Luận án tiến sĩ: Thực hiện công bằng xã hội trong giáo dục phổ thông miền núi phía Bắc Việt Nam - Đỗ Thị Thu Hương (2022)

Công bằng giáo dục vùng cao là việc bảo đảm quyền học tập bình đẳng cho mọi đối tượng. Trẻ em vùng đồng bào dân tộc thiểu số có quyền hưởng nền giáo dục chất lượng. Bản chất của công bằng không phải là cào bằng tuyệt đối. Bản chất ở đây là tạo điều kiện thuận lợi nhất cho những nhóm người yếu thế. Nhà nước ưu tiên phân bổ ngân sách cho các địa bàn khó khăn. Điều này giúp bù đắp những thiệt thòi về vị trí địa lý và kinh tế. Tiếp cận giáo dục vùng cao phải gắn liền với điều kiện thực tế của từng địa phương. Mọi rào cản ngăn trở học sinh đến trường cần được loại bỏ. Công bằng giáo dục tạo tiền đề vững chắc để thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội toàn diện.

Phổ cập giáo dục miền núi là nhiệm vụ then chốt để nâng cao dân trí. Công tác này giúp xóa mù chữ và củng cố vững chắc kết quả giáo dục tiểu học, trung học cơ sở. Khi người dân có trình độ văn hóa, năng suất lao động sẽ tăng lên. Trình độ dân trí cao giúp người dân tiếp thu khoa học kỹ thuật dễ dàng hơn. Từ đó, người dân chủ động thay đổi phương thức sản xuất lạc hậu. Đời sống kinh tế từng bước được cải thiện rõ rệt. Tình trạng đói nghèo dần bị đẩy lùi. Phổ cập giáo dục cũng góp phần củng cố khối đại đoàn kết các dân tộc. An ninh chính trị và trật tự an toàn xã hội vùng biên cương được giữ vững. Nâng cao trình độ học vấn là con đường ngắn nhất để phát triển vùng cao bền vững.

Chủ thể thực hiện công bằng giáo dục bao gồm Nhà nước, nhà trường, gia đình và cộng đồng xã hội. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò định hướng và phân bổ nguồn lực chủ yếu. Các cơ quan quản lý giáo dục địa phương tổ chức triển khai thực hiện trực tiếp. Đội ngũ giáo viên và cán bộ quản lý là lực lượng nòng cốt tại chỗ. Gia đình và cộng đồng phối hợp chặt chẽ để động viên học sinh đến trường. Nguyên tắc cốt lõi là bảo đảm cơ hội học tập bình đẳng cho tất cả học sinh. Quá trình thực hiện phải tôn trọng bản sắc văn hóa của các dân tộc. Mọi chính sách ưu tiên cần được triển khai công khai, minh bạch và đúng đối tượng thụ hưởng. Sự đồng lòng của các chủ thể quyết định hiệu quả giáo dục miền núi.

Tỷ lệ huy động trẻ em 6 tuổi vào lớp 1 tại các tỉnh miền núi phía Bắc đạt mức rất cao. Đa số các tỉnh duy trì tỷ lệ trên 98%. Công tác xóa mù chữ và giáo dục tiếp tục sau khi biết chữ được duy trì thường xuyên. Số lượng học sinh hoàn thành chương trình tiểu học đúng độ tuổi tăng mạnh. Tỷ lệ học sinh tốt nghiệp trung học cơ sở tiếp tục học lên trung học phổ thông hoặc học nghề ngày càng tăng. Học sinh người dân tộc thiểu số có thêm nhiều cơ hội bước vào giảng đường đại học, cao đẳng. Tỷ lệ trẻ em ngoài nhà trường giảm rõ rệt. Những kết quả này khẳng định nỗ lực to lớn của ngành giáo dục và chính quyền địa phương. Quyền học tập của đồng bào dân tộc thiểu số ngày càng được bảo đảm đầy đủ.

Mô hình trường phổ thông dân tộc bán trú phát triển mạnh mẽ và chứng minh hiệu quả vượt trội. Mô hình này giúp giải quyết triệt để khó khăn về quãng đường đi học của học sinh. Học sinh nhà ở xa không còn phải vượt đèo, lội suối hàng ngày để đến lớp. Các em được ăn, ở và sinh hoạt tập trung ngay tại trường. Điều kiện sinh hoạt và dinh dưỡng của học sinh được cải thiện đáng kể. Tỷ lệ học sinh chuyên cần tăng cao, tình trạng bỏ học giữa chừng giảm mạnh. Nhà trường tổ chức dạy học 2 buổi mỗi ngày kết hợp hoạt động giáo dục kỹ năng sống. Nhờ đó, chất lượng giáo dục vùng khó khăn từng bước được nâng lên. Trường bán trú thực sự trở thành ngôi nhà thứ hai của học sinh vùng cao.

Hệ thống trường phổ thông dân tộc nội trú giữ vị trí chiến lược đặc biệt quan trọng. Đây là cái nôi tạo nguồn đào tạo cán bộ cho các dân tộc thiểu số và vùng khó khăn. Học sinh trường nội trú được Nhà nước đài thọ toàn bộ kinh phí học tập và sinh hoạt. Cơ sở vật chất và trang thiết bị dạy học tại các trường này được đầu tư khang trang, đồng bộ. Đội ngũ giáo viên có trình độ chuyên môn cao và tâm huyết với nghề. Kết quả giáo dục toàn diện của khối trường nội trú luôn dẫn đầu trong khu vực miền núi. Nhiều học sinh đạt thành tích cao trong các kỳ thi học sinh giỏi các cấp. Trường nội trú đóng góp to lớn vào việc nâng cao chất lượng nguồn nhân lực địa phương.

Nhiều xã vùng ba, vùng đặc biệt khó khăn có tỷ lệ hộ nghèo còn cao. Thu nhập của người dân thấp, không đủ khả năng đóng góp trang trải thêm cho việc học của con em. Cơ sở hạ tầng trường lớp ở các điểm trường lẻ còn tạm bợ. Tình trạng thiếu phòng học bộ môn, nhà công vụ giáo viên và công trình vệ sinh còn diễn ra. Nguồn điện, nước sạch và kết nối mạng Internet tại các điểm vùng sâu chưa ổn định. Sự thiếu thốn này ảnh hưởng trực tiếp đến việc ứng dụng công nghệ thông tin trong dạy học. Khoảng cách về cơ sở vật chất giữa trường trung tâm và điểm trường lẻ vẫn còn rất lớn. Điều này tạo ra rào cản đáng kể cho cơ hội học tập bình đẳng.

Đội ngũ giáo viên công tác tại vùng cao đối mặt với nhiều thiếu thốn và áp lực. Tình trạng thừa thiếu cục bộ giáo viên ở các môn học mới như Tin học, Ngoại ngữ còn phổ biến. Một bộ phận giáo viên chưa thành thạo tiếng nói và phong tục của người dân địa phương. Điều này gây khó khăn trong việc truyền đạt kiến thức và giao tiếp với học sinh. Chế độ phụ cấp thu hút ở một số khu vực chưa đủ bù đắp khó khăn đời sống. Tài liệu giảng dạy và sách giáo khoa đôi khi chưa được cung cấp kịp thời tới các bản xa. Thiết bị thí nghiệm, đồ dùng trực quan phục vụ đổi mới phương pháp dạy học còn thiếu. Những bất cập này kìm hãm sự nâng cao chất lượng dạy và học.

Rào cản ngôn ngữ là một trong những trở ngại lớn nhất trong giáo dục dân tộc thiểu số. Trẻ em vùng cao trước khi vào lớp 1 chủ yếu giao tiếp bằng tiếng mẹ đẻ. Khả năng tiếng Việt của các em còn nhiều hạn chế, gây khó khăn khi tiếp thu bài giảng. Bên cạnh đó, một số hủ tục lạc hậu như tảo hôn, kết hôn sớm vẫn tồn tại ở các vùng sâu. Vào mùa vụ nông nghiệp, nhiều học sinh phải nghỉ học để giúp đỡ gia đình làm nương rẫy. Nhận thức của một bộ phận phụ huynh về tầm quan trọng của giáo dục chưa thực sự đầy đủ. Việc vận động học sinh đi học đều đặn đòi hỏi nhiều công sức và sự kiên trì của giáo viên.

Nhà nước ban hành nhiều nghị định nhằm miễn giảm học phí cho học sinh vùng cao. Học sinh con em hộ nghèo, cận nghèo và dân tộc thiểu số rất ít người được hưởng hỗ trợ tối đa. Ngoài việc miễn học phí, học sinh còn được cấp tiền mua sách vở và đồ dùng học tập hàng năm. Tiền hỗ trợ bữa ăn trưa cho trẻ em mẫu giáo và học sinh bán trú được chi trả đầy đủ. Các chính sách này tạo động lực to lớn giúp các gia đình yên tâm gửi con đến trường. Nhờ vậy, tỷ lệ bỏ học vì lý do kinh tế đã giảm xuống mức rất thấp. Chính sách miễn giảm học phí là giải pháp nhân văn sâu sắc, bảo đảm công bằng giáo dục thực tế.

Nhà nước ưu tiên phân bổ các nguồn vốn từ chương trình mục tiêu quốc gia cho giáo dục miền núi. Nguồn vốn này tập trung xây dựng phòng học kiên cố, xóa bỏ hoàn toàn phòng học tranh tre nứa lá. Các công trình phụ trợ như nhà bán trú học sinh, bếp ăn tập thể và nhà công vụ giáo viên được đầu tư mạnh. Trang thiết bị dạy học hiện đại, máy tính và thư viện thân thiện dần được trang bị cho các trường vùng cao. Mạng lưới trường lớp được sắp xếp lại hợp lý, giảm dần các điểm trường lẻ manh mún. Việc dồn ghép điểm trường giúp tập trung nguồn lực đầu tư đồng bộ và nâng cao hiệu quả giảng dạy. Cơ sở vật chất khang trang tạo nền tảng vững chắc cho giáo dục vùng cao.

Chính sách thu hút và đãi ngộ đối với nhà giáo vùng sâu, vùng xa được đặc biệt quan tâm. Giáo viên công tác tại vùng có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn được hưởng phụ cấp ưu đãi nghề và phụ cấp thu hút. Nhà nước hỗ trợ tiền tàu xe đi lại, tiền phụ cấp lưu động khi đi công tác tại các điểm bản. Giáo viên được ưu tiên đào tạo bồi dưỡng nâng cao trình độ chuyên môn nghiệp vụ. Chính quyền địa phương cũng hỗ trợ xây dựng nhà ở công vụ để thầy cô ổn định cuộc sống. Những chế độ đãi ngộ kịp thời này giúp giữ chân các nhà giáo tận tụy cắm bản, gắn bó lâu dài với sự nghiệp trồng người vùng cao.

Cần đổi mới căn bản nhận thức về vai trò của công bằng giáo dục trong phát triển bền vững. Các cấp quản lý cần xem đầu tư cho giáo dục miền núi là đầu tư cho tương lai lâu dài của địa phương. Tăng cường phân cấp quản lý giáo dục gắn liền với nâng cao trách nhiệm của người đứng đầu. Công tác kiểm tra, giám sát việc thực hiện các chính sách hỗ trợ giáo dục phải được tiến hành thường xuyên. Cần loại bỏ triệt để bệnh thành tích trong đánh giá kết quả phổ cập giáo dục. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền nhằm thay đổi nếp nghĩ của phụ huynh vùng cao về việc học của con em. Nhận thức đúng đắn và trách nhiệm cao là yếu tố quyết định sự chuyển biến của giáo dục.

Hệ thống chính sách hỗ trợ giáo dục miền núi cần được rà soát và tích hợp đồng bộ. Cần tránh tình trạng chính sách bị chồng chéo hoặc phân tán nguồn lực thực hiện. Bổ sung các chính sách đặc thù cho mô hình trường phổ thông dân tộc bán trú và nội trú. Tăng mức hỗ trợ chi phí ăn ở, đi lại cho học sinh ở các thôn bản xa xôi hẻo lánh. Đơn giản hóa thủ tục thanh toán chế độ để chính sách đến tay học sinh và giáo viên nhanh chóng nhất. Thiết kế chương trình học linh hoạt, tăng cường dạy tiếng Việt cho trẻ trước tuổi đến trường. Đổi mới nội dung sách giáo khoa gắn liền với thực tiễn đời sống văn hóa của đồng bào các dân tộc.

Phát triển kinh tế địa phương là nền tảng vật chất vững chắc để nâng cao chất lượng giáo dục. Cần gắn kết chặt chẽ quy hoạch mạng lưới trường học với các dự án phát triển hạ tầng giao thông và kinh tế nông thôn. Đẩy mạnh liên kết giữa các trường trung học phổ thông, trung tâm giáo dục thường xuyên với các cơ sở đào tạo nghề. Tạo điều kiện để thanh niên dân tộc thiểu số sau khi học xong có việc làm ngay tại quê hương. Huy động thêm nguồn lực từ các doanh nghiệp và tổ chức xã hội để xây dựng trường lớp. Khi kinh tế gia đình khang trang, con em vùng cao sẽ có cơ hội học tập bình đẳng và phát triển toàn diện.