Luận án tiến sĩ ngữ văn: Thơ văn Trần Nguyên Đán, Nguyễn Phi Khanh trong văn học Vãn Trần - Vũ Văn Long

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI VŨ VĂN LONG THƠ VĂN TRẦN NGUYÊN ĐÁN, NGUYỄN PHI KHANH TRONG VĂN HỌC VÃN TRẦN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam (Trung đại) Mã số: 9.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS. Trần Thị Hoa Lê PGS. Nguyễn Kim Châu Hà Nội ­ 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đề tài Luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những số liệu sử dụng trong luận án là trung thực.

Các kết quả rút ra từ công trình nghiên cứu chưa từng được công bố. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Tác giả Vũ Văn Long LỜI CẢM ƠN Được sự hướng dẫn, giúp đỡ tận tình của các nhà khoa học, tôi đã hoàn thành luận án. Với tình cảm chân thành, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đến PGS.TS Trần Thị Hoa Lê, giảng viên Khoa Ngữ văn, ĐHSP Hà Nội và PGS.TS Nguyễn Kim Châu, giảng viên Khoa KHXH&NV, Đại học Cần Thơ.

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các nhà khoa học bộ môn Văn học Việt Nam, Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học Trường ĐHSP Hà Nội; Sở Nội vụ, Sở GD&ĐT Hải Dương; Văn phòng HĐND&UBND huyện, Trung tâm GDNN ­ GDTX huyện Thanh Miện, tỉnh Hải Dương cùng bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã giúp đỡ tôi hoàn thành công trình luận án. Trong quá trình hoàn thành công trình luận án sẽ không tránh khỏi những thiếu sót, tôi kính mong nhận được sự chỉ dẫn, góp ý của các nhà khoa học, các thầy giáo, cô giáo và đồng nghiệp để luận án tiếp tục được bổ sung và hoàn thiện. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Vũ Văn Long MỤC LỤC MỞ ĐẦU. 7 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.34 TRẦN NGUYÊN ĐÁN VÀ NGUYỄN PHI KHANH .34 TRONG BỐI CẢNH THỜI VÃN TRẦN.

65 NỘI DUNG THƠ VĂN TRẦN NGUYÊN ĐÁN VÀ NGUYỄN PHI KHANH TRONG VĂN HỌC THỜI VÃN TRẦN.114 HÌNH THỨC NGHỆ THUẬT THƠ VĂN TRẦN NGUYÊN ĐÁN VÀ .114 NGUYỄN PHI KHANH TRONG VĂN HỌC THỜI VÃN TRẦN.178 DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT 1. Cb : Chủ biên 2. CTQG : Chính trị Quốc gia 3. ĐH&THCN : Đại học và Trung học Chuyên nghiệp 4.

ĐHQG : Đại học Quốc gia 5. ĐHSP : Đại học Sư phạm 6. ĐVSKTT : Đại Việt sử ký toàn thư 7. GD : Giáo dục 8.

KHXH : Khoa học Xã hội 10 KHXH&NV : Khoa học Xã hội và Nhân văn. 11 HVTVT : Hoàng Việt thi văn tuyển. 12 LATS : Luận án Tiến sĩ. 14 NPTC : Nam phong Tạp chí.

15 Nxb : Nhà xuất bản. 16 TCNCVN : Tạp chí Nghiên cứu Văn học. 17 TCHN : Tạp chí Hán Nôm. 18 TCVH : Tạp chí Văn học.

19 TK : Thế kỷ. HCM : Thành phố Hồ Chí Minh. 23 VHDT : Văn hóa Dân tộc. 24 VHTT : Văn hóa Thông tin.

25 Viện NCHN : Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Lý do chọn đề tài 1. Sau gần 500 năm hình thành và phát triển, trải qua nhiều biến cố lịch sử, văn học Lý – Trần phần lớn đã bị thất lạc, song tất cả những gì còn lại đến hôm nay vẫn còn đủ minh chứng cho chúng ta thấy đây là giai đoạn phát triển rực rỡ của nền văn học nước nhà. Tuy nhiên, vì nhiều lí do mà giới nghiên cứu trước nay mới chủ yếu tập trung vào giai đoạn Lý – Thịnh Trần (TK X ­ XIII), đất nước cường thịnh; còn giai đoạn Vãn Trần (nửa cuối TK XIV ­ đầu TK XV), đất nước khủng hoảng, thành tựu của văn học lại chưa được quan tâm và đánh giá đúng mức.

Có điều, chúng ta cũng dễ nhận thấy đây là giai đoạn đất nước đã diễn ra các cuộc vận động, làm chuyển biến mọi mặt đời sống xã hội, từ kinh tế, chính trị đến tư tưởng, văn hóa; đồng thời tác động tích cực đến văn học, có ý nghĩa chuẩn bị khép lại một giai đoạn, tạo tiền đề thúc đẩy cho giai đoạn kế tiếp phát triển theo hướng dân tộc hóa ngày càng cao vào thế kỷ XV. Đóng góp vào thành tựu của văn học thời Vãn Trần, công lao lớn nhất thuộc về các tác gia, tiêu biểu như: Chu Văn An, Nguyễn Ức, Phạm Sư Mạnh, Trần Nguyên Đán, Nguyễn Phi Khanh, Phạm Nhữ Dực. Tên tuổi và sự nghiệp của các ông có ảnh hưởng tích cực đến sự vận động của nền văn học nước nhà nửa cuối TK XIV và đầu TK XV, thậm chí còn tiếp nối ở các giai đoạn sau. Trong số đó, chúng tôi đặc biệt chú ý đến Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh, không chỉ bởi các ông là những nhân vật lịch sử tiêu biểu, cuộc đời và sự nghiệp liên quan mật thiết, có sức ảnh hưởng đến Nguyễn Trãi (1380 ­ 1442), vị anh hùng giải phóng dân tộc, danh nhân văn hóa thế giới, mà còn xuất phát từ giá trị văn chương và các đóng góp của hai ông cho nền văn học dân tộc.

Trần Nguyên Đán (1325 ­ 1390) hiệu là Băng Hồ, tác giả văn học có ảnh hưởng mạnh mẽ trên văn đàn dân tộc nửa cuối TK XIV, giai đoạn nhà nho chính thức xác lập vai trò chủ đạo. Ông là trường hợp tiêu biểu cho bộ phận tác giả vua chúa, quý tộc, võ tướng nhà Trần đang trong quá trình Nho giáo hóa. Lê Quý Đôn cho rằng, ông có “Băng Hồ ngọc hác tập: 10 quyển” [34, tr.105], so với sáng tác của tác giả cùng thời, đó là một khối lượng sáng tác đồ sộ. Tiếc thay do chiến tranh binh lửa, đến nay chúng ta mới chỉ được biết đến 52 bài thơ Đường luật của ông nằm rải rác trong các thi tập, phần còn lại hiện vẫn chưa được tìm thấy.

2 Nguyễn Phi Khanh (1355 – 1428?) tiêu biểu cho lớp nhà nho đang lên. Tên tuổi và sự nghiệp của ông chính thức xuất hiện vào khoảng 40 năm cuối TK XIV ­ đầu TK XV. Một bộ phận thơ văn của ông được xem là sáng tác ở Trung Hoa đến nay vẫn chưa tìm thấy, rất có thể nằm trong các thư viện nước ngoài mà chúng ta chưa có điều kiện tiếp cận được. Tuy nhiên, so với các tác giả cùng thời, sáng tác của ông hiện sưu tập được vần còn số lượng lớn, với hệ thống đề tài, chủ đề phong phú, đa dạng, nội dung sâu sắc, “nghệ thuật điêu luyện”.

Theo các nhà nghiên cứu, thơ văn của Nguyễn Trãi ngoài sự “hội tụ những tinh hoa của văn hóa Thăng Long thời Lý ­ Trần” [141, tr. 3] còn là truyền thống gia đình, trong đó có sự ảnh hưởng trực tiếp từ ông ngoại Trần Nguyên Đán và cha là Nguyễn Phi Khanh. Việc nghiên cứu thơ văn của Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh sẽ giúp chúng ta có cái nhìn đầy đủ hơn về thành tựu văn học thời Vãn Trần trong mối tương quan với nền văn học dân tộc qua các giai đoạn lịch sử. Từ việc nghiên cứu, chúng tôi sẽ làm rõ những đóng góp về nội dung tư tưởng và nghệ thuật thơ văn của hai thi nhân trong nền văn học nước nhà.

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần phục vụ tích cực và hiệu quả cho công việc nghiên cứu, giảng dạy văn học trung đại Việt Nam nói chung và đặc biệt với văn học Lý ­ Trần trong giai đoạn hiện nay nói riêng. Mục đích nghiên cứu Thực hiện đề tài nghiên cứu, chúng tôi mong muốn đem đến một cái nhìn khái quát từ đặc điểm đến các thành tựu nội dung và nghệ thuật thơ văn của Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh trong bối cảnh văn học thời đại. Qua đó, luận án hướng đến khẳng định vị trí, vai trò và các đóng góp của hai tác giả với diễn trình thơ ca thời Vãn Trần nói riêng và văn học trung đại nói chung. Sự nghiệp sáng tác của hai ông, theo chúng tôi, có ý nghĩa rất quan trọng, đóng góp vào quá trình hình thành các đặc trưng cơ bản của văn học Việt Nam thời Vãn Trần.

Từ việc đặt sáng tác của hai tác giả trong bối cảnh văn học thời Vãn Trần, chúng tôi nhận thức được mối liên hệ mật thiết giữa thơ văn của các ông với đời sống kinh tế, văn hóa, chính trị, xã hội đương thời. Nhiệm vụ nghiên cứu Để thực hiện mục đích nghiên cứu, chúng tôi xác định các nhiệm vụ chủ yếu sau: 3 ­ Thứ nhất, giới thuyết các khái niệm trực tiếp liên quan và được sử dụng để tiếp cận các vấn đề của luận án; khảo sát, hệ thống văn bản thơ văn và tổng thuật tình hình nghiên cứu thơ văn của hai tác giả Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh. ­ Thứ hai, tìm hiểu bối cảnh lịch sử, văn hóa tư tưởng/ những tiền đề và các yếu tố ảnh hưởng đến sự phát triển văn học thời Vãn Trần nói chung và thơ văn của hai tác giả nói riêng. ­ Thứ ba, đặt trong bối cảnh văn học thời đại phân tích, đánh giá một số vấn đề về nội dung, nghệ thuật sáng tác thi ca của Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 4. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu chính của luận án là toàn bộ thơ văn của Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh in trong cuốn Thơ văn Lý – Trần, tập III, Nxb KHXH, 1978 [20]. Công trình tập hợp 130 tác phẩm, gồm: 128 bài thơ chữ Hán Đường luật và 02 bài văn. Trong đó, 51 bài thơ của Trần Nguyên Đán; 77 bài thơ và 02 bài văn (Diệp mã nhi phú, Thanh Hư động ký ) của Nguyễn Phi Khanh.

Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi sẽ đối chiếu thơ văn của Trần Nguyên Đán và Nguyễn Phi Khanh từ công trình nói trên với các bản dịch trong các tài liệu sau: ­ “Dịch thơ đời Lý – Trần”, NPTC, số 146 (4 ­ 1927), tr. 341 ­ 347, Đinh Văn Chấp dịch và giới thiệu (9 bài thơ của Trần Nguyên Đán và 4 bài thơ của Nguyễn Phi Khanh) [13]. ­ Nguyễn Trãi toàn tập, quyển 2, phụ lục “Nguyễn Phi Khanh thi văn”, Nxb VHTT, 2001 (Hoàng Khôi dịch, năm 1970), gồm 80 tác phẩm thơ văn [169]. ­ Thơ văn Nguyễn Phi Khanh, Bùi Văn Nguyên, Đào Phương Bình (tuyển), Nxb Văn học, H, 1981 (gồm 61 bài thơ và 2 bài văn) [120].

­ Cổ thi tác dịch, Nxb Văn học, H, 1998 (Thái Bá Tân giới thiệu, tuyển dịch 35 bài thơ của Trần Nguyên Đán, 51 bài thơ của Nguyễn Phi Khanh) [151]. Phạm vi nghiên cứu 4.