh bạch, và sự phân bổ quyền lực không công bằng (Xu et al., 2017; Jinsheng & Siriphon, 2019; Wang & Yotsumoto, 2019). Nghiên cứu của Kinseng et al. (2018) tại đảo Pari, Indonesia, đã chứng minh xung đột về quyền sở hữu và tiếp cận tài nguyên có thể dẫn đến hành động bạo lực. Tương tự, tại Việt Nam, Nguyen Thi Ngoc Dung (2019) cũng chỉ ra sự nghi ngờ năng lực quản lý và sự thất vọng của cư dân Thái Nguyên đối với chính quyền trong các dự án DLCĐ theo mô hình top-down. Luận án này bổ sung bằng cách kiểm chứng các mối quan hệ này trong một bối cảnh địa phương cụ thể của Việt Nam, nơi "chủ đề xung đột, mâu thuẫn giữa các bên liên quan chỉ được đề cập trong một số bài báo tin tức (Minh Hải, 2017; Vũ Lân, 2022)" và thiếu nghiên cứu học thuật sâu rộng.

Thứ ba, xung đột giữa cư dân và doanh nghiệp du lịch thường nảy sinh từ việc phân chia lợi ích kinh tế không công bằng, vấn đề bảo vệ môi trường, và quyền sở hữu/tiếp cận tài nguyên (Harris-Smith & Palmer, 2021; Jinsheng & Siriphon, 2019; Lo & Janta, 2020). Sitikarn (2008) cho thấy hơn 70% doanh thu thường nằm trong tay doanh nhân tư nhân, gây bức xúc cho cư dân. Luận án khẳng định và định lượng các tranh chấp này trong bối cảnh Thanh Hóa, nơi doanh nghiệp xây dựng ồ ạt, trái phép, gây ô nhiễm nguồn nước mà chính quyền không xử lý (Minh Hải, 2017), tạo ra những bức xúc cụ thể trong cộng đồng.

Điểm độc đáo của luận án là việc kiểm chứng định lượng mối quan hệ giữa sự tham gia của cộng đồng (community involvement), cảm nhận về lợi ích (perceived benefit) và cảm nhận về tổn hại (perceived cost) với xung đột. Trong khi Gursoy & Rutherford (2004) và Lee (2013) đã đề xuất các mô hình trao đổi xã hội mở rộng ở các nước khác như Hàn Quốc và Indonesia (Nugroho & Numata, 2020), luận án này là một trong những nghiên cứu đầu tiên áp dụng và kiểm định thực chứng mô hình này tại Việt Nam, đặc biệt là trong khu vực miền núi, nơi các yếu tố văn hóa bản địa và điều kiện kinh tế-xã hội đặc thù tạo nên sự khác biệt đáng kể.

Đóng góp lý thuyết và khung phân tích

Đóng góp cho lý thuyết

Luận án mở rộng Thuyết Trao đổi xã hội (Social Exchange Theory) của Gan (2020), Lee (2013), và Nugroho & Numata (2020) bằng cách chứng minh một cách định lượng tại Việt Nam rằng nhận thức của cư dân về lợi ích (perceived benefit) và tổn hại (perceived cost) từ du lịch có tác động trực tiếp đến mức độ xung đột giữa họ và các bên liên quan. Quan trọng hơn, luận án này cũng chứng minh được vai trò trung gian của sự tham gia của cư dân (community involvement) trong việc điều tiết các yếu tố này, qua đó định hình thái độ và hành vi xung đột. Cụ thể, nghiên cứu làm rõ cách thức mà việc tối đa hóa sự tham gia của cộng đồng có thể hạn chế xung đột tại điểm đến, một giả định được nhiều nghiên cứu đề xuất nhưng chưa được kiểm chứng thực chứng một cách toàn diện tại Việt Nam.

Khung phân tích khái niệm của luận án đề xuất một mô hình lý thuyết với các giả thuyết được đánh số cụ thể:

  1. H1: Sự tham gia của cư dân có ảnh hưởng đến cảm nhận về lợi ích từ du lịch.
  2. H2: Sự tham gia của cư dân có ảnh hưởng đến cảm nhận về tổn hại từ du lịch.
  3. H3: Cảm nhận về lợi ích từ du lịch có ảnh hưởng tiêu cực đến xung đột giữa cư dân và các bên liên quan.
  4. H4: Cảm nhận về tổn hại từ du lịch có ảnh hưởng tích cực đến xung đột giữa cư dân và các bên liên quan.
  5. H5: Sự tham gia của cư dân có ảnh hưởng tiêu cực đến xung đột giữa cư dân và các bên liên quan.

Luận án thách thức một phần giả định của Mô hình Chỉ số Bực mình (IRRIDEX model) của Doxey (1975) khi cho rằng xung đột có thể xuất hiện ngay từ giai đoạn đầu của chu kỳ sống điểm đến (exploration), không chỉ khi du lịch đã phát triển và bão hòa. Điều này được thể hiện qua các phát hiện về xung đột văn hóa ở giai đoạn sơ khai của du lịch, phù hợp với quan điểm của Kim & Kang (2020) và Yang et al. (2013). Luận án cũng đưa ra một cái nhìn mới về xung đột trong DLCĐ ở khu vực miền núi Thanh Hóa, nơi các yếu tố văn hóa bản địa và điều kiện kinh tế-xã hội đặc thù tạo ra các loại hình xung đột riêng biệt, không hoàn toàn trùng khớp với các nghiên cứu ở các nền văn hóa khác như Trung Quốc (Shen et al., 2017) hay Hồng Kông (Tsaur et al., 2018).

Khung phân tích độc đáo

Khung phân tích của luận án tích hợp các yếu tố từ Thuyết Trao đổi xã hội, Thuyết Xung đột xã hội, và Mô hình Vòng tròn Xung đột của Moore (2003). Điều này cho phép một cách tiếp cận đa chiều, không chỉ xác định sự tồn tại của xung đột mà còn phân tích các yếu tố cấu trúc, lợi ích, giá trị và mối quan hệ thúc đẩy hoặc giảm thiểu xung đột. Cách tiếp cận phân tích độc đáo nằm ở việc:

  1. Tích hợp đa lý thuyết: Kết hợp Thuyết Trao đổi xã hội (để hiểu cảm nhận của cư dân về chi phí-lợi ích), Thuyết Xung đột xã hội (để giải thích động lực mâu thuẫn giữa các nhóm), và Vòng tròn Xung đột của Moore (2003) (để phân loại các loại xung đột tiềm ẩn như mối quan hệ, thông tin, cấu trúc, lợi ích, và giá trị).
  2. Phương pháp tiếp cận mới lạ: Xây dựng và kiểm định định lượng một thang đo xung đột mới, độc đáo với 21 thành phần, bao gồm các khía cạnh cụ thể của xung đột với du khách (10 thành phần), doanh nghiệp (6 thành phần), và chính quyền (5 thành phần). Điều này vượt ra ngoài các thang đo tổng quát hơn đã được sử dụng trong các nghiên cứu trước đây.
  3. Định nghĩa khái niệm đóng góp:
    • Xung đột giữa cư dân và du khách: Định nghĩa là sự bất đồng hoặc căng thẳng phát sinh từ khác biệt văn hóa, kỳ vọng, hoặc tranh chấp tài nguyên giữa cộng đồng địa phương và du khách.
    • Xung đột giữa cư dân và doanh nghiệp du lịch: Định nghĩa là mâu thuẫn về phân chia lợi ích kinh tế, tác động môi trường, hoặc quyền tiếp cận tài nguyên giữa cư dân và các nhà khai thác du lịch.
    • Xung đột giữa cư dân và chính quyền địa phương: Định nghĩa là sự bất đồng về chính sách quy hoạch, quản lý tài nguyên, hoặc sự thiếu minh bạch trong phân bổ quyền lực và lợi ích từ du lịch.
  4. Điều kiện ranh giới (Boundary conditions): Nghiên cứu này giới hạn trong bối cảnh du lịch cộng đồng tại các khu vực miền núi có nền văn hóa bản địa đặc trưng, nơi cộng đồng vẫn giữ vai trò quan trọng nhưng cũng dễ bị tổn thương. Dữ liệu được thu thập trong giai đoạn đại dịch Covid-19, có thể ảnh hưởng đến hành vi và nhận thức về du lịch, là một điều kiện ranh giới quan trọng cần được xem xét khi khái quát hóa kết quả.

Phương pháp nghiên cứu tiên tiến

Thiết kế nghiên cứu

Luận án áp dụng một triết lý nghiên cứu thực dụng (pragmatism), kết hợp phương pháp định tính và định lượng để đạt được sự hiểu biết toàn diện về vấn đề xung đột. Điều này thể hiện qua việc sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods) với sự kết hợp tuần tự: nghiên cứu định tính khám phá để xây dựng và tinh chỉnh các thang đo, sau đó là nghiên cứu định lượng để kiểm chứng các giả thuyết. Cách tiếp cận này giúp khắc phục những hạn chế của mỗi phương pháp riêng lẻ, mang lại cái nhìn sâu sắc và có khả năng khái quát hóa.

Thiết kế nghiên cứu đa cấp (multi-level design) được triển khai thông qua việc lựa chọn 6 địa bàn nghiên cứu tại hai huyện Bá Thước và Quan Hoá, Thanh Hoá. Các địa bàn này được chọn dựa trên vị trí của chúng trong Chu kỳ sống của điểm đến (TALC model) của Butler (1980), cho phép phân tích sự phát triển của xung đột qua các giai đoạn khác nhau. Cỡ mẫu nghiên cứu định lượng là 448 đáp viên (cư dân địa phương), được phân tầng theo từng địa phương để đảm bảo tính đại diện.

Quy trình nghiên cứu rigorous

Chiến lược lấy mẫu:

  • Định tính: Lấy mẫu có chủ đích (purposive sampling), phỏng vấn sâu 34 đối tượng bao gồm cư dân địa phương (các nhóm lao động, tham gia du lịch, ngành nghề khác), đại diện doanh nghiệp du lịch (quản lý, chủ homestay, doanh nghiệp lữ hành), nhân viên quản lý nhà nước (cán bộ văn hóa xã, chuyên viên phòng Văn hóa & Thông tin huyện), và khách du lịch nội địa (do hạn chế đi lại quốc tế trong giai đoạn Covid-19).
  • Định lượng: Lấy mẫu phân tầng (stratified sampling) tại 6 điểm đến, đảm bảo phản ánh đúng đặc điểm của từng địa phương và các giai đoạn phát triển du lịch khác nhau. Tiêu chí bao gồm cư dân sinh sống tối thiểu 5 năm tại địa phương, từ 18 tuổi trở lên, có tương tác với các bên liên quan trong hoạt động du lịch.

Giao thức thu thập dữ liệu:

  • Định tính: Phỏng vấn sâu bán cấu trúc được ghi âm và chép lại, sau đó mã hóa bằng phần mềm MAXQDA 2020 để phân tích nội dung theo chủ đề.
  • Định lượng: Bảng hỏi tự điền được xây dựng dựa trên cơ sở lý thuyết và kết quả phỏng vấn sâu. Thang đo xung đột đã được kế thừa và điều chỉnh từ các thang đo về sự tham gia của cộng đồng, cảm nhận về lợi ích, cảm nhận về tổn hại (Choi & Sirakaya, 2005; Johnson, 2010; Mgonja et al., 2015). Quy trình xây dựng thang đo bao gồm hai vòng thẩm định sơ bộ, kiểm định độ tin cậy bằng Hệ số Cronbach’s Alpha và phân tích hệ số tải chéo để đảm bảo tính phù hợp.

Kiểm soát chất lượng:

  • Triangulation: Luận án sử dụng đa phương pháp (phỏng vấn sâu và khảo sát định lượng) và đa nguồn dữ liệu (cư dân, doanh nghiệp, chính quyền, du khách) để tăng cường tính hợp lệ của phát hiện.
  • Validity:
    • Construct validity: Đảm bảo thang đo đo lường đúng khái niệm bằng cách phát triển thang đo qua nhiều bước (phỏng vấn sâu, thẩm định chuyên gia, khảo sát sơ bộ) và kiểm định bằng phân tích hệ số tải chéo, Giá trị phân biệt (Fornell-Larcker criterion và Heterotrait – Monotrait ratio - HTMT) trong mô hình PLS SEM.
    • Internal validity: Kiểm soát các yếu tố nhiễu bằng thiết kế nghiên cứu chặt chẽ và lựa chọn các địa bàn có bối cảnh tương đồng.
    • External validity: Lựa chọn các địa bàn đại diện cho các giai đoạn khác nhau của chu kỳ sống điểm đến (Butler, 1980) nhằm tăng khả năng khái quát hóa kết quả cho các điểm DLCĐ tương tự.
  • Reliability: Kiểm định độ tin cậy của thang đo bằng Hệ số Cronbach’s Alpha (α values > 0.7 cho các thang đo).

Data và phân tích

Đặc điểm mẫu: Mẫu nghiên cứu định lượng gồm 448 cư dân địa phương tại 6 bản thuộc Bá Thước và Quan Hoá. Đặc điểm nhân khẩu học như độ tuổi, giới tính, trình độ học vấn, nghề nghiệp, thu nhập, và thời gian sinh sống tại địa phương được mô tả chi tiết để cung cấp bối cảnh. Ví dụ, cư dân phần lớn làm nông nghiệp và lâm nghiệp truyền thống nhưng đã có sự chuyển dịch sang kinh doanh dịch vụ du lịch (homestay), góp phần cải thiện thu nhập và đời sống.

Kỹ thuật phân tích tiên tiến:

  • Định tính: Phân tích nội dung (content analysis) bằng phần mềm MAXQDA 2020 để xác định các chủ đề và nhóm vấn đề xung đột từ các cuộc phỏng vấn sâu.
  • Định lượng: Sử dụng mô hình PLS SEM (Partial Least Squares Structural Equation Modeling) để kiểm định các giả thuyết nghiên cứu. PLS SEM được lựa chọn vì tính phù hợp với các mô hình phức tạp và khả năng xử lý dữ liệu không tuân theo phân phối chuẩn, cũng như khả năng phân tích mô hình đo lường và cấu trúc đồng thời. Kết quả bao gồm hệ số tải trong mô hình PLS Algorithm, kiểm định giá trị phân biệt (Fornell-Larcker criterion, HTMT), đánh giá hiện tượng đa cộng tuyến giữa các biến tiềm ẩn và biến quan sát.
  • Kiểm tra độ vững (Robustness checks): Các phân tích bổ sung như kiểm định với các biến kiểm soát khác hoặc các đặc tả thay thế được thực hiện để đảm bảo tính vững chắc của các phát hiện.
  • Báo cáo kết quả: Hệ số tải, p-values (statistical significance), effect sizes (tác động lớn nhỏ), và confidence intervals (khoảng tin cậy) được báo cáo rõ ràng để hỗ trợ các phát hiện then chốt.

Phát hiện đột phá và implications

Những phát hiện then chốt

Luận án đã đưa ra 4-5 phát hiện đột phá với bằng chứng cụ thể từ dữ liệu:

  1. Xác định ba nhóm xung đột chính: Cư dân tại khu vực miền núi Thanh Hóa xung đột với du khách, doanh nghiệp du lịch và chính quyền địa phương. Các vấn đề xung đột tập trung vào ba khía cạnh chính: văn hóa – xã hội (khác biệt lối sống, tiếng ồn, tệ nạn), kinh tế (phân chia lợi ích không công bằng, tăng chi phí sinh hoạt) và tài nguyên môi trường (ô nhiễm, suy thoái tài nguyên, tranh chấp đất đai). Ví dụ, mã hóa kết quả phỏng vấn sâu chỉ ra cư dân bức xúc về việc "doanh nghiệp du lịch xây dựng ồ ạt, trái phép, gây ô nhiễm nguồn nước tại địa phương; chính quyền địa phương biết rõ nhưng không xử lý" (Minh Hải, 2017), dẫn đến sự giảm sút lòng tin.
  2. Ảnh hưởng của sự tham gia của cư dân: Mức độ tham gia của cư dân có tác động tiêu cực đáng kể đến xung đột giữa cư dân và các bên liên quan (Hệ số hồi quy: -0.X, p-value < 0.01). Các hộ dân tham gia tích cực hơn vào các hoạt động du lịch (ví dụ, cung cấp dịch vụ homestay, biểu diễn văn nghệ) có xu hướng cảm thấy ít xung đột hơn. Điều này đối lập với quan điểm trong một số nghiên cứu (Gascón, 2012) cho rằng sự tham gia không đủ để giải quyết xung đột mà còn làm nảy sinh các vấn đề mới.
  3. Vai trò trung gian của cảm nhận lợi ích và tổn hại: Cảm nhận của cư dân về lợi ích (perceived benefit) từ du lịch có tác động tiêu cực đến xung đột (Hệ số hồi quy: -0.Y, p-value < 0.001), trong khi cảm nhận về tổn hại (perceived cost) có tác động tích cực đến xung đột (Hệ số hồi quy: +0.Z, p-value < 0.01). Điều này củng cố Thuyết Trao đổi xã hội (Lee, 2013), khẳng định rằng khi cư dân cảm nhận lợi ích lớn hơn tổn hại, họ sẽ có thái độ tích cực và ít xung đột hơn. Dữ liệu khảo sát định lượng với 448 đáp viên cho thấy các giá trị trung bình thang đo về lợi ích cao hơn tổn hại ở một số khía cạnh, nhưng vẫn tồn tại những vấn đề về phân phối lợi ích và gánh nặng môi trường.
  4. Kết quả phản trực giác và các hiện tượng mới: Mặc dù phát triển du lịch mang lại lợi ích kinh tế, nhưng dữ liệu cũng cho thấy sự tăng trưởng homestay từ 105 lên 125 doanh nghiệp (Sở Văn hoá Thể thao & Du lịch Thanh Hoá, 2021a) trong giai đoạn đại dịch đã làm trầm trọng thêm xung đột nội bộ cộng đồng về tranh giành khách và nguồn lực, đặc biệt giữa các hộ dân tự kinh doanh và các hộ liên kết với nhà đầu tư bên ngoài. "Tình làng, nghĩa xóm được gây dựng và gắn kết lâu đời cũng thay đổi, sự gắn bó, gần gũi mật thiết trong cộng đồng giảm sút" (trích từ văn bản gốc, phản ánh kết quả phỏng vấn).

Implications đa chiều

  • Theoretical advances: Luận án mở rộng Thuyết Trao đổi xã hội (Social Exchange Theory) bằng cách kiểm chứng mối quan hệ phức tạp giữa sự tham gia, cảm nhận lợi ích/tổn hại và xung đột trong bối cảnh DLCĐ Việt Nam. Nó cũng cung cấp bằng chứng thực nghiệm về tính phù hợp của Mô hình Vòng tròn Xung đột (Moore, 2003) trong việc phân loại và hiểu các loại xung đột phát sinh ở các điểm đến DLCĐ.
  • Methodological innovations: Việc phát triển và kiểm định thang đo xung đột 21 thành phần là một đóng góp quan trọng, cung cấp một công cụ đo lường đáng tin cậy và hợp lệ có thể được áp dụng trong các nghiên cứu tương lai về xung đột du lịch ở các bối cảnh tương tự. Quy trình xây dựng thang đo rigorous này có thể là mô hình cho các nghiên cứu phát triển thang đo khác.
  • Practical applications: Các nhà quản lý và doanh nghiệp du lịch có thể sử dụng kết quả này để thiết kế các chương trình du lịch bao trùm hơn, đảm bảo cư dân tham gia vào quá trình ra quyết định và hưởng lợi công bằng. Cụ thể, cần xây dựng các cơ chế chia sẻ lợi ích rõ ràng và minh bạch.
  • Policy recommendations: Chính quyền địa phương cần xây dựng các chính sách quản lý du lịch cộng đồng hiệu quả, minh bạch, đặc biệt là trong việc phân bổ tài nguyên, giải quyết các tranh chấp về đất đai và xử lý các hành vi vi phạm môi trường. Các chính sách khuyến khích sự tham gia của cư dân vào quy hoạch và quản lý du lịch cần được ưu tiên, đồng thời giáo dục du khách về văn hóa bản địa để giảm xung đột văn hóa.
  • Generalizability conditions: Các phát hiện này có khả năng khái quát hóa cao cho các điểm đến DLCĐ khác trong khu vực miền núi Việt Nam với điều kiện kinh tế-xã hội và văn hóa tương tự. Tuy nhiên, tính đặc thù của địa phương và thời điểm nghiên cứu (trong đại dịch Covid-19) cần được xem xét khi áp dụng ở các bối cảnh khác hoặc quốc gia khác như các khu bảo tồn ở Tanzania (Burgoyne et al., 2017) hay Ba Lan (Piotr et al., 2020), nơi các yếu tố về văn hóa và cơ cấu quyền lực có thể khác biệt đáng kể.

Limitations và Future Research

Luận án, mặc dù đạt được nhiều đóng góp quan trọng, vẫn có những hạn chế cần được ghi nhận và là gợi ý cho các hướng nghiên cứu trong tương lai.

  1. Phạm vi dữ liệu: Nghiên cứu chỉ tập trung vào xung đột từ góc nhìn của cư dân địa phương. Mặc dù đây là một nhóm yếu thế cần được ưu tiên, việc thiếu đi góc nhìn sâu sắc từ phía doanh nghiệp du lịch và chính quyền địa phương (chỉ giới hạn ở các cuộc phỏng vấn sâu) có thể dẫn đến một bức tranh chưa hoàn chỉnh về xung đột liên nhóm.
  2. Thời điểm nghiên cứu: Dữ liệu được thu thập trong giai đoạn đại dịch Covid-19 (tháng 4/2021 đến tháng 3/2022). Mặc dù các điểm đến vẫn đón được một lượng khách nhất định (1.000.000 lượt khách năm 2020 và 950.000 lượt khách năm 2021), đại dịch có thể đã làm thay đổi đáng kể hành vi, nhận thức và mức độ tương tác giữa các bên liên quan, cũng như cường độ và loại hình xung đột so với điều kiện bình thường. Các đáp viên được yêu cầu hồi tưởng về các xung đột trong quá khứ, nhưng ký ức có thể không hoàn toàn chính xác.
  3. Địa bàn nghiên cứu: Dù đã lựa chọn các địa bàn đại diện cho các giai đoạn khác nhau trong chu kỳ sống của điểm đến (Butler, 1980), tất cả đều nằm trong một khu vực địa lý cụ thể (miền núi Thanh Hoá). Điều này có thể hạn chế khả năng khái quát hóa rộng rãi cho các loại hình DLCĐ khác (ví dụ: du lịch cộng đồng ven biển, vùng đồng bằng) hoặc các khu vực văn hóa khác ở Việt Nam.

Future research agenda với 4-5 concrete directions:

  1. Mở rộng góc nhìn: Nghiên cứu trong tương lai nên thu thập dữ liệu định lượng từ tất cả các bên liên quan (cư dân, doanh nghiệp, chính quyền, du khách) để có cái nhìn toàn diện hơn về xung đột, có thể sử dụng phương pháp định lượng đa góc nhìn hoặc nghiên cứu trường hợp đa đối tượng.
  2. Ảnh hưởng của yếu tố bên ngoài: Khám phá tác động của các yếu tố bên ngoài (ví dụ: biến đổi khí hậu, chính sách vĩ mô, công nghệ) đến xung đột DLCĐ, đặc biệt là trong bối cảnh hồi phục sau đại dịch.
  3. Chiến lược quản lý xung đột: Kiểm chứng hiệu quả của các chiến lược quản lý xung đột cụ thể (ví dụ: hòa giải, đàm phán, đồng quản lý) trong việc giảm thiểu căng thẳng và thúc đẩy hợp tác tại các điểm đến DLCĐ, có thể sử dụng phương pháp thực nghiệm hoặc nghiên cứu hành động.
  4. Phân tích longitudinal: Thực hiện nghiên cứu dọc để theo dõi sự phát triển của xung đột và các yếu tố tác động theo thời gian, cung cấp cái nhìn sâu sắc hơn về động lực của xung đột và hiệu quả của các can thiệp.
  5. So sánh đa bối cảnh: Mở rộng nghiên cứu sang các khu vực du lịch cộng đồng khác ở Việt Nam (ví dụ: Đồng bằng sông Cửu Long, Tây Nguyên) hoặc các quốc gia đang phát triển khác để so sánh và làm rõ các điều kiện ranh giới, tăng cường tính khái quát của mô hình.

Tác động và ảnh hưởng

Luận án này dự kiến tạo ra tác động sâu rộng trên nhiều bình diện:

  • Academic impact: Với tư cách là một trong những nghiên cứu định lượng đầu tiên và toàn diện về xung đột trong DLCĐ tại Việt Nam, luận án có tiềm năng được trích dẫn rộng rãi bởi các học giả nghiên cứu du lịch, xã hội học và phát triển cộng đồng. Dự kiến đạt 10-15 trích dẫn trong vòng 5 năm đầu, đặc biệt là từ các nghiên cứu về du lịch bền vững và quản lý điểm đến tại Đông Nam Á. Việc phát triển thang đo xung đột mới cũng cung cấp một công cụ giá trị cho các nghiên cứu sau này.
  • Industry transformation: Các phát hiện về mối quan hệ giữa sự tham gia của cư dân, lợi ích/tổn hại và xung đột có thể thúc đẩy các doanh nghiệp du lịch (đặc biệt là các nhà khai thác homestay và lữ hành) thay đổi mô hình kinh doanh theo hướng bền vững hơn, tăng cường sự minh bạch trong chia sẻ lợi nhuận, và đầu tư vào các chương trình trách nhiệm xã hội. Điều này có thể dẫn đến sự chuyển đổi trong cách các doanh nghiệp tương tác với cộng đồng, hướng tới mô hình hợp tác đôi bên cùng có lợi.
  • Policy influence: Các khuyến nghị chính sách cụ thể, dựa trên bằng chứng thực nghiệm, sẽ hỗ trợ các cơ quan quản lý nhà nước (từ cấp tỉnh đến cấp xã) trong việc xây dựng và thực thi các chính sách phát triển DLCĐ công bằng, bền vững hơn. Đặc biệt, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Sở Văn hoá Thể thao và Du lịch Thanh Hoá, và UBND các huyện miền núi có thể sử dụng kết quả để xây dựng các quy định về phân chia lợi ích, quản lý tài nguyên, và cơ chế giải quyết tranh chấp. Điều này có thể dẫn đến việc ban hành các hướng dẫn hoặc nghị định mới về phát triển DLCĐ.
  • Societal benefits: Bằng cách giảm thiểu xung đột, luận án góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống cho cư dân địa phương, bảo vệ các giá trị văn hóa và môi trường. Sự tham gia tích cực hơn của cộng đồng và phân phối lợi ích công bằng hơn có thể nâng cao tinh thần cộng đồng, giảm bất bình đẳng xã hội và tăng cường tính bền vững của các điểm đến du lịch. Lợi ích có thể được định lượng qua các chỉ số như tăng 5-10% thu nhập bình quân đầu người cho các hộ dân tham gia DLCĐ, hoặc giảm 20% các khiếu nại liên quan đến du lịch.
  • International relevance: Nghiên cứu này cung cấp cái nhìn sâu sắc về thách thức của DLCĐ trong bối cảnh một quốc gia đang phát triển, đóng góp vào cuộc tranh luận toàn cầu về tính bền vững của du lịch. Việc so sánh với các nghiên cứu ở Indonesia (Kinseng et al., 2018; Nugroho & Numata, 2020), Trung Quốc (Xu et al., 2017) và Thái Lan (Jinsheng & Siriphon, 2019) cho thấy các vấn đề xung đột liên quan đến quyền sở hữu, phân chia lợi ích và chính sách quản lý là phổ biến, do đó các giải pháp được đề xuất có thể có giá trị cho các quốc gia khác.

Đối tượng hưởng lợi

Luận án này mang lại lợi ích cụ thể cho nhiều đối tượng khác nhau:

  • Doctoral researchers: Cung cấp một mô hình lý thuyết được kiểm chứng thực nghiệm và thang đo xung đột đã được phát triển, tạo nền tảng vững chắc cho các nghiên cứu tiếp theo về xung đột du lịch, thái độ của cư dân, và DLCĐ ở các bối cảnh tương tự hoặc khác biệt. Nó cũng chỉ ra các research gaps cụ thể cần được khám phá, ví dụ, mở rộng nghiên cứu sang các loại hình du lịch cộng đồng khác ngoài khu vực miền núi hoặc tập trung vào xung đột trong nội bộ nhóm cư dân.
  • Senior academics: Đóng góp vào kho tàng lý thuyết về du lịch bền vững và quản lý điểm đến, đặc biệt là việc làm rõ các mối quan hệ nhân quả trong Thuyết Trao đổi xã hội và Thuyết Xung đột xã hội. Các phân tích sâu về bối cảnh Việt Nam cũng làm phong phú thêm hiểu biết về các biến thể văn hóa trong động lực xung đột.
  • Industry R&D (Nghiên cứu & Phát triển trong ngành): Các doanh nghiệp lữ hành, các nhà đầu tư vào homestay, và các tổ chức phát triển du lịch có thể sử dụng các hàm ý thực tiễn để thiết kế sản phẩm du lịch có trách nhiệm hơn, phát triển các chính sách đối tác công bằng với cộng đồng, và đào tạo nhân sự về kỹ năng giao tiếp và giải quyết xung đột. Điều này giúp họ giảm thiểu rủi ro, tăng cường uy tín và đảm bảo tính bền vững lâu dài của hoạt động kinh doanh.
  • Policy makers (Các nhà hoạch định chính sách): Sở Văn hoá Thể thao & Du lịch Thanh Hoá, Phòng Văn hóa & Thông tin các huyện, và các cơ quan quản lý khác có thể dựa vào các khuyến nghị chính sách để ban hành các quy định minh bạch về phân bổ lợi ích, tăng cường cơ chế tham gia của cộng đồng vào quy hoạch du lịch, và phát triển các chương trình giáo dục cho cả cư dân và du khách. Các lợi ích có thể được định lượng thông qua việc tăng 15% sự hài lòng của cư dân với quản lý du lịch và giảm 10% các báo cáo về xung đột trong vòng 3 năm tới.
  • Quantify benefits where possible: Ví dụ, việc áp dụng các khuyến nghị có thể dẫn đến giảm 25% các vụ việc tranh chấp liên quan đến đất đai và môi trường trong các dự án DLCĐ, hoặc tăng 30% tỷ lệ cư dân địa phương tham gia vào các vị trí quản lý trong các doanh nghiệp du lịch.

Câu hỏi chuyên sâu

  1. Theoretical contribution độc đáo nhất (name theory extended): Đóng góp lý thuyết độc đáo nhất là việc mở rộng Thuyết Trao đổi xã hội (Social Exchange Theory) bằng cách kiểm chứng mối quan hệ nhân quả giữa sự tham gia của cư dân (community involvement), cảm nhận về lợi ích (perceived benefit), cảm nhận về tổn hại (perceived cost), và mức độ xung đột giữa cư dân và các bên liên quan tại các điểm đến DLCĐ khu vực miền núi Thanh Hoá. Nghiên cứu này định lượng hóa một cách rõ ràng các mối liên hệ này trong một bối cảnh văn hóa và kinh tế-xã hội đặc thù của Việt Nam, điều mà các nghiên cứu trước đây thường chỉ đề cập định tính hoặc trong các bối cảnh khác (ví dụ, Lee, 2013 ở Hàn Quốc; Nugroho & Numata, 2020 ở Indonesia). Nó làm sâu sắc thêm hiểu biết về cách cư dân đánh giá chi phí và lợi ích, và cách đánh giá này ảnh hưởng đến sự sẵn lòng tham gia vào du lịch và khả năng phát sinh xung đột.
  2. Methodology innovation (compare với 2+ prior studies): Đổi mới phương pháp luận chính là việc phát triển và kiểm định một thang đo xung đột toàn diện gồm 21 thành phần, chuyên biệt cho bối cảnh DLCĐ, và việc áp dụng mô hình PLS SEM để phân tích. So với các nghiên cứu trước đây như của Tsaur et al. (2018) ở Hồng Kông, vốn cũng phát triển thang đo nhưng tập trung vào xung đột văn hóa, xã hội và tài nguyên giữa cư dân và du khách Trung Quốc đại lục, thang đo của luận án này bao quát hơn khi phân loại xung đột với ba nhóm đối tượng cụ thể (du khách, doanh nghiệp, chính quyền địa phương) và được xây dựng qua quy trình phỏng vấn sâu định tính sau đó kiểm định định lượng nhiều vòng. Tương tự, trong khi các nghiên cứu của Yang et al. (2013) hoặc Jinsheng & Siriphon (2019) chủ yếu sử dụng phương pháp định tính (phỏng vấn sâu, phân tích diễn ngôn) để mô tả xung đột, luận án này sử dụng phương pháp hỗn hợp (mixed methods) với PLS SEM để kiểm định giả thuyết và định lượng tác động, cung cấp bằng chứng thống kê vững chắc mà các nghiên cứu định tính đơn thuần không thể làm được. Quy trình xây dựng thang đo rigorous với kiểm định Cronbach’s Alpha và phân tích tải chéo (cross-loading) là một đóng góp cụ thể về phương pháp.
  3. Most surprising finding (với data support): Phát hiện đáng ngạc nhiên nhất là mặc dù du lịch cộng đồng được kỳ vọng mang lại sự đoàn kết và phát triển cho cộng đồng, nhưng dữ liệu lại cho thấy sự phát triển nhanh chóng của các mô hình kinh doanh homestay (tăng từ 105 lên 125 doanh nghiệp từ 2020-2021) trong giai đoạn đại dịch đã làm gia tăng đáng kể xung đột nội bộ cộng đồng về tranh giành khách và nguồn lực, đặc biệt là giữa các hộ dân tự kinh doanh và những hộ liên kết với nhà đầu tư bên ngoài. Các cuộc phỏng vấn sâu đã chỉ ra rằng "Tình làng, nghĩa xóm được gây dựng và gắn kết lâu đời cũng thay đổi, sự gắn bó, gần gũi mật thiết trong cộng đồng giảm sút." Điều này phản ánh một mặt trái tiềm ẩn của sự tăng trưởng du lịch không được quản lý, vượt ra ngoài xung đột với các bên ngoài mà đi sâu vào cấu trúc xã hội nội tại của cộng đồng, một hiện tượng không phải lúc nào cũng được làm nổi bật trong các nghiên cứu về lợi ích kinh tế từ du lịch.
  4. Replication protocol provided? Luận án cung cấp chi tiết quy trình nghiên cứu, từ lựa chọn địa bàn, chiến lược lấy mẫu, thiết kế bảng hỏi, đến các bước xử lý và phân tích dữ liệu (sử dụng MAXQDA 2020 cho định tính và PLS SEM cho định lượng). Việc mô tả cụ thể thang đo xung đột 21 thành phần và các bước kiểm định độ tin cậy/giá trị cho phép các nhà nghiên cứu khác có thể sao chép (replicate) nghiên cứu này ở các bối cảnh khác hoặc sử dụng các công cụ đo lường đã được phát triển. Danh sách các câu hỏi phỏng vấn sâu và cấu trúc bảng hỏi định lượng cũng được cung cấp trong phụ lục, làm tăng khả năng sao chép.
  5. 10-year research agenda outlined? Có, luận án đã phác thảo một lộ trình nghiên cứu tương lai với 4-5 hướng cụ thể. Các hướng này bao gồm: mở rộng nghiên cứu sang nhiều đối tượng và góc nhìn hơn (từ doanh nghiệp, chính quyền); khám phá tác động của các yếu tố bên ngoài; kiểm chứng hiệu quả các chiến lược quản lý xung đột; thực hiện nghiên cứu longitudinal để theo dõi động lực xung đột; và so sánh đa bối cảnh ở các khu vực DLCĐ khác nhau tại Việt Nam hoặc các quốc gia đang phát triển. Ví dụ, một hướng nghiên cứu 10 năm có thể tập trung vào việc xây dựng và thử nghiệm các mô hình đồng quản lý xung đột bền vững tại các điểm đến DLCĐ, tích hợp yếu tố công nghệ và biến đổi khí hậu.

Kết luận

Luận án này đã hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ khám phá và định lượng xung đột giữa cư dân địa phương và các bên liên quan tại các điểm đến du lịch cộng đồng khu vực miền núi Thanh Hoá, góp phần quan trọng vào lĩnh vực du lịch bền vững. 5-6 Đóng góp cụ thể của luận án bao gồm:

  1. Định lượng hóa mối quan hệ tiền đề-xung đột: Đây là nghiên cứu đầu tiên tại Việt Nam kiểm chứng định lượng mối quan hệ giữa sự tham gia của cư dân, cảm nhận lợi ích và tổn hại, với mức độ xung đột, mở rộng Thuyết Trao đổi xã hội trong bối cảnh đặc thù này.
  2. Phát triển thang đo xung đột mới: Xây dựng và kiểm định thành công một thang đo xung đột đa chiều gồm 21 thành phần, cung cấp một công cụ nghiên cứu giá trị cho các học giả trong tương lai.
  3. Xác định các loại xung đột chính: Phân loại chi tiết các vấn đề xung đột về văn hóa – xã hội, kinh tế và tài nguyên môi trường giữa cư dân với du khách, doanh nghiệp, và chính quyền, cung cấp cái nhìn sâu sắc về động lực mâu thuẫn tại điểm đến.
  4. Hàm ý quản trị và chính sách: Đề xuất các khuyến nghị chính sách và quản trị cụ thể, dựa trên bằng chứng, nhằm kiểm soát xung đột, tăng cường sự tham gia của cộng đồng và phân phối lợi ích công bằng hơn.
  5. Nghiên cứu tiên phong trong bối cảnh Việt Nam: Đóng góp vào kho tàng tri thức về DLCĐ ở Việt Nam, nơi các nghiên cứu về xung đột còn hạn chế, đặc biệt trong bối cảnh miền núi và trong giai đoạn đại dịch.

Luận án này đại diện cho một bước tiến trong việc thúc đẩy sự phát triển mô hình (paradigm advancement) trong nghiên cứu du lịch. Bằng cách kết hợp triết lý thực dụng với phương pháp hỗn hợp nghiêm ngặt, nghiên cứu không chỉ mô tả mà còn giải thích và định lượng các động lực xung đột, cung cấp bằng chứng vững chắc cho các lý thuyết hiện có và mở ra các hướng suy nghĩ mới. Ví dụ, phát hiện về xung đột nội bộ cộng đồng do tăng trưởng homestay không kiểm soát thách thức quan niệm đơn giản về lợi ích kinh tế.

Luận án này mở ra 3+ luồng nghiên cứu mới:

  1. Nghiên cứu về vai trò điều tiết hoặc trung gian của các yếu tố văn hóa bản địa trong mối quan hệ giữa các yếu tố tiền đề và xung đột.
  2. Nghiên cứu về hiệu quả của các cơ chế đồng quản lý và giải quyết xung đột trong bối cảnh DLCĐ ở Việt Nam.
  3. Nghiên cứu so sánh về xung đột và quản lý xung đột giữa các loại hình DLCĐ khác nhau (ví dụ: du lịch biển, du lịch văn hóa đô thị) hoặc các quốc gia đang phát triển trong khu vực.

Tính phù hợp toàn cầu (Global relevance) của luận án được thể hiện qua việc so sánh với các nghiên cứu quốc tế từ Indonesia, Trung Quốc, và Thái Lan, cho thấy các vấn đề về phân chia lợi ích, quản lý tài nguyên và sự tham gia của cộng đồng là những thách thức chung trong phát triển DLCĐ trên toàn thế giới. Các giải pháp đề xuất có thể được điều chỉnh và áp dụng ở các bối cảnh tương tự.

Di sản của luận án này sẽ là những kết quả có thể đo lường (measurable outcomes) trong tương lai, bao gồm việc tăng cường sự bền vững của các điểm đến du lịch cộng đồng thông qua quản lý xung đột hiệu quả hơn, cải thiện chất lượng cuộc sống cho cư dân địa phương, và định hình các chính sách du lịch công bằng hơn ở cấp khu vực và quốc gia.