Luận án biến đổi sinh kế người Mường vùng lòng hồ thủy điện Hòa Bình - Nghiên cứu tại xã Hiền Lương

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRỊNH THỊ HẠNH BIẾN ĐỔI SINH KẾ CỦA NGƯỜI MƯỜNG VÙNG LÒNG HỒ THỦY ĐIỆN HÒA BÌNH Ở NƠI TÁI ĐỊNH CƯ LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ Hà Nội – 2017 i LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN TRỊNH THỊ HẠNH BIẾN ĐỔI SINH KẾ CỦA NGƯỜI MƯỜNG VÙNG LÒNG HỒ THỦY ĐIỆN HÒA BÌNH Ở NƠI TÁI ĐỊNH CƯ Chuyên ngành: Dân tộc học Mã số: 62 22 70 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ LỊCH SỬ NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS Nguyễn Văn Chính 2.TS Trần Văn Bình Hà Nội – 2017 ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Những quan điểm mà luận án kế thừa của những tác giả đi trước đều được trích dẫn nguồn chính xác, cụ thể. Hà Nội, ngày 15 tháng 2 năm 2017 Nghiên cứu sinh Trịnh Thị Hạnh i LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện và hoàn thành luận án “Biến đổi sinh kế của người Mường vùng lòng hồ thủy điện Hòa Bình ở nơi tái định cư”, tôi đã nhận được sự giúp đỡ hiệu quả của nhiều cơ quan, tập thể và cá nhân.

Đầu tiên, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.TS Nguyễn Văn Chính và PGS.TS Trần Văn Bình – hai người thầy đã tận tình chỉ bảo cho tôi từ việc xác định đề tài, hướng tiếp cận, cách thu thập và xử lý tư liệu, cách trình bày kết quả nghiên cứu, giúp tôi hoàn thành nhiệm vụ học tập của mình. Tôi cũng xin bày tỏ lòng cảm ơn chân thành tới: - Khoa Nhân học, mà trước đó là bộ môn Dân tộc học thuộc Khoa Lịch sử, Trường Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn – Đại học Quốc gia Hà Nội, là cái nôi hình thành, nuôi dưỡng niềm đam mê nghiên cứu dân tộc học của tôi ngay từ khi tôi mới chập chững bước chân vào cánh cửa trường Đại học. - Cục Tham mưu, Tổng cục Hậu cần – Kỹ thuật, Bộ Công an – nơi tôi đang công tác, đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành chương trình học tập, nghiên cứu và bảo vệ luận án. - Ủy ban nhân dân xã Hiền Lương và những người dân ở đây đã yêu quý, giúp đỡ tôi như một người con của vùng đất này từ những năm 2009 đến nay, không ngại ngần chia sẻ với tôi những câu chuyện vui buồn trong đời sống của mình.

Cảm ơn gia đình, quý thầy cô, những người bạn và đồng nghiệp đã luôn khích lệ, động viên tôi vượt qua nhiều trở ngại để hoàn thành luận án. Hà Nội, ngày 15 tháng 2 năm 2017 Nghiên cứu sinh Trịnh Thị Hạnh ii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Mục lục Lời cam đoan Lời cảm ơn Mục lục Danh mục chữ viết tắt Danh mục các bảng Danh mục các hộp MỞ ĐẦU .Lý do chọn đề tài .Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của đề tài .Bố cục của luận án. 5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU, CƠ SỞ LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU .1 Tổng quan tình hình nghiên cứu .1 Vấn đề tái định cư bắt buộc trong các công trình thủy điện .2 Các nguồn sinh kế và vốn xã hội trong tái định cư bắt buộc .3 Tình hình nghiên cứu ở Việt Nam .2 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu.2 Một số khái niệm cơ bản sử dụng trong luận án .3 Phương pháp nghiên cứu. 41 Tiểu kết chương 1.

43 CHƯƠNG 2: QUÁ TRÌNH TÁI ĐỊNH CƯ THỦY ĐIỆN HÒA BÌNH VÀ ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU .1 Tái định cư thủy điện Hòa Bình .1 Những nét lớn về thủy điện Hòa Bình .2 Một số đặc điểm của tái định cư .3 Các chính sách tái định cư và hậu tái định cư .2 Quá trình tái định cư và địa bàn nghiên cứu .1 Người Mường ở khu vực lòng hồ. 53 iii LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.2 Quá trình tái định cư ở xã Hiền Lương. 66 CHƯƠNG 3: BIẾN ĐỔI SINH KẾ TRONG MÔ HÌNH DI VÉN: XÓM KÉ. 1 Quá trình tái cấu trúc lại xóm Ké sau tái định cư .2 Các nguồn sinh kế ở xóm Ké .3 Nguồn vốn xã hội ở xóm Ké .4 Các hoạt động sinh kế sau “di vén” .5 Đánh giá kết quả của nguồn sinh kế mới.

106 CHƯƠNG 4: BIẾN ĐỔI SINH KẾ TRONG MÔ HÌNH LẬP LÀNG MỚI XÓM LƯƠNG PHONG.1 Sự hình thành xóm Lương Phong sau tái định cư .2 Các nguồn sinh kế .3 Nguồn vốn xã hội ở xóm Lương Phong.4 Các hoạt động sinh kế sau lập làng tái định cư .5 Đánh giá kết quả của nguồn sinh kế mới. 134 CHƯƠNG 5: CÁC HOẠT ĐỘNG HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN SAU TÁI ĐỊNH CƯ .1 Hoạt động hỗ trợ phát triển của nhà nước.2 Hoạt động hỗ trợ phát triển của các tổ chức phi chính phủ (NGO).3 Đánh giá các hoạt động hỗ trợ phát triển. 161 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 166 TÀI LIỆU THAM KHẢO.

167 iv LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT AAV Tổ chức Action Aid quốc tế ADB Ngân hàng phát triển châu Á AFAP Quỹ Ốttrâylia vì nhân dân châu Á và Thái Bình Dương CODE Viện tư vấn và nghiên cứu phát triển CRES Trung tâm nghiên môi trường và xã hội DFID Bộ phát triển quốc tế Anh IRR Rủi ro bần cùng hóa và tái thiết JICA Cơ quan Hợp tác Quốc tế Nhật Bản JENFODA Dự án phục hồi rừng đầu nguồn tự nhiên đã bị suy thoái tại miền Bắc Việt Nam HTX Hợp tác xã NIAPP Viện quy hoạch và thiết kế nông nghiệp NGOs Các tổ chức phi chính phủ Nxb Nhà xuất bản Tc Tạp chí TĐC Tái định cư UBND Ủy ban Nhân dân UNDP Chương trình phát triển Liên hợp quốc VUSTA Liên hiệp hội khoa học và kỹ thuật Việt Nam WB Ngân hàng thế giới WCD Ủy ban thế giới về Đập Đ Việt Nam đồng v LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com Danh sách bảng, hộp trong luận án Trang Bảng 2.1 Chuyển dân xã Hiền Lương (1982-1992) 54 Bảng 3.1 Số dân xóm Ké qua một số năm 65 Bảng 3.2 Địa hình thổ nhưỡng xóm Ké 66 Bảng 3.3 Tài sản cơ bản của các hộ gia đình xóm Ké trong năm 72 2004 và 2011 Bảng 3.4 Quan hệ xã hội của ông N.5 Thu nhập từ cây ngô 87 Bảng: 3.6 Tập đoàn cây trồng lâu năm xóm Ké từ 1986 đến nay 89 Bảng: 3.7 Thống kê cây trồng trong gia đình ông Hà Viêt Si 89 (thời điểm năm 1998) Bảng 3.8 Số người đi lao động nước ngoài tại xóm Ké năm 2016 95 Bảng 4.1 Nguồn gốc các hộ xóm Lương Phong 113 Bảng 4.2 Tuổi đời bình quân chủ hộ xóm Lương Phong 113 Bảng 4.3 Địa chỉ và số tiền của khách mừng đám liên hoan con lên 118 đường nhập ngũ Bảng 4.4 Thu nhập các nhóm hộ ở Lương Phong 123 Bảng 4.5 Tỷ lệ đóng góp của các hoạt động kinh tế vào tổng thu 123 nhập hộ gia đình xóm Lương Phong Hộp 3.1: Chi công xóm Ké năm 2015, tr.2: Câu chuyện đầu tư vào nghề đánh bắt tôm cá lòng hồ của gia đình ông Hà Viết Sâm, tr. 93 vi LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com MỞ ĐẦU 1.Lý do chọn đề tài Tái định cư (TĐC) bắt buộc, đặc biệt là TĐC bắt buộc do các dự án phát triển đã và đang đặt ra nhiều vấn đề cần giải quyết ở Việt Nam và nhiều nơi trên toàn thế giới, trong đó có việc đảm bảo cuộc sống của người dân sau TĐC. Đây không chỉ là vấn đề kinh tế, mà quan trọng hơn còn là vấn đề thích ứng văn hóa của một cộng đồng cư dân khi phải chuyển đến nơi ở mới có nhiều khác biệt với nơi ở cũ. Tìm hiểu sự biến đổi sinh kế nhằm khám phá sự thích ứng văn hóa của con người khi TĐC bắt buộc, buộc phải đối diện với một môi trường tự nhiên và xã hội mới là lý do khoa học để chúng tôi chọn đề tài này.

TĐC bắt buộc luôn đồng hành với phát triển, điều này có nghĩa TĐC bắt buộc gắn liền với xã hội loài người; càng có nhiều dự án phát triển thì càng nhiều người phải TĐC bắt buộc. Hơn nữa, TĐC bắt buộc còn xảy ra khi thiên tai (động đất, sạt lở, sóng thần…), chiến tranh, hay do những quyết định của Nhà nước như chương trình định canh định cư. TĐC là một hoạt động không thể tránh khỏi của xã hội loài người. Tuy nhiên, TĐC thế nào để đảm bảo cuộc sống cho những người TĐC, để họ cũng được hưởng trái ngọt của công cuộc phát triển chứ không phải ‘ăn quả đắng’, trở thành ‘nạn nhân’, thành đối tượng ‘phải hi sinh’ cho sự phát triển? CODE (2011, tr.15) đã nhận định rằng: “Ở Việt Nam cũng như trên thế giới có rất ít dự án TĐC, đặc biệt là đối với TĐC các dự án thủy điện thành công trong việc phục hồi sinh kế, chưa nói đến đảm bảo sinh kế bền vững”.

Đây là vấn đề trăn trở của nhiều nhà khoa học, nhiều người làm chính sách. Đối với loại hình TĐC bắt buộc do các dự án phát triển, nhiều công trình nghiên cứu tập trung vào vấn đề sinh kế, sự biến đổi sinh kế của người dân sau TĐC đã chỉ ra được hiện trạng đời sống khó khăn, nguyên nhân chủ yếu khiến người dân không khôi phục được sinh kế của họ. Nhóm nguyên nhân được biết đến nhiều nhất là thiếu/khó tiếp cận được vốn tự nhiên (đất canh tác, rừng, diện tích mặt nước, bãi chăn thả tự nhiên…), vốn vật chất (cơ sở hạ tầng nghèo nàn…), vốn con người (trình độ dân trí thấp, không áp dụng được khoa học kỹ thuật vào sản xuất…). Và để khắc phục hiện trạng này, hầu hết các nghiên cứu đều khuyến nghị cần có chính sách TĐC thỏa đáng hơn, với số tiền đền bù lớn hơn, thời gian hỗ trợ lâu hơn, có cơ chế hỗ trợ toàn diện, vốn đầu tư trực tiếp cho sản xuất lớn hơn… để giúp người dân khôi phục sinh kế.

Tuy 1 LUAN VAN CHAT LUONG download : add luanvanchat@agmail.com vậy, cho tới nay đảm bảo sinh kế người dân TĐC bắt buộc vẫn là một vấn đề khó.