Luận án TS: Di cư mùa vụ nông thôn - đô thị và vai trò giới gia đình tại Hải Phòng

HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH ---------------------- NGUYỄN THỊ PHƯƠNG THẢO DI CƯ MÙA VỤ NÔNG THÔN - ĐÔ THỊ VÀ VAI TRÒ GIỚI TRONG GIA ĐÌNH CÓ NGƯỜI DI CƯ Ở NÔNG THÔN HẢI PHÒNG HIỆN NAY (Nghiên cứu trường hợp tại xã Quốc Tuấn và xã Quang Trung, huyện An Lão, Hải Phòng) LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Hà Nội - 2018 HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH ---------------------- NGUYỄN THỊ PHƯƠNG THẢO DI CƯ MÙA VỤ NÔNG THÔN - ĐÔ THỊ VÀ VAI TRÒ GIỚI TRONG GIA ĐÌNH CÓ NGƯỜI DI CƯ Ở NÔNG THÔN HẢI PHÒNG HIỆN NAY (Nghiên cứu trường hợp tại xã Quốc Tuấn và xã Quang Trung, huyện An Lão, Hải Phòng) Chuyên ngành : Xã hội học Mã số : 62 31 30 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ XÃ HỘI HỌC Người hướng dẫn khoa học: 1.TS TRỊNH DUY LUÂN 2. HÀ VIỆT HÙNG Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, trích dẫn đều có nguồn gốc rõ ràng. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình khoa học nào khác Tác giả Nguyễn Thị Phương Thảo MỤC LỤ MỞ ÐẦU….

1 Chương 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ DI CƯ MÙA VỤ NÔNG THÔN – ÐÔ THỊ VÀ VAI TRÒ GIỚI TRONG GIA ÐÌNH CÓ NGƯỜI DI CƯ. Nghiên cứu về tác động đóng góp kinh tế từ tiền gửi của người di cư cho đến đời sống kinh tế gia đình nơi xuất cư. Nghiên cứu về những tác động xã hội của di cư đến các thành viên trong gia đình có người di cư. Nghiên cứu về chính sách đối với vấn đề di cư.27 Chương 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN NGHIÊN CỨU VỀ DI CƯ MÙA VỤ VÀ VAI TRÒ GIỚI TRONG GIA ÐÌNH NGƯỜI DI CƯ.

Các khái niệm liên quan trong nghiên cứu. Lý thuyết về di cư và cách tiếp cận. Cơ sở thực tiễn.48 Chương 3: ÐẶC ÐIỂM CỦA DI CƯ MÙA VỤ NÔNG THÔN – ÐÔ THỊ. Những đặc điểm của hộ gia đình có người di cư mùa vụ.

Những đặc điểm của hoạt động di cư mùa vụ.62 Chương 4: SỰ THAY ÐỔI VAI TRÒ GIỚI TRONG GIA ÐÌNH CÓ NGƯỜI DI CƯ MÙA VỤ. Vai trò giới trong tổ chức các hoạt động kinh tế. Vai trò giới trong lĩnh vực nội trợ. Vai trò giới trong chăm sóc con cái và bố mẹ già.

Vai trò giới trong các công việc dòng họ, cộng đồng. Nhận định về sự tác động của di cư mùa vụ đến gia đình.135 CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ.142 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO.155 DANH MỤC BIỂU ĐỒ Biểu 3.1: Loại hình gia đình có người di cư mùa vụ.2: Thống nhất ý kiến gia đình trước khi di cư.3: Đánh giá về đóng góp kinh tế của người di cư mùa vụ.4: Một số thay đổi trong đời sống vật chất của gia đình.1: Thay đổi vai trò giới trong hoạt động chăn nuôi và sơ chế.2: Người quyết định mua sắm đồ đạc, vật dụng đắt tiền ………………….3: Thời gian quen việc nội trợ của người trả lời.4: Đảm nhiệm chính việc chăm sóc con lúc ốm.5: Đánh giá mức độ khó của việc chăm sóc, giáo dục con cái.6: Đánh giá mức độ khó của việc nội trợ theo giới tính của người trả lời .7: Ý kiến của người trả lời về bình đẳng giới giữa hai vợ chồng.8: Đánh giá về khối lượng các loại việc làm thay của người ở nhà theo giới tính người trả lời.9: Sắp xếp, phân công việc trong gia đình khi người di cư mùa vụ trở về…….132 DANH MỤC BẢNG Bảng 2.1: Số người nhập cư, số người xuất cư và tỉ suất di cư 2011 - 2015.2: Một số kết quả kinh tế - xã hội của xã Quang Trung và Quốc Tuấn.3: Diện tích đất bị thu hồi phục vụ cho làm đường cao tốc.1: Số người di cư mùa vụ của hộ gia đình.2: Giới tính của người di cư mùa vụ trong gia đình.3: Các ưu tiên chính cho quyết định di cư.4: Thời gian di cư mùa vụ chủ yếu trong năm.5: Địa bàn làm việc của người di cư mùa vụ.6: Nghề nghiệp của người hiện đang di cư mùa vụ trong gia đình.7: Tần suất liên lạc với gia đình.8: Nguồn thu nhập chính của hộ gia đình có người di cư mùa vụ.9: Số tiền đóng góp trong những tháng di cư của người di cư mùa vụ.10: Đánh giá về điều kiện kinh tế hộ gia đình.1: Thay đổi vai trò giới trong sản xuất, kinh doanh.2: Thay đổi vai trò giới trong hoạt động cày bừa, trồng cây, thu hoạch và phun thuốc trừ sâu trước và trong khi có người di cư mùa vụ.3: Đánh giá mức độ khó khi gia đình đảm nhiệm thay việc sản xuất nông nghiệp theo nhóm gia đình.4: Đảm nhiệm chính việc nội trợ trong gia đình trước và trong khi có người di cư mùa vụ.5: Vai trò giới trong hoạt động thu chi của gia đình trước và trong khi có người di cư mùa vụ.6: Đánh giá mức độ khó của việc nội trợ theo giới tính của người trả lời.7: Kiểm định hồi quy tuyến tính trong hoạt động chãm sóc và giáo dục con cái trước và trong di cư mùa vụ.8: Vai trò giới trong đảm nhiệm chăm sóc con cái trước và trong khi có người di cư mùa vụ.9: Thay đổi vai trò giới trong hoạt động trông con, dạy học, đưa con đi học và họp phụ huynh.10: Cách thức nắm bắt tình hình con cái của người di cư mùa vụ.11: Thời gian quen việc chăm sóc con cái của người làm thay theo nhóm gia đình.12: Thay đổi vai trò giới trong việc chăm sóc bố mẹ trước và trong di cư mùa vụ.13: Thời gian quen việc chăm sóc bố mẹ già theo nhóm gia đình.14 : Đảm nhiệm chính việc dòng họ, cộng đồng trước và trong khi gia đình có người di cư mùa vụ.15: Thay đổi vai trò giới trong việc họ hàng, cộng đồng.16: Mức độ khó và thời gian quen việc khi đảm nhiệm thay việc họ hàng, cộng đồng của người ở nhà.17: Ý kiến nhận định của người trả lời về ảnh hưởng của di cư mùa vụ tới quan hệ vợ chồng theo giới tính người trả lời.18: Ý kiến của người trả lời về tình cảm vợ - chồng theo giới tính.19: Ý kiến nhận định của người trả lời về ảnh hưởng của di cư mùa vụ tới tổ chức đời sống gia đình theo giới tính người trả lời.20: Ý kiến nhận định của người trả lời về ảnh hưởng của di cư mùa vụ tới các vấn đề khác của gia đình theo giới tính người trả lời. Tính cấp thiết của đề tài nghiên cứu Di cư nông thôn - đô thị là xu hướng mang tính quy luật ở các quốc gia đang phát triển. Ở Việt Nam, từ khi bắt đầu tiến hành đổi mới kinh tế (1986), các dòng cư nói chung (lớn, nhỏ, trong nước và quốc tế) diễn ra ngày một phổ biến và thu hút được sự quan tâm của nhiều nghiên cứu khoa học xã hội, đặc biệt là xã hội học.

Hiện nay, di cư ở Việt Nam bao gồm 3 loại hình chính: di cư lâu dài, di cư ngắn hạn và di cư mùa vụ. Tuy nhiên, số liệu cấp quốc gia và các nghiên cứu quy mô lớn về di cư nội địa ở Việt Nam chưa phản ánh đầy đủ về loại hình di cư ngắn hạn và di cư mùa vụ [110; tr. Nhìn chung, di cư mùa vụ nông thôn - đô thị là hoạt động góp phần cải thiện cuộc sống, nâng cao thu nhập, triển kinh tế hộ gia đình và công cuộc xóa đói giảm nghèo ở nông thôn. Tuy nhiên, bên cạnh những tác động về kinh tế, di cư mùa vụ cũng ảnh hưởng nhất định đến việc tổ chức đời sống gia đình người di cư tại nơi đi.

Đó là những thay đổi trong quan hệ giữa các thành viên gia đình như phân công lao động, sản xuất, công việc nội trợ, chăm sóc con cái và người cao tuổi trong gia đình, … trong điều kiện (những) lao động trụ cột của gia đình thường xuyên phải đi làm ăn xa nhà, chủ yếu ở các trung tâm đô thị. Từ đây, cũng nổi lên vấn đề vai trò giới và những thay đổi của vai trò này dưới ảnh hưởng và tác động hoạt động di cư mùa vụ của các thành viên chủ chốt trong gia đình. Hoạt động di cư mùa vụ nông thôn- đô thị của người dân có đặc điểm là khoảng cách di cư ngắn, có thể đi về trong ngày hoặc trong tuần. Tuy vậy, vẫn có thể quan sát thấy những thay đổi trong việc tổ chức đời sống gia đình người di cư tại địa phương gốc, nhằm thích nghi với điều kiện sống mới, khi có (những) lao động chính, trụ cột của gia đình phải xa nhà một thời gian đi làm việc tại các trung tâm đô thị.

Đó có thể là những thay đổi trong mô hình phân công lao động giữa các thành viên trong gia đình, đặc biệt giữa vợ và chồng, ai là người đảm nhiận các công việc sản xuất nông nghiệp, phi nông nghiệp, trong công việc nội trợ, chăm sóc 2 người già và trẻ em… Từ đây có thể dẫn đến sự thay đổi vai trò giới trong gia đình, ngắn hạn hay dài hạn. Tuy nhiên, cho đến nay trên cả nước cũng như tại địa bàn thành phố Hải Phòng chưa có nghiên cứu lớn và có hệ thống nào về di cư mùa vụ nông thôn – đô thị cũng như những ảnh hưởng của nó đến vai trò giới trong gia đình. Hơn thế nữa, các nghiên cứu về giới trong di cư nói chung thường tập trung nhiều đến hình thức di cư lâu dài, di cư cùng gia đình và nhấn mạnh nhiều đến vấn đề phụ nữ di cư ở đô thị [] []. Bên cạnh đó, bởi tính “động bất định” của loại hình di cư này mà số liệu thông kê của thành phố và của cấp huyện, xã đều không có, chính vì vậy, việc nghiên cứu các vấn đề xoay quanh di cư mùa vụ nông thôn – đô thị càng trở nên cần thiết.

Từ thực tế tìm hiểu, nhiều địa bàn của Hải Phòng có hiện tượng di cư mùa vụ với số lượng người không nhỏ. Trong số đó, huyện An Lão là một huyện thuần nông với số lượng di cư mùa vụ tăng nhiều trong hơn 5 năm trở lại đây. Việc thu hẹp dần đất canh tác cho các dự án xây đường cao tốc, các nhà máy, xí nghiệp khiến nhiều người dân rơi vào tình trạng thiếu/mất đất canh tác, đồng nghĩa là thiếu việc làm và thời gian nông nhàn kéo dài. Hệ quả là nhiều người dân hoặc là làm thêm nghề khác hoặc là di cư đi xa kiếm việc làm.