Luận án Thơ văn Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh trong văn học vãn Trần

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI VŨ VĂN LONG THƠ VĂN TRẦN NGUYÊN ĐÁN, NGUYỄN PHI KHANH TRONG VĂN HỌC VÃN TRẦN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam (Trung đại) Mã số: 9.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. Trần Thị Hoa Lê PGS. Nguyễn Kim Châu Hà Nội - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài Luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những số liệu sử dụng trong luận án là trung thực.

Các kết quả rút ra từ công trình nghiên cứu chƣa từng đƣợc công bố. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Tác giả Vũ Văn Long LỜI CẢM ƠN Đƣợc sự hƣớng dẫn, giúp đỡ tận tình của các nhà khoa học, tôi đã hoàn thành luận án. Với tình cảm chân thành, tôi xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đến PGS.TS Trần Thị Hoa Lê, giảng viên Khoa Ngữ văn, ĐHSP Hà Nội và PGS.TS Nguyễn Kim Châu, giảng viên Khoa KHXH&NV, Đại học Cần Thơ.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các nhà khoa học bộ môn Văn học Việt Nam, Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học Trƣờng ĐHSP Hà Nội; Sở Nội vụ, Sở GD&ĐT Hải Dƣơng; Văn phòng HĐND&UBND huyện, Trung tâm GDNN - GDTX huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dƣơng cùng bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã giúp đỡ tôi hoàn thành công trình luận án. Trong quá trình hoàn thành công trình luận án sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, tôi kính mong nhận đƣợc sự chỉ dẫn, góp ý của các nhà khoa học, các thầy giáo, cô giáo và đồng nghiệp để luận án tiếp tục đƣợc bổ sung và hoàn thiện. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Vũ Văn Long MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Đối tượng nghiên cứu.

Phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Phương pháp loại hình học. Phương pháp tiếp cận liên ngành.

Phương pháp so sánh văn học. Phương pháp hệ thống. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Các khái niệm Vãn Trần, Hồ và Hậu Trần. Lịch sử nghiên cứu thơ văn Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh. Về tác giả Trần Nguyên Đán.

Về tác giả Nguyễn Phi Khanh. Lịch sử nghiên cứu, đánh giá đồng thời hai tác giả. Cơ sở lý thuyết của đề tài. Lý thuyết nghiên cứu văn học sử.

Lý thuyết Thi pháp học. Lý thuyết diễn ngôn .27 Tiểu kết Chƣơng 1. TRẦN NGUYÊN ĐÁN VÀ NGUYỄN PHI KHANH TRONG BỐI CẢNH THỜI VÃN TRẦN. Bối cảnh lịch sử, tƣ tƣởng, văn hóa xã hội.

Hoàn cảnh lịch sử xã hội. Quá trình chuyển giao vai trò ý thức hệ xã hội giữa Nho giáo và Phật giáo. Vai trò của nhà nho và yêu cầu cải cách đất nước. Bối cảnh văn học.

Sự chuyển biến của lực lượng sáng tác. Sự chuyển biến nội dung, thể loại và quan niệm sáng tác thi ca. Vấn đề tiểu sử Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh. Tiểu sử Trần Nguyên Đán.

Tiểu sử Nguyễn Phi Khanh. Một số quan niệm trong sáng tác của Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh. Quan niệm về chủ thể tác phẩm văn học. Quan niệm về đặc trưng trữ tình của thơ ca.

Quan niệm về yêu cầu sáng tạo nghệ thuật trong văn chương .55 Tiểu kết Chƣơng 2. NỘI DUNG THƠ VĂN TRẦN NGUYÊN ĐÁN VÀ NGUYỄN PHI KHANH TRONG VĂN HỌC THỜI VÃN TRẦN. Một số cảm hứng sáng tác tiêu biểu. Ngợi ca đất nước và tự hào về lịch sử dân tộc.

Thế sự và những trăn trở của con người thời đại. Khát vọng xây dựng xã hội lý tưởng. Nỗi lòng trước những cảnh đời và số phận trong cuộc sống. Hình tƣợng nhân vật trữ tình.

Nhà nho hành đạo. Nhà nho ẩn dật .92 Tiểu kết Chƣơng 3. HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT THƠ VĂN TRẦN NGUYÊN ĐÁN VÀ NGUYỄN PHI KHANH TRONG VĂN HỌC THỜI VÃN TRẦN. Thể loại văn học.

Thơ Đường luật. Ngôn ngữ văn học. Về từ ngữ. Về kiểu câu.

Điển cố, thi liệu văn học. Hệ thống hình ảnh và biểu tƣợng văn học. Hệ thống hình ảnh thiên nhiên làng quê, danh lam thắng cảnh đất Việt. Hệ thống biểu tượng văn học .134 Tiểu kết Chƣơng 4.

147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ. 151 LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 1 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT 1.

Cb : Chủ biên 2. CTQG : Chính trị Quốc gia 3. ĐH&THCN : Đại học và Trung học Chuyên nghiệp 4. ĐHQG : Đại học Quốc gia 5.

ĐHSP : Đại học Sƣ phạm 6. ĐVSKTT : Đại Việt sử ký toàn thƣ 7. GD : Giáo dục 8. KHXH : Khoa học Xã hội 10.

KHXH&NV : Khoa học Xã hội và Nhân văn 11. HVTVT : Hoàng Việt thi văn tuyển 12. LATS : Luận án Tiến sĩ 13. NPTC : Nam phong Tạp chí 15.

Nxb : Nhà xuất bản 16. TCNCVN : Tạp chí Nghiên cứu Văn học 17. TCHN : Tạp chí Hán Nôm 18. TCVH : Tạp chí Văn học 19.

TK : Thế kỷ 20. HCM : Thành phố Hồ Chí Minh 21. VHDT : Văn hóa Dân tộc 24. VHTT : Văn hóa Thông tin 25.

Viện NCHN : Viện Nghiên cứu Hán Nôm 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Sau gần 500 năm hình thành và phát triển, trải qua nhiều biến cố lịch sử, văn học Lý – Trần phần lớn đã bị thất lạc, song tất cả những gì còn lại đến hôm nay vẫn còn đủ minh chứng cho chúng ta thấy đây là giai đoạn phát triển rực rỡ của nền văn học nƣớc nhà. Tuy nhiên, vì nhiều lí do mà giới nghiên cứu trƣớc nay mới chủ yếu tập trung vào giai đoạn Lý – Thịnh Trần (TK X - XIII), đất nƣớc cƣờng thịnh; còn giai đoạn Vãn Trần (nửa cuối TK XIV - đầu TK XV), đất nƣớc khủng hoảng, thành tựu của văn học lại chƣa đƣợc quan tâm và đánh giá đúng mức.

Có điều, chúng ta cũng dễ nhận thấy đây là giai đoạn đất nƣớc đã diễn ra các cuộc vận động, làm chuyển biến mọi mặt đời sống xã hội, từ kinh tế, chính trị đến tƣ tƣởng, văn hóa; đồng thời tác động tích cực đến văn học, có ý nghĩa chuẩn bị khép lại một giai đoạn, tạo tiền đề thúc đẩy cho giai đoạn kế tiếp phát triển theo hƣớng dân tộc hóa ngày càng cao vào thế kỷ XV. Đóng góp vào thành tựu của văn học thời Vãn Trần, công lao lớn nhất thuộc về các tác gia, tiêu biểu nhƣ: Chu Văn An, Nguyễn Ức, Phạm Sƣ Mạnh, Trần Nguyên Đán, Nguyễn Phi Khanh, Phạm Nhữ Dực. Tên tuổi và sự nghiệp của các ông có ảnh hƣởng tích cực đến sự vận động của nền văn học nƣớc nhà nửa cuối TK XIV và đầu TK XV, thậm chí còn tiếp nối ở các giai đoạn sau. Trong số đó, chúng tôi đặc biệt chú ý đến Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh, không chỉ bởi các ông là những nhân vật lịch sử tiêu biểu, cuộc đời và sự nghiệp liên quan mật thiết, có sức ảnh hƣởng đến Nguyễn Trãi (1380 - 1442), vị anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, mà còn xuất phát từ giá trị văn chƣơng và các đóng góp của hai ông cho nền văn học dân tộc.

Trần Nguyên Đán (1325 - 1390) hiệu là Băng Hồ, tác giả văn học có ảnh hƣởng mạnh mẽ trên văn đàn dân tộc nửa cuối TK XIV, giai đoạn nhà nho chính thức xác lập vai trò chủ đạo. Ông là trƣờng hợp tiêu biểu cho bộ phận tác giả vua chúa, quý tộc, võ tƣớng nhà Trần đang trong quá trình Nho giáo hóa. Lê Quý Đôn cho rằng, ông có “Băng Hồ ngọc hác tập: 10 quyển” [34, tr.105], so với sáng tác của tác giả cùng thời, đó là một khối lƣợng sáng tác đồ sộ. Tiếc thay do chiến tranh binh lửa, đến nay chúng ta mới chỉ đƣợc biết đến 52 bài thơ Đƣờng luật của ông nằm rải rác trong các thi tập, phần còn lại hiện vẫn chƣa đƣợc tìm thấy.

Nguyễn Phi Khanh (1355 – 1428?) tiêu biểu cho lớp nhà nho đang lên. Tên tuổi và sự nghiệp của ông chính thức xuất hiện vào khoảng 40 năm cuối TK XIV - đầu TK XV. Một bộ phận thơ văn của ông đƣợc xem là sáng tác ở Trung Hoa đến nay vẫn chƣa tìm thấy, rất có thể nằm trong các thƣ viện nƣớc ngoài mà chúng ta chƣa có điều kiện tiếp cận đƣợc. Tuy nhiên, so với các tác giả cùng thời, sáng tác của ông hiện sƣu tập đƣợc vần còn số lƣợng lớn, với hệ thống đề tài, chủ đề phong phú, đa dạng, nội dung sâu sắc, “nghệ thuật điêu 2 luyện”.

Theo các nhà nghiên cứu, thơ văn của Nguyễn Trãi ngoài sự “hội tụ những tinh hoa của văn hóa Thăng Long thời Lý - Trần” [141, tr. 3] còn là truyền thống gia đình, trong đó có sự ảnh hƣởng trực tiếp từ ông ngoại Trần Nguyên Đán và cha là Nguyễn Phi Khanh. Việc nghiên cứu thơ văn của Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh sẽ giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ hơn về thành tựu văn học thời Vãn Trần trong mối tƣơng quan với nền văn học dân tộc qua các giai đoạn lịch sử. Từ việc nghiên cứu, chúng tôi sẽ làm rõ những đóng góp về nội dung tƣ tƣởng và nghệ thuật thơ văn của hai thi nhân trong nền văn học nƣớc nhà.

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần phục vụ tích cực và hiệu quả cho công việc nghiên cứu, giảng dạy văn học trung đại Việt Nam nói chung và đặc biệt với văn học Lý - Trần trong giai đoạn hiện nay nói riêng. Mục đích nghiên cứu Thực hiện đề tài nghiên cứu, chúng tôi mong muốn đem đến một cái nhìn khái quát từ đặc điểm đến các thành tựu nội dung và nghệ thuật thơ văn của Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh trong bối cảnh văn học thời đại. Qua đó, luận án hƣớng đến khẳng định vị trí, vai trò và các đóng góp của hai tác giả với diễn trình thơ ca thời Vãn Trần nói riêng và văn học trung đại nói chung. Sự nghiệp sáng tác của hai ông, theo chúng tôi, có ý nghĩa rất quan trọng, đóng góp vào quá trình hình thành các đặc trƣng cơ bản của văn học Việt Nam thời Vãn Trần.