Luận án tiến sĩ: Tần suất và đặc điểm thalassemia ở người Khmer ĐBSCL - Lê Thị Hoàng Mỹ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI LÊ THỊ HOÀNG MỸ Nghiªn cøu tÇn suÊt, ®Æc ®iÓm thalassemia vµ c¸c bÖnh hemoglobin trong céng ®ång d©n téc Khmer ë ®ång b»ng s«ng Cöu Long LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC HÀ NỘI BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO BỘ Y TẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y HÀ NỘI LÊ THỊ HOÀNG MỸ Nghiªn cøu tÇn suÊt, ®Æc ®iÓm thalassemia vµ c¸c bÖnh hemoglobin trong céng ®ång d©n téc Khmer ë ®ång b»ng s«ng Cöu Long Chuyên ngành : Huyết học và Truyền máu Mã số : 62720151 LUẬN ÁN TIẾN SĨ Y HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. Phạm Quang Vinh PGS. Huỳnh Nghĩa HÀ NỘI LỜI CẢM ƠN Hoàn thành luận án, cho phép tôi bày tỏ lòng biết ơn và lời cảm ơn chân thành nhất tới: - Đảng ủy, Ban Giám hiệu, Phòng Quản lý Đào tạo Sau đại học, Bộ môn Huyết học và Truyền máu - Trường Đại học Y Hà Nội đã tạo điều kiện, giúp đỡ tôi hoàn thành luận án Tiến sĩ. - Đảng ủy, Ban Giám Hiệu Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, Bệnh viện Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, đã ủng hộ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và thực hiện đề tài nghiên cứu.

Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn của mình tới: - GS. Phạm Quang Vinh – Chủ nhiệm Bộ môn Huyết học và Truyền máu, Trường Đại học Y Hà Nội; - PGS. Huỳnh Nghĩa – Phó chủ nhiệm Bộ môn Huyết học, Đại học Y Dược Thành phố Hồ Chí Minh; - TS. Dương Bá Trực – Nguyên Trưởng khoa Huyết học lâm sàng, Bệnh viện Nhi Trung Ương; - Prof.

Suthat Fucharoen – Trung tâm nghiên cứu Thalassemia, Viện Nghiên cứu Sinh học phân tử, Đại học Mahidol, Thái Lan; - những người Thầy đã luôn dành hết tâm sức hướng dẫn, truyền đạt cho tôi những kiến thức, phương pháp nghiên cứu khoa học vô cùng quý giá; động viên và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Xin cho tôi được gửi lời tri ân đến Thầy – Cố PGS. Bùi Văn Viên, người Thầy đã luôn nhiệt tâm hướng dẫn, động viên tôi trong quá trình thực hiện luận án…, ngay cả khi Thầy nằm trên giường bệnh. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Lãnh đạo Trung tâm Chẩn đoán Y khoa Medic, thành phố Hồ Chí Minh; tập thể Trung tâm nghiên cứu Thalassemia, Viện nghiên cứu Sinh học Phân tử, Đại học Mahidol, Thái Lan; đơn vị dịch vụ Thalassemia, Trường Đại học Khon Khaen, Thái Lan; Sở Khoa học và công nghệ tỉnh Sóc Trăng, Sở Y tế, trung tâm Y tế, các trạm y tế xã, phường các tỉnh Sóc Trăng, Trà Vinh, Bạc Liêu, Hậu Giang… đã giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình thu thập số liệu và thực hiện nghiên cứu.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến gia đình, anh chị em đồng nghiệp tại Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, và bạn bè đã luôn dành cho tôi những tình cảm quý mến, những lời động viên, chia sẻ, giúp tôi có thêm động lực để hoàn thành luận án này. Hà Nội, ngày tháng năm Lê Thị Hoàng Mỹ LỜI CAM ĐOAN Tôi là Lê Thị Hoàng Mỹ, nghiên cứu sinh khóa 29 trường Đại học Y Hà Nội, chuyên ngành Huyết học và Truyền máu, xin cam đoan: 1. Đây là luận án do bản thân tôi trực tiếp thực hiện dưới sự hướng dẫn của GS. Phạm Quang Vinh và PGS.

Công trình này không trùng lặp với bất kỳ nghiên cứu nào khác đã được công bố tại Việt Nam. Các số liệu và thông tin trong nghiên cứu là hoàn toàn chính xác, trung thực và khách quan, đã được xác nhận và chấp thuận của cơ sở nơi nghiên cứu. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm trước pháp luật về những cam kết này. Hà Nội, ngày tháng năm Người viết Lê Thị Hoàng Mỹ Lê Thị Hoàng Mỹ CÁC CHỮ VIẾT TẮT TRONG LUẬN ÁN Viết tắt Ý nghĩa -α3.7 đột biến xóa đoạn 3,7 kb α+-thalassemia -α4.2 đột biến xóa đoạn 4,2 kb α+-thalassemia --SEA đột biến xóa đoạn α0-thalassemia South East Asia --THAI đột biến xóa đoạn α0-thalassemia Thailand --/α α0-thalassemia -/ α+-thalassemia αCSα đột biến điểm gen globin α2 tạo Hb Constant Spring αQSα đột biến điểm gen globin α2 tạo Hb Quong Sze αTα đột biến điểm gen globin α2 ααT đột biến điểm gen globin α1 α+-thal α-thal do các đột biến gây mất 1 gen globin-α α0-thal α-thal do các đột biến gây mất 2 gen globin-α AEBart’s Bệnh lý hemoglobin E dị hợp tử kết hợp đột biến gây tổn thương 3 gen globin α do xóa đoạn hoặc không xóa đoạn ARMS amplification refractory mutation system: hệ thống khuếch đại đột biến có tính chất trơ ASO Allele specific oligonucleotide, mẫu dò đặc hiệu alen β gen globin-β, alen gen globin-β bình thường β0 đột biến gen β0-thalassemia không tổng hợp chuỗi globin-β β+ đột biến gen β+-thalassemia giảm tổng hợp chuỗi globin-β βE đột biến gen globin-β tạo HbE (codon 26 GAG>AAG) β/βE, βE/βE Bệnh lý hemoglobin E dị hợp tử, hemoglobin E đồng hợp tử βthal đột biến β-thalassemia giảm hoặc không tổng hợp chuỗi globin β, không bao gồm đột biến βE (δβ)thal đột biến mất đoạn DNA chứa gen β và δ CE Capillary Electrophoresis, điện di mao quản ĐB đột biến ĐBSCL Đồng bằng sông Cửu Long DCIP Dichlorophenolindophenol ddNTP dioxynucleotide triphosphat DGGE Denaturing gradient gel electrophoresis, Điện di gradient biến tính DHT Dị hợp tử ĐHT Đồng hợp tử ĐLC Độ lệch chuẩn DNA Deoxynucleotide acid dNTP Deoxynucleotide triphosphate GTLN Giá trị lớn nhất GTNN Giá trị nhỏ nhất Hb Hemoglobin: huyết sắc tố HbCS Hemoglobin Constant Spring HC Hồng cầu HCT Hematocrit, thể tích khối hồng cầu HGB Nồng độ hemoglobin HPFH Heriditary persistence of fetal hemoglobin, tồn lưu hemoglobin bào thai HPLC High Performance Liquid Chromatography, Sắc ký lỏng hiệu năng cao HRM High resolution melting, đường cong nóng chảy có độ phân giải cao HS Hypersensitive site: vị trí rất nhạy cảm IVS Intervening sequence: trình tự đoạn chèn hay intron KKU Khon Khaen University, Đại học Khon Khaen Thái Lan MAS-PCR Multiplex allele specific Polymerase chain reaction MCH Mean Corpuscular Hemoglobin, lượng hemoglobin trung bình trong hồng cầu MCHC Mean Corpuscular Hemoglobin Concentration, nồng độ hemoglobin trung bình trong hồng cầu MCV Mean Corpuscular Volume, thể tích trung bình hồng cầu MLPA multiplex ligation-dependent probe amplification, khuếch đại đa đoạn dò phụ thuộc phản ứng nối NST Nhiễm sắc thể OF test osmotic fragility: xét nghiệm sức bền thẩm thấu PCR polymerase chain reaction: phản ứng chuỗi trùng hợp RDB Reverse dot blot: kỹ thuật lai điểm ngược RDW Red cell distribution width, Độ rộng dải phân bố kích thước hồng cầu RE Ristriction enzyme, enzyme giới hạn rpm round per minute RT-PCR Realtime – PCR: phản ứng chuỗi trùng hợp ở thời gian thực SLHC Red Blood cell count - số lượng hồng cầu TB Giá trị trung bình TPTTBMN Tổng phân tích tế bào máu ngoại vi V WHO World Health Organisation, Tổ Chức Y Tế Thế giới γ, ζ, ε gen globin gamma, zeta, epsilon δ gen globin-delta δβ alen gen globin-delta beta bình thường MỤC LỤC ĐẶT VẤN ĐỀ.1 Chương 1: TỔNG QUAN TÀI LIỆU.

Đại cương về cấu trúc và chức năng của hemoglobin. Phân loại bệnh hemoglobin và cơ chế bệnh sinh. Phân loại bệnh hemoglobin. Cơ chế bệnh sinh.

Đặc điểm bệnh hemoglobin. Các kỹ thuật sàng lọc và chẩn đoán. Các chỉ số hồng cầu. Khảo sát hình thái hồng cầu trên tiêu bản máu ngoại vi.

Khảo sát sức bền thẩm thấu hồng cầu cải tiến một nồng độ. Xét nghiệm Dichlorophenolindophenol. Phân tích thành phần hemoglobin. Chẩn đoán phân tử.

Tình hình nghiên cứu bệnh thalassemia và hemoglobin HbE trong và ngoài nước. Tại Việt Nam. Trên thế giới. Vài nét tổng quan về dân tộc Khmer.33 Chương 2: ĐỐI TƯỢNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU.

Đối tượng nghiên cứu. Tiêu chuẩn chọn đối tượng. Tiêu chuẩn loại trừ. Phương pháp nghiên cứu.

Thiết kế nghiên cứu: mô tả cắt ngang. Phương pháp chọn mẫu. Nội dung nghiên cứu. Phương pháp thu thập số liệu.

Phương pháp hạn chế các sai số hệ thống. Phương pháp xử lý số liệu. Vấn đề đạo đức trong nghiên cứu.59 Chương 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu.

Tần suất các thể thalassemia và bệnh Hb, tỉ lệ các kiểu đột biến gen globin trong cộng đồng dân tộc Khmer ở ĐBSCL. Tỉ lệ các thể thalassemia và bệnh Hb. Tỉ lệ mang gen thalassemia và HbE theo nơi cư trú. Tỉ lệ các kiểu ĐB gen globin trong cộng đồng dân tộc Khmer ĐBSCL.

Đặc điểm lâm sàng và huyết học các thể thalassemia và bệnh Hb trong cộng đồng dân tộc Khmer ở ĐBSCL. Đặc điểm lâm sàng của các thể thalassemia và bệnh Hb. Đặc điểm huyết học của các thể thalassemia và bệnh Hb.70 Chương 4: BÀN LUẬN. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu.

Tần suất các thể thalassemia và bệnh hemoglobin, tỉ lệ các kiểu đột biến gen globin trong cộng đồng dân tộc Khmer ở ĐBSCL. Tần suất các thể thalassemia và bệnh hemoglobin. Tỉ lệ các kiểu đột biến gen globin. Đặc điểm lâm sàng và huyết học các thể thalassemia và bệnh Hb trong cộng đồng dân tộc Khmer ở ĐBSCL.

Đặc điểm lâm sàng của các thể thalassemia và bệnh Hb. Đặc điểm huyết học của các thể thalassemia và bệnh lý Hb.133 CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC BẢNG Bảng 1. Phân loại bệnh hemoglobin. Ưu và nhược điểm của các phương pháp phân tích đột biến đã biết trên gen globin.

Các phương pháp phân tích DNA chẩn đoán bệnh hemoglobin. Tỉ lệ mang gen bệnh hemoglobin ở một số dân tộc Việt Nam. Tỉ lệ mang gen thal và Hb E ở một số cộng đồng Châu Á. Tiêu chuẩn chẩn đoán thiếu máu của WHO.

Mức độ thiếu máu phân loại theo WHO. Trình tự các đoạn mồi trong phản ứng Gap-PCR. Chu trình nhiệt của phản ứng Gap-PCR. Thành phần phản ứng PCR khuếch đại gen globin-β trong kỹ thuật RDB.

Thành phần phản ứng HRM. Trình tự mồi cho phản ứng HRM. Chu trình nhiệt cho phản ứng HRM. Đặc điểm chung của đối tượng nghiên cứu.

Tỉ lệ các thể thalassemia và bệnh Hb trong nhóm có mang ĐB. Tỉ lệ mang gen thalassemia và HbE theo nơi cư trú. Tỉ lệ các kiểu gen globin-α trong nhóm có mang đột biến gen globin-α và trong cộng đồng. Tỉ lệ các kiểu ĐBG globin-α trong cộng đồng.

Tỉ lệ kiểu gen và kiểu ĐB gen globin-β trong nhóm và trong cộng đồng. Tỉ lệ các kiểu gen Hb E trong nhóm và trong cộng đồng. Đặc điểm lâm sàng. Chỉ số hồng cầu trong các thể -thal đơn độc.

Chỉ số hồng cầu trong các thể -thal đơn độc. Chỉ số hồng cầu trong các thể HbE đơn độc và kết hợp ở trẻ em. Chỉ số hồng cầu trong các thể HbE đơn độc và kết hợp ở người lớn 73 Bảng 3. Đặc điểm hồng cầu trong các thể α-thal.

Đặc điểm hồng cầu trong các kiểu gen β-thal.