Luận án tiến sĩ phân tích phong cách văn xuôi nghệ thuật Thạch Lam - Bộ GD&ĐT

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO PHONG CÁCH VĂN XUÔI NGHỆ THUẬT THẠCH LAM Chuyên ngành : Lý thuyết và lịch sử văn học Mã số : 5.01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN MỤC LỤC: LỜI CAM ĐOAN MỤC LỤC QUY ƢỚC VIẾT TẮT PHẨN MỞ ĐẦU. 1 PHẦN NỘI DUNG LUẬN ÁN. 13 CHƢƠNG MỘT: QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT CỦA THẠCH LAM. Về khái niệm phong cách nghê thuật và quan niêm nghệ thuật.

Quan niệm về con ngƣời cá nhân với đời sống nội tâm "phiền phức". Quan niêm về cái đẹp tiềm tàng, khuất lấp. 36 CHƢƠNG HAI: NHỮNG NỘI DUNG TỰ SỰ CHỦ YẾU TRONG VXNT THẠCH LAM. Từ bức tranh phố huyện và không gian làng - phố đến cái nhìn nhiều phía và những nội dung tự sự chủ yếu trong VXNT Thạch Lam.

Con người nội tâm "phiền phức" và những "chuyện" về đời sống tâm hồn tâm hồn của ngƣời trí thức bình dân. Con người duyên phận và những "chuyện" buồn vui của ngƣời dân lành ngoại ô, phố chợ. Con người văn hóa và cảm hứng "về nguồn". 72 CHƢƠNG BA: PHƢƠNG THỨC TỰ SỰ CỦA THẠCH LAM.

Khắc họa tâm trạng, phô diễn cảm giác:. Tạo tình huống và dựng truyện "phi cốt truyện":. Trần thuật trầm tĩnh khoan hòa và trữ tình sâu lắng. 120 CHƢƠNG BỐN: MẤY ĐẶC ĐIỂM NỔI BẬT VỀ HÌNH THỨC THỂ LOẠI VÀ NGÔN NGỮ VXNT THẠCH LAM.

Những thể loại tìm cảm hứng từ những cảnh đời và tâm trạng. Ngôn ngữ của đời sống và của tâm hồn:. 162 PHẦN KẾT LUẬN. 188 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ:.

199 DANH MỤC THAM KHẢO. 201 PHẦN PHỤ LỤC. 220 LỜI CAM ĐOAN ----------------------- Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả luận án MỘT SỐ QUY ƢỚC CÁCH VIẾT TẮT VÀ CHÚ THÍCH: 1- VXNT: văn xuôi nghệ thuật -PCNT: phong cách nghệ thuật -QNNT: quan niệm nghệ thuật -TC : tạp chí (viết tắt ở thƣ mục) 2- Cách ghi chú thích : cụm chú thích ghi trong ngoặc vuông [ ]. Một chú thích thông thƣờng, chỉ ghi danh số thƣ mục, và trang trích dẫn sau dấu hai chấm. Ví dụ: [20:4] có nghĩa là ý kiến, vấn đề, từ, thuật ngữ dẫn từ danh mục số 20 (trong bảng thƣ mục) trang số 4. Khi cần, có chú thêm tên tác giả, ví dụ: [Stephan Zweig,166:626-632]; tên tác phẩm (hay ấn phẩm), ví dụ: [Những ngày mới, 95:29]; hoặc năm ấn hành thƣ mục đƣợc trích dẫn (ví dụ: [1989,93]).

Cũng có khi chỉ ghi danh số thƣ mục. 1 PHẨN MỞ ĐẦU 0. MỤC ĐÍCH VÀ Ý NGHĨA CỦA LUẬN ÁN 0. Mục đích của luận án 0.

Trong sự phát triển lịch sử của văn học Việt Nam hiện đại, Thạch Lam chỉ hiện diện chừng non mƣời năm, nhƣng ông vẫn đƣợc xem là một tác giả văn xuôi có tầm vóc. Tác phẩm của ông khá đa dạng: truyện ngắn, tiểu thuyết, phóng sự, tiểu luận phê bình, dịch thuật, bài báo, truyện thiếu nhi v. Trong đó truyện ngắn, tiểu thuyết, tùy bút chiếm một vị trí quan trọng. Các tác phẩm này không chỉ có ý nghĩa khẳng định sự nghiệp văn học của ông mà còn có ý nghĩa to lớn đối với sự phát triển lịch sử của văn học Việt Nam nói chung, của văn xuôi nghệ thuật (VXNT) Tiếng Việt nói riêng.

Cho nên để hiểu sâu sắc, toàn diện hơn về Thạch Lam và VXNT Việt Nam hiện đại vào những năm ba mƣơi đến đầu những năm bốn mƣơi thế kỉ XX, không thể không nghiên cứu những đóng góp đặc sắc của VXNT Thạch Lam. Mục đích của luận án vì vậy là khảo sát một cách toàn diện và có hệ thống những đặc điểm của VXNT Thạch Lam. Trên cơ sở đó mà chỉ ra những đóng góp trong phong cách VXNT của ông trong tiến trình hiện đại hóa VXNT Tiếng Việt. Ý nghĩa của luận án: 0.

Luận án cung cấp một cái nhìn tổng quát về đặc trƣng nghệ thuật VXNT Thạch Lam trên cơ sở phân tích khảo sát các bình diện biểu hiện phong cách nghệ thuật của ông, từ quan niệm nghệ thuật, nội dung và phương thức tự sự đến hình thức thể loại và ngôn ngữ nghệ thuật. Cung cấp những tƣ liệu, dữ liệu để nghiên cứu thi pháp văn xuôi nghệ thuật, đặc biệt là truyện ngắn, trong một giai đoạn văn học có nhiều thành 2 tựu và nhiều phong cách nghệ thuật độc đáo. Bổ sung giáo trình lịch sử văn học Việt Nam giai đoạn 1930-1945 đồng thời có thể sử dụng để giảng dạy chuyên đề cho sinh viên ngữ văn ở các trƣờng đại học. LỊCH SỬ VẤN ĐỀ: Thạch Lam là một nhà văn đƣợc nghiên cứu từ rất sớm và có quá trình.

Ngay từ khi ông cho ra mắt tập truyện đầu tay đã đƣợc nhiều ngƣời giới thiệu, phê bình. Tính đến nay, đã hơn 60 năm, việc nghiên cứu đánh giá về ông không phải không có ý kiến khác nhau, nhƣng cơ bản là thống nhất. Có thể chia quá trình nghiên cứu về Thạch Lam nói chung và phong cách VXNT của ông nói riêng thành mấy giai đoạn chính nhƣ sau: 0. Trƣớc năm 1945: Ngay từ tập truyện đầu tay- Gió đầu mùa - sáng tác của Thạch Lam đã đƣợc Khái Hƣng đánh giá rất cao [1937].

Tiếp nhận truyện ngắn Thạch Lam khá tinh tế, chính xác, Khái Hƣng đã chỉ ra các phẩm chất nổi bật hơn ngƣời của truyện Thạch Lam là sự thành thực: "đọc nhiều đoạn văn của Thạch Lam, tôi rùng rợn cả tâm hồn vì sự thành thực" [82], sự thành thực mà Khái Hƣng hằng "ƣớc ao", "nhƣng không sao có đƣợc". Vì vậy, ông khâm phục "ngả mũ chào" tác giả Gió đầu mùa cũng hệt nhƣ đã "ngả mũ chào" L. Khái Hƣng, cũng là ngƣời đầu tiên nhận ra Thạch Lam là nhà văn của cảm giác, tƣ duy nghệ thuật của Thạch Lam là tƣ duy nghiêng về cảm giác. Ông viết: "Nếu ta có thể chia làm hai hạng nhà văn: nhà văn thiên về tư tưởng và nhà văn thiên về cảm giác (NTT nhấn mạnh), thì tôi quả quyết đặt Thạch Lam vào hạng dưới" [82].

Có thể xem đây là phát hiện có ý nghĩa mở đƣờng cho những ngƣời đến sau. 3 Đến "Nhà văn hiện đại" [1945,153], nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan cũng nhấn mạnh vào điểm đó và chỉ ra cụ thể hơn: Thạch Lam "có một ngòi bút lặng lẽ, điềm tĩnh vô cùng, ngòi bút chuyên tả tỉ mỉ những cái rất nhỏ và rất đẹp, những cảm tình, cảm giác con con nảy nở và biểu lộ đủ ở các hang người, mà ông tả một cách tinh vi" [153:1060]. Tác giả "Nhà văn hiện đại" còn nhận thấy từ "Gió đầu mùa" đến "Sợi tóc", nghệ thuật miêu tả cảm giác, cùng với nghệ thuật truyện ngắn Thạch Lam nói chung, càng về sau càng sắc sảo tài tình. Ông luôn luôn nhấn mạnh "ngọn bút của Thạch Lam ghi cảm giác rất tài tình".

hay "cảm giác chiếm hẳn phần quan trọng", "chỉ là một cảm giác rất nhỏ" mà "ảnh hưởng của nó đã rất lớn" dƣới ngòi bút Thạch Lam [153:1075]. Tuy nhiên, trong khi dừng lại ở một số truyện ngắn cụ thể, tác giả "Nhà văn hiện đại" đã chƣa thỏa đáng khi chê là "tầm thƣờng" "đơn giản", "nhạt nhẽo và rời rạc" các truyện "Nắng trong vườn", "Hai đứa trẻ", "Đứa con đầu lòng", "Dưới bóng hoàng lan", "Bên kia sông", "Người đầm", "Bóng người xưa" [153:1066]. Sau khi Thạch Lam qua đời, nhân giỗ đầu Thạch Lam, nhà thơ Thế Lữ, bạn thâm giao của ông đã viết rất hay về "Tính cách tạo tác của Thạch Lam" [1943,120]. Ông quả quyết: "Gió bụi xa xưa, hương ruộng lúa, mùi rạ phơi, tiếng lá tre réo rét, thứ bóng tối uất ức nhẫn nại của đời thôn quê dưới mái lá nát, hay những đêm sâu điểm trống huyện, những buổi sáng trăng dặt dìu", "không có một sáng tác nào của Thạch Lam mà không có rất nhiều Thạch Lam trong đó".

Hoặc: "Thạch Lam sống hết cả từng ý văn, từng câu văn anh viết trên giấy".Và, "Thạch Lam" hơn cả là "sự thực tâm hồn" "đằm thắm" "nhân hậu" của chính nhà văn [120]. Nhƣ vậy, theo Thế Lữ, với Thạch Lam, văn chính là người. Từ 1945 đến đầu những năm tám mươi: Trong số những bài nghiên cứu, phê bình thƣa thớt về Thạch Lam vào những năm tháng này, đáng lƣu ý là các ý kiến của Nguyễn Tuân trong một bài giới thiệu riêng về Thạch Lam [1957, 219]. Nhà văn khinh bạc, tài hoa đã dành cho Thạch Lam những lời thật trân trọng.

Ông cho rằng "Thạch Lam hay đi vào những cảnh ngộ nghịch trái mà đồng thời cũng là đi sâu vào những tâm trạng, tâm tình, cảm xúc, cảm giác" [219:351]; Thạch Lam "vận dụng được kinh nghiệm sống, vận dụng được cái vốn suy nghĩ và tưởng tượng của bản thân mình" để miêu tả hiện thực và tạo cho mình phong cách riêng về bố cục, kết cấu, giọng điệu, ngôn ngữ, cách tả ngƣời, tả việc. Tuy vậy, Nguyễn Tuân, đôi chỗ cũng sa vào khiên cƣỡng, cực đoan (nhƣ ý kiến về Người đầm, Nhà mẹ Lê). Bƣớc tiến đáng kể nhất của việc nghiên cứu nghệ thuật truyện ngắn Thạch Lam, qua bài viết của Nguyễn Tuân, có lẽ là ở việc nhìn lại và nhìn đúng giá trị văn chƣơng đích thực của một số truyện ngắn thuộc loại "không có truyện" mà trƣớc đây soạn giả Vũ Ngọc Phan [153] chê là tầm thƣờng nhạt nhẽo nhƣ Hai đứa trẻ, Dưới bóng hoàng lan. Suốt một thời gian dài, việc nghiên cứu Thạch Lam lại rơi vào im lặng, hoặc rất dè dặt.

Ở miền Bắc, trong khi Tự Lực Văn đoàn hầu nhƣ không đƣợc nhắc đến, các nhà nghiên cứu nhƣ Vũ Đức Phúc, Nguyễn Đức Đàn [1964, 158], Lê Thị Đức Hạnh [1965, 53], Hà Minh Đức [1971, 41].vẫn viết về Thạch Lam. Nhƣng phần lớn các ý kiến chủ yếu dừng lại ở đánh giá quan điểm lập trƣờng tƣ tƣởng của nhà văn mà ít khi chú ý trực diện đến vấn đề phong cách qua văn bản nghệ thuật, chƣa kể rằng có không ít ý kiến sa vào khuynh hƣớng xã hội học dung tục khi nghiên cứu sáng tác văn học. Tuy vậy, nhìn chung, sáng tác của Thạch Lam vẫn đƣợc xem xét với thái độ trân trọng (dù rất dè dặt), thậm chí 5 ông đƣợc nhìn nhận nhƣ một hiện tƣợng khá đặc biệt tách rời văn đoàn của mình. Trong tình hình ấy, các giáo trình lịch sử văn học Việt Nam của các trƣờng đại học sƣ phạm, tổng hợp Hà Nội, dù trân trọng Thạch Lam đến mức có xu hƣớng muốn xem ông nhƣ một "ngoại lệ" trong Tự Lực Văn đoàn, cũng không có điều kiện viết nhiều, viết đủ rõ và sâu về ông.