Luận Án Tiến Sĩ: Thơ Bang Giao Việt Nam Thế Kỷ X-XIV | Trần Thị The | ĐHSP Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ THE THƠ BANG GIAO VIỆT NAM THẾ KỶ X - XIV Chuyên ngành : Văn học Việt Nam Mã số : 62.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. NGUYỄN THỊ NHÀN TS. NGUYỄN THỊ NƢƠNG HÀ NỘI - 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những số liệu sử dụng trong luận án là trung thực.

Các kết quả rút ra từ luận án chƣa từng đƣợc công bố. Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Tác giả Trần Thị The LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới PGS. Nguyễn Đăng Na ngƣời đã luôn động viên, khích lệ và giúp đỡ tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu luận án.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc của mình đến TS. Nguyễn Thị Nhàn và TS. Nguyễn Thị Nƣơng - các cô đã tận tình hƣớng dẫn, đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thiện luận án. Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, các cô trong tổ bộ môn Văn học Việt Nam, Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, bạn bè, đồng nghiệp và gia đình đã tận tình giúp đỡ để tôi hoàn thành quá trình nghiên cứu của mình.

Trong quá trình nghiên cứu luận án này không tránh khỏi những thiếu sót, tôi kính mong tiếp tục nhận đƣợc sự chỉ dẫn và đóng góp ý kiến của các thầy, cô giáo và đồng nghiệp. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, tháng 02 năm 2018 Tác giả luận án Trần Thị The DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ CÁI VIẾT TẮT 1. Cb : Chủ biên 2. ĐHQG : Đại học Quốc gia 3.

ĐHSP : Đại học Sƣ phạm 4. H : Hà Nội 5 KHXH : Khoa học Xã hội 6 KHXH & NV : Khoa học Xã hội và Nhân văn 7. Nxb : Nhà xuất bản 8. TCHN : Tạp chí Hán Nôm 9 TCVH : Tạp chí Văn học 10.

HCM : Thành phố Hồ Chí Minh 11. TK : Thế kỷ 12. Ví dụ: [5] : Tài liệu số 5 ở mục Tài liệu tham khảo 14.4] : Tài liệu số 5 ở mục Tài liệu tham khảo, trang 4 15.4 – 10] : Tài liệu số 5 ở mục Tài liệu tham khảo, từ trang 4 đến trang 10 16. Ví dụ [dt5] : Dẫn theo tài liệu số 5 ở mục Tài liệu tham khảo 17.

Ví dụ [dt5, tr.4] : Dẫn theo tài liệu số 5 ở mục tham khảo, trang 4 18. VH – TT : Văn hóa – thông tin 19. Viện NCHN : Viện Nghiên cứu Hán Nôm 20. Tạp chí NCVH : Tạp chí Nghiên cứu Văn học MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục đích nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU.

Thơ bang giao. Khái niệm thơ bang giao………………………………………………………………. Phân loại thơ bang giao. Lịch sử nghiên cứu.

ch s s u t m gi i thiệu v n bản thơ bang giao K X – XIV. ch s nghi n c u thơ bang giao K X – XIV. Cơ sở lý thuyết của đề tài. oại hình học và ph ơng pháp loại hình học trong tiếp cận thơ bang giao.

V n hóa học và nghi n c u thơ bang giao từ góc nhìn v n hóa. ý thuyết diễn ngôn. 34 Tiểu kết Chƣơng 1. THƠ BANG GIAO VIỆT NAM THỜI TRUNG ĐẠI VÀ THƠ BANG GIAO TK X – XIV.

Kh t qu t về thơ bang giao Việt Nam thời trung đ i. Cơ sở hình thành thơ bang giao Việt Nam thời trung đại. Đặc tr ng thơ bang giao Việt Nam thời trung đại. Thơ bang giao TK X - XIV.

Những tiền đề của thơ bang giao K X - XIV. Vài nét về thơ bang giao Việt Nam K X - XIV. 60 Tiểu kết Chƣơng 2. 66 Chƣơng 3: NỘI DUNG THƠ BANG GIAO VIỆT NAM TK X – XIV.

Ý thức dân tộc Đ i Việt. Ca ngợi vẻ đẹp của thi n nhi n đất n c. ự hào về v n hóa – l ch s của dân tộc. ình y u dành cho con ng ời của qu h ơng x sở.

inh th n trách nhiệm và trí tuệ bản lĩnh khí phách của kẻ sĩ quân t. Tinh thần giao hảo giữa Đ i Việt và Trung Hoa. Giao tình giữa các s th n Đại Việt và rung Hoa. Khát vọng hòa bình.

Cảm hứng về thiên nhiên, đất nƣớc, con ngƣời Trung Hoa. hi n nhi n thắng cảnh rung Hoa. Cảm h ng về những nhân vật l ch s. Cuộc sống rung Hoa đ ơng thời.

106 Tiểu kết Chƣơng 3. 110 Chƣơng 4: NGHỆ THUẬT THƠ BANG GIAO VIỆT NAM TK X - XIV. Ngôn ngữ thơ. Các dạng th c câu thơ.

Tính kỷ sự/ ký sự trong thơ. huật kể xác thực về không gian thời gian. huật kể công việc. 143 Tiểu kết Chƣơng 4 .146 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài 1. Bên cạnh những chính sách đối nội, việc đẩy mạnh mối bang giao với các nƣớc trong khu vực và trên thế giới vô cùng hệ trọng đối với mỗi quốc gia. Thực tế lịch sử đã minh chứng cùng những thắng lợi quân sự hiển hách, lĩnh vực ngoại giao cũng đóng góp không nhỏ đến sự an nguy, tồn vong của dân tộc.

Khi đất nƣớc hòa bình, tránh sự nhòm ngó của các nƣớc lân bang, giữ vững độc lập chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ, ông cha ta đề cao công việc ngoại giao, coi đây là nhiệm vụ thiết thân. Đánh giá về vấn đề này, sử gia Phan Huy Chú đã từng khẳng định: “Trong việc trị nƣớc, hòa hiếu với nƣớc láng giềng là việc lớn mà những khi ứng thù lại rất quan hệ, không thể xem thƣờng. Vì thế, ngay khi bƣớc vào thời kỳ tự chủ, quốc gia Đại Việt đã chú trọng quan hệ ngoại giao với các nƣớc láng giềng, đặc biệt là mối bang giao với Trung Hoa. Trải qua 10 TK tồn tại, mối bang giao giữa Việt Nam và Trung Hoa đƣợc thực hiện thông qua hình thức sách phong – triều cống.

Nƣớc ta giữ lệ triều cống với các triều đại phong kiến Trung Hoa theo thể thức ba năm một lần, bốn năm hai lần hoặc sáu năm hai lần. Các sứ đoàn đi sứ, làm những nhiệm vụ bang giao quan trọng: cầu phong, chúc mừng, báo tang, viếng tang, đáp lễ, biện luận về đất đai, cƣơng vực lãnh thổ hoặc những vấn đề chƣa giải quyết xong trên mặt trận quân sự. Ngƣợc lại, phía Trung Quốc cũng cử những đoàn sứ bộ sang ta để phong vƣơng, công nhận nƣớc ta là một nƣớc phiên thần. Mối quan hệ bang giao đặc biệt này là cơ sở hình thành dòng thơ văn bang giao song hành với vận mệnh dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử.

Trong thơ văn bang giao, bộ phận đặc sắc và đáng kể nhất là thơ ca đƣợc viết trên đƣờng đi sứ, khi tiếp đón sứ. Kiểu sáng tác này đƣợc gọi chung là thơ bang giao. Ở đó, hình thức biểu hiện trực tiếp của chủ nghĩa yêu nƣớc đƣợc chuyển hóa sang một phƣơng cách mềm dẻo, uyển chuyển nhƣng vẫn đảm bảo nội dung tƣ tƣởng của thời đại. Đó là những bài thơ kết tinh vẻ đẹp trí tuệ, tâm hồn của những nhà ngoại giao/ nhà chính trị/ sứ thần/ thi nhân, có đóng góp lớn trong hành trình bang giao, lịch sử, văn hóa, văn học dân tộc.

Nghiên cứu thơ bang giao là việc làm cần thiết. Tiếp cận đề tài Thơ bang giao Việt Nam TK X - XIV, tác giả luận án sẽ đi sâu vào tìm hiểu dòng thơ bang giao trung đại ở giai đoạn đầu tiên. Thơ bang giao TK X – XIV là những thi phẩm đẹp, đánh dấu một mốc quan trọng trong tiến trình thơ ca Việt Nam thời trung đại: mở ra đƣờng thơ sứ trình/thơ bang giao. Nói về vai trò khai mở của thơ bang giao TK X - XIV trong dòng thơ bang giao trung đại, tác giả cuốn Văn học Việt Nam trên những chặng đƣờng chống phong kiến Trung Quốc xâm lƣợc nhận định: “Văn thơ bang giao thời Lý – Trần mở đầu cho truyền thống văn học bang giao của nƣớc nhà.

Bản thân nó đã đạt đến đỉnh cao và để lại nhiều kinh nghiệm quý báu cho những thế hệ sau. Bắt nguồn từ một thực tế oanh liệt 2 của nhà nƣớc, các tác giả lại là những chiến sĩ trên mặt trận ngoại giao, có ngƣời còn cầm quân ra trận, dòng văn học bang giao thời này đã gắn bó chặt chẽ với vận mệnh dân tộc. Chẳng những nó hoàn thành nhiệm vụ góp phần vào công cuộc giữ nƣớc mà còn góp phần xây dựng nền văn hiến riêng của dân tộc mình” [207, tr. Thơ bang giao TK X - XIV có vị trí khơi nguồn những cảm hứng, những đề tài, “xác lập” những phƣơng thức thể hiện chính cho dòng thơ bang giao thời trung đại.

Từ đó, các cây bút đời sau nhƣ đời Lê sơ, đời Mạc, đời Lê trung hƣng, đời Tây Sơn và đời Nguyễn đã tiếp nối, phát triển, ngày càng đạt nhiều thành tựu. Nghiên cứu thơ bang giao TK X – XIV trong mối tƣơng quan với thơ bang giao giai đoạn khác là một việc làm cần thiết. Cách tiếp cận này vừa cho phép tìm hiểu đặc điểm riêng của thơ bang giao TK X - XIV, vừa thấy đƣợc đặc trƣng của những sáng tác bang giao trung đại. Năm 938, Ngô Quyền đánh tan quân Nam Hán trên sông Bạch Đằng, mở ra một kỷ nguyên mới cho dân tộc.

Việt Nam chuyển từ thời Bắc thuộc sang thời phong kiến độc lập, tự chủ. Các triều đại Việt Nam bắt đầu giai đoạn khẳng định vị thế dân tộc trong mối quan hệ với Trung Hoa và các nƣớc lân bang. Trên bối cảnh lịch sử đó, văn học viết Việt Nam hình thành đạt đƣợc thành tựu rực rỡ. Có thể nói, trong nền văn học dân tộc, thơ văn TK X - XIV là di sản văn học thành văn cổ nhất tính từ sau ngày giành lại độc lập mà chúng ta gìn giữ đƣợc “là một giai đoạn thơ hay bậc nhất trong thơ chữ Hán Việt Nam”.

Thơ bang giao có đóng góp quan trọng vào thành tựu chung của thơ ca TK X – XIV.