Luận án phó tiến sĩ ngữ văn những vấn đề thẩm mỹ đạo lí xã hội trong kịch bản tu

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC TỔNG HỢP HÀ NỘI NGUYỄN XUÂN YẾN NHGNG VẤN DE THAM MỸ - ĐO LÝ - Xã HỘI TRONG KỊCH BảN TUỒNG CỔ VIET VỀ ĐỀ Tài QUAN QUOC Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 50407 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học PHÓ GIÁO SƯ BÙI DUY TÂN HÀ NỘI - 1993 PHAN MO DẦU I. Mục đích,ý nghĩa của luận án II. Đối tượng, phạm vi và phương pháp nghiên cúu của luận án II. Cấu trúc và những đóng góp của luận án IV.

Những khó khăn thuận lợi trong việc nghiên cứu CHUONG I Lịch sử vấn đề nghiên cứu Tuồng I. Vấn đề đề tài va thể loại của Tuồng II. Vấn đề nguồn gốc và danh ngữ của Tudng TL Vấn đề kịch bản văn học của Tuồng IV. Nhũng công trình nghiên cứu tiêu biểu CHUONG II Nhúng vấn đề thẩm mf trong Tuồng quân quốc I.

Tính thẩm mỹ qua đối tượng phan ánh và sáng tạo của kịch bản Tuồng quân quốc I. Tuồng quân quốc - sân khấu của nhũng người anh hùng III. Nghệ thuật xây dụng các hình tượng nhân vật trung tam IV. Những nguyên tắc thẩm mỹ trong nghệ thuật biểu dién V.

Ngôn ngữ văn học kịch bản Tuồng CHUONG II Những vấn đề đạo lý trong Tuồng quân quốc CHUONG IV Nhứng vấn đề xã hội trong Tuồng quân quốc PHẦN KẾT LUẬN TÀI LIỆU THAM KHẢO NHỮNG BÀI VIẾT CỦA NCS lị Ù meth le nas s và a `. PHẦN MỎ ĐẦU ae pag A ‹ i spells _ Đây là luận án nghiên cúu văn học kịch bản Tudng cổ viết về đề tài quân quốc - một đề tài tiêu biểu của nghệ thuật Tuồng. Trudc đây đã có một số công trình nghiên cúu về Tuồng nói chung, về kịch bản Tuồng quân quốc nói riêng, nhưng chưa có công tinh nào đi sâu nghiên cúu một cách có hệ thống đề tai lón này. Xuất phát từ thực tế ấy, đồng thời đáp úng nhu cầu gin giữ và cách tân đang cấp bách đặt ra đối với kịch bản sân khấu cổ truyền.

Dựa vào những kịch bản tiêu biểu nhất, luận án đặt vấn đề nghiên cứu đề tài quân quốc trong nghệ thuật Tuồng. Trong phần mỏ đầu, xin trình bày một số vấn đề chung trước khi đi vào phần chính của luận án. MỤC ĐÍCH VÀ Ý NGHĨA CỦA LUẬN ÁN Tuồng là một loại hình nghệ thuật sản khấu cổ truyền của dân tộc Việt nam. Sự tồn tại và lưu truyền hàng trăm vỏ Tuồng cổ cho đến nay chứng tỏ loại hình sân khấu này có giá trị và được nhiều thế hệ độc giả cũng như khán giả ua thích.

Trong linh vục sân khấu, yếu tố trước tiên phải kể đến là kịch bản văn học. Kịch bản văn học là thành phần ngôn từ được cố định trong van bản. Nó là tiền đề, là xuất phát điểm cho các nghệ thuật khác cùng sáng tạo va phát triển trong một tác phẩm sân khấu như: nghệ thuật dan dung (đạo diễn), âm nhạc, hội noạ, nghệ thuật biểu diễn v. Trong ngành Tuồng, có câu: "Có tích mdi dịch ra trò" hoặc "Tich nào thì trò đó".

Nhũng câu nói ấy khẳng định vai trò hàng đầu của kịch bản văn học. Khi nghiên cúu nghệ thuật sân khấu, đặc biệt là Tuồng, một loại hình nghệ thuật mà kịch bản chi phối mạnh mé đến nghệ thuật diễn xuất, hon nữa van bản tồn tại tương đối cố định cho nên chúng ta không thể không quan tâm đầy di đến yếu tố kịch bản văn học. Kịch bản văn học Tuồng chính là nội dung co bản, thường phản ánh cuộc sống phong phú, da dạng, trong đề tài quân quốc chiếm ưu thế về mat số lương, loại đề tài nảy có nhiều vỏ đạt đến trình độ nghệ thuật mẫu mực. - Luận án nhàm nghiên cúu kịch bản Tuồng cổ với đề tài cụ thể là: NHỮNG VẤN DE VỀ THAM MY - ĐẠO LÝ - XÃ HỘI TRONG KICH BAN TUONG CO VIẾT VỀ ĐỀ TÀI QUÂN QUỐC.

Đề tài nghiên cúu nhằm đề cập đến một số vấn đề co bản của kịch bản văn học Tuồng. Thiết nghĩ, khi vấn đề nguồn gốc và quá trình phát triển Tuồng chưa được thuật, hát, múa, âm nhạc v. còn chưa được giải quyết thì việc nghiên cứu kịch bản văn học là một việc làm tuy khó khăn nhưng cần thiết và có ý nghĩa lón. Thông qua việc nghiên cúu, sẽ khẳng định những giá trị đích thực, đã tùng được thử thách qua thời giah.

Vói việc làm này chúng tôi hy vọng luận án sẽ góp phần thiết thực vào việc bảo vệ và cách tân loại hình nghệ thuật Tuồng. Bỏi vì muốn giữ gìn và cách tân Tuồng thì trước hết phải biết đâu là tính hoa đích thục cần phải bảo vệ, yếu tố nào sẽ phải trối bỏ. Sự nệ cổ hoặc cách tân một cách mò mắm, thiếu cơ sở khoa học sẽ dẫn đến nguy cơ cho loại hình nghệ thuật này. Thục tế bốn mươi nam xây dựng va phát triển của ngành Tuồng, da cho chúng ta nhiều bài học bổ ích.

Đề tài này sẽ góp phần gợi mỏ và tạo điều kiện cho các công trình nghiên cúu tiếp theo về Tuồng quân quốc, nhu: nghệ thuật dàn dung, mối quan hệ giữa tích và trò, nghệ thuật múa, hát, phương pháp biểu diễn v. La một tác giả chuyên sáng tác kịch bản, một giáo viên nhiều năm nghiên cứu và giảng dạy về nghệ thuật Tuồng, chúng tôi hy vọng đề tài này sẽ trỏ thành một phần giáo trình đại cương về Tuồng cổ, để giảng dạy cho các khoá đào tạo diễn viên, biên kịch, đạo diễn về Tuồng tại các trường đại học và trung học sân khấu. Cùng vói niềm hy vọng đó, đề tài này chắc sẽ góp phần giúp các nghệ sĩ, các đơn vị nghệ thuật Tuồng có thêm luận chúng khoa học, lý luân trong việc gin giữ va cách tân nghệ thuật Tuồng, một loại hình nghệ thuật sân khấu từng tồn tại nhiều thế kỷ như một loại hình sân khấu cổ điển của dân tộc. , II, ĐỐI TUONG, PHAM VI VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU CUA LUẬN ÁN 1.

Đối tượng và phạm vi Luận án này tập trung nghiên cúu những kịch bản Tuồng cổ viết về đề tài quân quốc. Đề tài quân quốc trong những vỏ Tuồng thường đặt vấn đề mối quan hệ Vua và Nước (Quân và Quốc). Nội dung miêu tả cuộc đấu tranh giữa hai phe trung, ninh để bảo vệ ngai vàng của triều đại chính thống. Quan niệm Quân và Quốc được thống nhất làm một.

Hình tượng các nhân vật trung tâm là những mẫu ngưòi lý tưởng của của chế độ vương quyền và đạo lý Nho gia, nó khẳng định sụ bền vững, tất thắng của trật tự xa hội phong kiến, chế độ quân chủ, đồng thời giáo dục con người về luân thường đạo lý. Loại vỏ viết về đề tài này phần lớn ra đời tù trước triều Nguyễn. Chúng có cấu trúc kịch bản tương đối giông nhau: mỏ đầu là sự kiện "vua bang, nịnh tiém", kết thúc là: "chém nịnh, định đô, tôn vương, tức vị". Đây là các vỏ mà lâu nay ngành Tuồng van gọi là loại Tuồng thầy.

— =1 = ae T1 -Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi chon các vỏ Tuồng tiêu biểu nhất viết về đề tài này, hiện còn lưu giữ được đến ngày nay. Đó là các vỏ: Son Hậu, Tam nữ đồ vương, Triệu Dinh Long, Đào Phi Phụng, An trào kiếm v. Luận án này không đặt vấn đề nghiên cúu các vỏ Tuồng quân quốc được sáng tác dưới triều Nguyễn. Tuy nhiên, trong khi nghiên cứu, luận án có phần sẽ đề cập đến, nhằm phân tích sự phát triển của đề tài quân quốc.

Tuồng viết về đề tài quân quốc là đỉnh cao của Tuồng bác học. Nó là điển phạm của nghệ thuật Tuồng Việt nam thời trung đại. Một trong những đặc điểm của văn bản kịch bản Tuồng cổ là có nhiều dj bản. Bởi vi quá trình tồn tại và phát triển, đã có nhiều tác giả tuồng xưa và nay tham gia chỉnh lý, nhuận sắc.

Chính vì thế, khi tiếp cận văn bản cũng như trích dẫn tư liệu, chúng tôi chỉ sử dụng những văn bản đã được công bố trên sách báo, được các nhà nghiên cúu xác định là cổ nhất, các tập kịch bản Tuồng cổ của Viện sân khấu, Cục nghệ thuật sân khấu các bản dién chính thúc của các Nhà hát tuồng trong cả nudc. Trong phạm vi một luận án ngành Ngữ van, không cần thiên về phân tích nghệ thuật biểu diễn, ma chủ yếu tiếp cận đối tượng về mat van bản kịch bản; nghĩa là tiếp cận đối tượng trên bình điện một tác phan văn học. 2 - Phương pháp nghiên cúu. Căn cứ vào những đặc điểm riêng mang tính đặc thù của đối tượng, đề tài này sử dụng phương pháp nghiên cứu tổng thể.

Day là phương pháp nghiên cứu đặt vấn đề tiếp cận đối tượng một cách toàn diện. Bỏi vì tác phẩm văn học (đặc biệt là loại hình văn học sân khấu) là sự tổng hoà của hàng loạt những mối tương quan. Tác phẩm văn học khi được nhà văn hoàn thành là một tổ chúc, một chỉnh thể, một cấu trúc, bao gồm những mối tương quan nội tại, chặt chế. Trong quá trình hình thành, nó còn có những mối tương quan của khâu tiền đề phát sinh.

Sau khi nhà văn hoàn thành, nó không chỉ cố định 6 văn bản mà còn được tồn tai trong su tiếp nhận của công chúng. Kịch bản Tuồng còn được các nghệ sĩ đem trình diễn trên sân khấu. Tác phẩm văn học nghệ thuật chính là những hình ảnh chủ quan của thế giỏi khách quan, nó không chỉ là một sự phan ánh trực tuyến mà còn chịu sự chi phối boi một di sản có tính chất truyền thống về văn hoá, đạo đức, thẩm my của dân tộc. ngoài những mối tương quan trong nội tại, tác phẩm còn có những mối tương quan khác voi bên ngoài: hiện thục khách quan, chủ quan cia nhà van, công chúng và di sản (truyền thống) van hoá của dân tộc.

Đối vdi kịch bản Tuồng, chúng còn là mối tương quan giữa tích vdi trò, giữa tích vỏi các phương tiện dién đạt khác. Nhu vậy, khi nghiên cứu tác phẩm, không chỉ nghiên cứu những mối tương quan nội tại, mà cần phải đặt nó trong mối tương quan với bên ngoài nữa, nghĩa là tiếp cận đối tượng một cách téng thể. Trong quá trình nghiên cứu, luận án sẽ tiến hành tháo go tùng mối tướng quan vốn không tách rời nhau đó, để rồi rút ra những kết luận cần thiết về các vấn đề: thẩm my, đạo lý và ý nghĩa xã hội của loại Tuồng này. Sự tiếp cận chủ yếu trên các bình điện sau: a) - Bình diện cấu trúc văn bản nghệ thuật trong những mối tướng quan nội tại của nó.