Luận án tiến sĩ: Đối chiếu thuật ngữ xã hội học Anh - Việt (Ngô Thị Thanh Vân)

VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI -------------------- NGÔ THỊ THANH VÂN ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH-VIỆT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC Hà Nội-2019 VIỆN HÀN LÂM KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI -------------------- NGÔ THỊ THANH VÂN ĐỐI CHIẾU THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH-VIỆT Chuyên ngành: Ngôn ngữ học so sánh, đối chiếu Mã số 9222024 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÔN NGỮ HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC GS.TS Lê Quang Thiêm Hà Nội-2019 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu do bản thân tôi thực hiện. Các số liệu và kết quả được nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được các tác giả khác công bố. Tác giả luận án Ngô Thị Thanh Vân LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô trong Khoa Ngôn ngữ học, Học viện Khoa học Xã hội, Viện Hàn lâm Khoa học Việt Nam đã truyền thụ cho tôi những kiến thức quý báu trong thời gian học tập và nghiên cứu. Lời cảm ơn sâu sắc nhất xin được gửi tới thầy giáo hướng dẫn, GS.TS Lê Quang Thiêm, người thầy uyên bác và rất mực nhân từ đã tận tình chỉ bảo và động viên tôi trong quá trình hoàn thành luận án.

Xin cảm ơn Ban Giám hiệu trường Đại học Công đoàn, đồng nghiệp và bạn bè đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong thời gian học tập. Lời cảm ơn đặc biệt xin gửi tới những người thân yêu trong gia đình đã chia sẻ khó khăn và động viên tôi hoàn thành luận án. Tác giả luận án Ngô Thị Thanh Vân MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG MỞ ĐẦU. 1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA LUẬN ÁN.

Tổng quan tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ trên thế giới. Tình hình nghiên cứu thuật ngữ ở Việt Nam .1 Thuật ngữ và các khái niệm liên quan. Ngôn ngữ học đối chiếu.

Lý thuyết định danh. Quan niệm về dịch thuật. 43 CHƯƠNG 2: ĐỐI CHIẾU ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH -VIỆT. Quan niệm về thuật ngữ tiếng Anh và tiếng Việt.

Khái niệm từ và cụm từ tiếng Anh và tiếng Việt. Các thành tố trực tiếp cấu tạo thuật ngữ. Đặc điểm cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh- Việt. Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là từ.

Quan niệm về mô hình cấu tạo. Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là từ đơn. Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là từ ghép. Tương đồng và khác biệt về cấu tạo của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là từ.

Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh- Việt là cụm từ. Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là cụm danh từ. Đối chiếu cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là cụm động từ. Tương đồng và khác biệt về cấu tạo của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt là cụm từ.

85 CHƯƠNG 3: ĐỐI CHIẾU ĐẶC TRƯNG ĐỊNH DANH THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH -VIỆT. Đặc trưng định danh. Đặc trưng định danh thuật ngữ. Đặc trưng định danh thuật ngữ xã hội học Anh- Việt.

Các phạm vi nội dung chính của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt. Đặc trưng đơn vị định danh thuật ngữ xã hội học Anh-Việt. Đặc trưng đơn vị định danh cơ bản của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt. Đặc trưng đơn vị định danh thứ cấp của thuật ngữ xã hội học Anh- Việt 92 3.

Đối chiếu các đặc trưng định danh của thuật ngữ xã hội học Anh- Việt. 120 CHƯƠNG 4: KIỂM ĐỊNH VÀ CHUẨN HÓA KẾT QUẢ ĐỐI DỊCH THUẬT NGỮ XÃ HỘI HỌC ANH-VIỆT. Tương đương dịch thuật. Khái niệm tương đương trong dịch thuật.

Tương đương dịch thuật ngữ. Kiểm định kết quả dịch thuật ngữ xã hội học Anh-Việt. Những biểu thức ngôn ngữ đích không đưa vào đối chiếu. Về cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh-Việt.

Về nội dung được biểu đạt của thuật ngữ xã hội học Anh-Việt. Chuẩn hóa thuật ngữ xã hội học Anh-Việt. Khái niệm chuẩn hóa. Chuẩn hóa về cấu tạo thuật ngữ xã hội học Anh- Việt.

Chuẩn hóa về nội dung thuật ngữ xã hội học Anh- Việt. Kết quả chuẩn hoá TNXHH Anh-Việt. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT Chữ viết tắt Ý nghĩa C Thành tố chính P Thành tố phụ TNXHH Thuật ngữ xã hội học DANH MỤC BẢNG Tên gọi Trang Bảng 2.

Thành tố cấu tạo TNXHH Anh- Việt là từ 55 Bảng 2. Thành tố cấu tạo TNXHH Anh- Việt là cụm từ 55 Bảng 2. Cấu tạo TNXHH Anh-Việt 57 Bảng 2. TNXHH Anh -Việt là từ đơn 59 Bảng 2.

TNXHH Anh-Việt là từ ghép 60 Bảng 2. TNXHH Anh-Việt từ ghép đẳng lập 61 Bảng 2. Từ loại của TNXHH Anh- Việt từ ghép đẳng lập 62 Bảng 2. TNXHH Anh-Việt là từ ghép chính phụ 65 Bảng 2.

TNXHH Anh-Việt cấu tạo theo mô hình chính phụ 65 Bảng 2. TNXHH Anh-Việt cấu tạo theo mô hình phụ chính 70 Bảng 2. Mô hình cấu tạo TNXHH Anh-Việt là từ ghép chính phụ 74 Bảng 2. TNXHH Anh- Việt là cụm từ 77 Bảng 2.

TNXHH Anh- Việt là cụm danh từ 81 Bảng 3. Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về các khái niệm 98 xã hội học Bảng 3. Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về phương pháp 101 nghiên cứu xã hội học Bảng 3. Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về hành động và 103 tương tác xã hội Bảng 3.

Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về tổ chức xã hội 107 và thiết chế xã hội Bảng 3. Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về cơ cấu xã hội 110 Bảng 3. Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về văn hóa 112 Bảng 3. Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về cá nhân và xã 114 hội hoá Bảng 3.

Đặc trưng định danh TNXHH Anh-Việt về biến đổi xã hội 116 Bảng 3. Tổng hợp đơn vị định danh TNXHH Anh- Việt 117 Bảng 3. Tổng hợp đặc trưng đơn vị định danh thứ cấp của TNXHH 118 Anh-Việt Bảng 4. Tương đương đơn vị dịch TNXHH Anh- Việt 129 Bảng 4.

THXHH Anh- Việt cần được chuẩn hóa 135 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài Thuật ngữ là từ ngữ biểu thị các khái niệm, đối tượng của một ngành khoa học cụ thể. Thuật ngữ là phần rất quan trọng và chiếm tỉ lệ lớn trong hệ thống từ vựng của một ngành khoa học và phản ánh trình độ phát triển của ngành đó. Tuy nhiên, cấu trúc thuật ngữ và hệ thống thuật ngữ của một ngành khoa học được thể hiện trong các ngôn ngữ khác nhau.

Bởi vậy, sự chuyển giao thuật ngữ chính là sự chuyển giao tri thức. Một ngành khoa học muốn phát triển phải có một hệ thống thuật ngữ phong phú và đủ mạnh phản ánh hệ thống khái niệm của ngành khoa học đó. Xã hội học xuất hiện ở Châu Âu vào thế kỷ XIX. Tuy ra đời muộn hơn so với các ngành khoa học khác, nhưng ngành xã hội học phát triển nhanh và trở thành một trong các ngành khoa học mũi nhọn trong hệ thống các khoa học xã hội.

Xã hội học là ngành khoa học gắn liền với quá trình phát triển và biến đổi xã hội. Xã hội học hình thành và phát triển trong mối quan hệ với nhiều ngành khoa học xã hội khác như triết học, kinh tế học, luật học v. Được đưa vào giảng dạy tại trường đại học Việt Nam những năm 1990, xã hội học dần được quan tâm và khẳng định vị trí quan trọng của mình trong hệ thống khoa học trong nước. Đến nay, xã hội học không ngừng phát triển và đáp ứng nhu cầu ngày càng cao của đời sống con người.

Các nghiên cứu về xã hội học xuất phát từ hiện thực xã hội và đã giải đáp được những câu hỏi cuộc sống sinh động đặt ra. Xã hội học dần dần khẳng định được vị trí quan trọng của mình trong hệ thống các ngành khoa học và giành được sự quan tâm của các nhà khoa học và xã hội. Bởi vậy, Nghị quyết 26 của Bộ chính trị Trung ương Đảng cộng sản Việt Nam khóa V đã khẳng định xã hội học là một trong bốn ngành cần được phát triển nhanh. Hệ thống thuật ngữ là công cụ, là bộ phận cấu thành nên tri thức của một ngành khoa học.

Hiện nay, ngành xã hội học ở Việt Nam đang phát triển nhanh và cần một hệ thống thuật ngữ khoa học phong phú và chuẩn mực. Tuy vậy, hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Việt hiện nay với số lượng thuật ngữ hạn chế chưa 1 đáp ứng được yêu cầu đó. Để phục vụ cho sự phát triển nhanh của ngành xã hội học trong nước thì việc xây dựng và hoàn thiện hệ thuật ngữ của ngành là một việc làm cần thiết. Các công trình nghiên cứu về thuật ngữ xã hội học ở Việt Nam có số lượng khiêm tốn và số lượng thuật ngữ xã hội học được chuyển dịch từ tiếng nước ngoài sang tiếng Việt chưa nhiều.

Việc vay mượn thuật ngữ tiếng Anh nói chung còn khá phổ biến. Bên cạnh đó, đến nay chưa có công trình nào nghiên cứu chuyên sâu về đối chiếu hệ thuật ngữ xã hội học tiếng Anh và thuật ngữ xã hội học tiếng Việt. Để thực hiện tốt vai trò quan trọng của mình trong sự phát triển của xã hội, cũng như để ngày càng phát triển lớn mạnh, xã hội học đặc biệt là hệ thuật ngữ xã hội học cần được nghiên cứu sâu rộng hơn cả về lý luận và thực tiễn. Tiếng Anh và tiếng Việt là hai ngôn ngữ khác nhau về loại hình và ngữ hệ.

Vì vậy, con đường duy nhất để nghiên cứu hai hệ thuật ngữ là so sánh, đối chiếu để làm rõ điểm tương đồng và khác biệt giữa chúng. Vì những lí do trên đây, chúng tôi lựa chọn đề tài “Đối chiếu thuật ngữ xã hội học Anh- Việt” làm đề tài nghiên cứu luận án. Luận án tập trung nghiên cứu, đối chiếu thuật ngữ xã hội học Anh- Việt về cấu tạo và ngữ nghĩa nhằm đưa ra điểm tương đồng và khác biệt về cấu tạo và đặc trưng định danh của thuật ngữ xã hội học tiếng Anh và tiếng Việt dưới ánh sáng lý luận của ngôn ngữ học so sánh đối chiếu. Từ đó, luận án sẽ góp phần xây dựng lý thuyết chung về thuật ngữ học, xây dựng và chuẩn hóa hệ thống thuật ngữ xã hội học tiếng Việt hiện nay.