Nhân vật dũng sĩ trong truyện cổ tích và sử thi Tây Nguyên - Đàm Thị Thắm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT ĐÀM THỊ THẮM ĐẶC ĐIỂM NHÂN VẬT DŨNG SĨ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ SỬ THI MỘT SỐ DÂN TỘC THIỂU SỐ TÂY NGUYÊN LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC VIỆT NAM Lâm Đồng, năm 2023 i BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC ĐÀ LẠT ĐÀM THỊ THẮM ĐẶC ĐIỂM NHÂN VẬT DŨNG SĨ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ SỬ THI MỘT SỐ DÂN TỘC THIỂU SỐ TÂY NGUYÊN Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 9220121 LUẬN ÁN TIẾN SĨ CHUYÊN NGÀNH VĂN HỌC VIỆT NAM NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. PHAN THỊ HỒNG Lâm Đồng, năm 2023 ii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN. iv LỜI CẢM ƠN. v DANH MỤC CÁC LƯỢC ĐỒ .vi DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.

ix PHẦN MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích, ý nghĩa của đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Lịch sử vấn đề. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Kết cấu của luận án.

25 CHƯƠNG 1: BỐI CẢNH LỊCH SỬ, XÃ HỘI, VĂN HÓA CỦA TRUYỆN CỔ TÍCH DŨNG SĨ VÀ SỬ THI TÂY NGUYÊN. Điều kiện tự nhiên và dân cư khu vực Tây Nguyên. Điều kiện tự nhiên. Dân cư và địa bàn sinh sống.

Lịch sử, xã hội, văn hóa Tây Nguyên - Môi trường sinh thành kiểu nhân vật dũng sĩ trong truyện cổ tích và sử thi. Lịch sử, xã hội Tây Nguyên và đề tài, chủ đề, nhân vật dũng sĩ trong truyện cổ tích và sử thi. Văn hóa cổ truyền Tây Nguyên - Cái nôi nuôi dưỡng truyện cổ tích dũng sĩ và sử thi. Về kiểu truyện cổ tích dũng sĩ và sử thi Tây Nguyên.

67 CHƯƠNG 2: NHÂN VẬT DŨNG SĨ - BIỂU TƯỢNG CON NGƯỜI CAO ĐẸP TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ SỬ THI TÂY NGUYÊN. Đặc điểm thế giới nhân vật truyện cổ tích dũng sĩ và sử thi Tây Nguyên. Tính hệ thống và sự đông đảo của nhân vật trong truyện cổ tích dũng sĩ và sử thi Tây Nguyên. Vai trò trung tâm của nhân vật dũng sĩ.

Biểu tượng con người cao đẹp qua nhân vật dũng sĩ trong truyện cổ tích và sử thi. Vẻ đẹp ngoại hình của nhân vật dũng sĩ. Sức khỏe, tài năng phi thường và lòng dũng cảm. Sự thông minh, mưu trí của nhân vật dũng sĩ.

Chiến tích cứu giúp, bảo vệ cộng đồng. Nhân vật dũng sĩ - hiện thực, huyền thoại và ước mơ, khát vọng. 114 CHƯƠNG 3: THI PHÁP KHẮC HỌA NHÂN VẬT DŨNG SĨ TRONG TRUYỆN CỔ TÍCH VÀ SỬ THI TÂY NGUYÊN…………………………………………………. Vai trò của kết cấu cốt truyện trong việc khắc họa nhân vật dũng sĩ ở truyện cổ tích và sử thi Tây Nguyên.

Khái niệm “kết cấu cốt truyện”. Vai trò của kết cấu cốt truyện truyện cổ tích và sử thi trong việc khắc họa nhân vật dũng sĩ. Các biện pháp miêu tả nhân vật dũng sĩ. Biện pháp so sánh.

Biện pháp phóng đại. Biện pháp lặp lại. 181 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 186 TÀI LIỆU THAM KHẢO.203 iv LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan luận án là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn khoa học của PGS.

Phan Thị Hồng, Khoa Ngữ văn và Lịch sử Trường Đại học Đà Lạt. Các số liệu, kết quả trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Một số luận điểm khoa học kế thừa từ các nhà nghiên cứu đi trước được chú thích rõ ràng, theo đúng quy định. Các nguồn trích dẫn được liệt kê trong mục tài liệu tham khảo của luận án.

Lâm Đồng, tháng ….năm 2023 Nghiên cứu sinh Đàm Thị Thắm v LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới lãnh đạo Trường Đại học Đà Lạt, Phòng Quản lý đào tạo Sau đại học, Khoa Ngữ văn và Lịch sử Trường Đại học Đà Lạt; lãnh đạo Trường Cao đẳng Đà Lạt đã tạo mọi điều kiện thuận lợi cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Đặc biệt, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS. Phan Thị Hồng, giảng viên Khoa Ngữ văn và Lịch sử Trường Đại học Đà Lạt, người đã trực tiếp hướng dẫn, giúp đỡ tôi tận tình để hoàn thành luận án này. Nhân dịp này, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn đến gia đình, thầy cô, bạn bè, người thân đã luôn cổ vũ, động viên, giúp đỡ tôi cả về vật chất lẫn tinh thần trong suốt quá trình thực hiện luận án.

Trân trọng cảm ơn. Lâm Đồng, tháng ….năm 2023 Nghiên cứu sinh Đàm Thị Thắm vi DANH MỤC CÁC LƯỢC ĐỒ Lược đồ: 3. Lược hóa diễn trình cốt truyện kết thúc có hậu…………………. Lược hóa diễn trình cốt truyện kết thúc không có hậu và kết thúc không hoàn toàn có hậu…………………………………………………………………136 Lược đồ: 3.

Lược trình kết cấu cốt truyện chung của sử thi. Nhân vật dũng sĩ Đam Săn và những cuộc chiến với các đối thủ (ở phần cao trào, phát triển của cốt truyện trong sử thi Đam Săn - Ê Đê). Nhân vật dũng sĩ Giông và những cuộc chiến với các đối thủ (ở phần cao trào, phát triển của cốt truyện trong sử thi Giông giết sư tử cứu làng Sét - Bahnar). Nhân vật dũng sĩ Dăm Duông và những cuộc chiến với các đối thủ (ở phần cao trào, phát triển của cốt truyện trong sử thi Dăm Duông cứu nàng Bar Mã - Xơ Đăng).

Nhân vật dũng sĩ Ujàc và những cuộc chiến với các đối thủ (ở phần cao trào, phát triển của cốt truyện trong sử thi Udai - Ujàc của dân tộc Ra Glai).165 vii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT TT Chữ viết tắt Viết đầy đủ 1 ĐHKHXH&NV Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn ĐHQGTPHCM Đại học Quốc gia thành phố Hồ Chí Minh 2 KHXH Khoa học Xã hội 3 NXB Nhà xuất bản 4 TLCXB Tài liệu chưa xuất bản 5 TP thành phố 6 TP. HCM thành phố Hồ Chí Minh 7 tr trang viii TÓM TẮT Nhân vật dũng sĩ là kiểu nhân vật phổ biến, xuyên suốt trong truyện cổ tích và sử thi các dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Đó là hình tượng về những thủ lĩnh buôn làng, những tù trưởng danh tiếng, tài ba, can đảm, những chàng trai, cô gái dám đương đầu với các thế lực hung bạo, tàn ác, cứu giúp cộng đồng,. Tìm hiểu đặc điểm kiểu nhân vật dũng sĩ trong truyện cổ tích và sử thi Tây Nguyên với những khía cạnh chung và riêng để từ đó góp phần nhận thức đầy đủ hơn về các giá trị nội dung, thi pháp của hai thể loại này trong nền văn học dân gian các dân tộc thiểu số Tây Nguyên là mục đích của luận án và là phần chưa được đề cập hệ thống, toàn diện trong các công trình nghiên cứu trước đây.

Luận án sử dụng phương pháp liên ngành văn học - văn hóa học, phương pháp phân tích, tổng hợp; phương pháp thi pháp học, cùng các phương pháp và kỹ năng nghiên cứu cần thiết khác để khám phá, lý giải nguồn gốc, đặc điểm kiểu nhân vật dũng sĩ của truyện cổ tích và sử thi khu vực Tây Nguyên. Các nội dung nghiên cứu chính của luận án bao gồm: 1/ Cơ sở lịch sử, xã hội, văn hóa thúc đẩy sự xuất hiện đề tài, chủ đề, nhân vật trung tâm, tiêu biểu của kiểu truyện cổ tích dũng sĩ và sử thi Tây Nguyên. 2/ Những đặc điểm cơ bản của nhân vật dũng sĩ (cả nam và nữ giới) - biểu tượng con người cao đẹp được tổng hợp, khái quát và phân tích qua các khía cạnh căn bản nhất đó là: phẩm chất, tài năng, trí thông minh, lòng dũng cảm, các chiến công, kỳ tích “diệt ác, trừ bạo” cứu giúp, bảo vệ cộng dồng. Nhân vật dũng sĩ được nhìn nhận là sự kết hợp giữa hiện thực, huyền thoại và ước mơ, khát vọng tốt đẹp của con ngươi Tây Nguyên xưa.

3/ Thi pháp khắc họa hình tượng nhân vật dũng sĩ trên một số phương diện căn bản của thể loại truyện cổ tích và sử thi Tây Nguyên như: cốt truyện, các biện pháp mô tả: so sánh, ví von; phóng đại; lặp lại,. Hình tượng nhân vật dũng sĩ là một kiến tạo nghệ thuật có giá trị lịch sử, ý nghĩa nhân văn sâu sắc, lâu dài trong văn học dân gian các dân tộc thiểu số Tây Nguyên. Vấn đề này rất cần được tiếp tục đào sâu nghiên cứu để góp phần bảo tồn, phát huy một cách đầy đủ, khoa học và hiệu quả đóng góp của văn hóa cổ truyền các dân tộc thiểu số Tây Nguyên trong nền văn hóa truyền thống đa dạng Việt Nam. ix ABSTRACT The heroic character is a popular character type, throughout fairy tales and epics of ethnic minorities in the Central Highlands.

It is the image of village leaders, famous, talented, courageous chiefs, boys and girls who dare to confront the forces of violence, cruelty, save the community,. Learn the characteristics of heroic characters in fairy tales and epics of the Central Highlands with general and specific aspects, thereby contributing to a fuller awareness of the content and poetic values of these two genres in the Central Highlands folklore of ethnic minorities in the Central Highlands is the purpose of the thesis and the part that has not been systematically and comprehensively mentioned in previous studies. The thesis uses interdisciplinary methods of literature - culturology, methods of analysis and synthesis; poetic methods, along with other necessary research methods and skills to discover and explain the origin and characteristics of heroic characters of fairy tales and epics in the Central Highlands. The main research contents of the thesis include: 1/ The historical, social and cultural basis promotes the emergence of central themes, themes and characters, typical of the heroic fairy tales and epics of the Central Highlands.

2/ The basic characteristics of the heroic character (both male and female) - a beautiful human symbol are synthesized, generalized, and analyzed through the most basic aspects which are: quality, talent, intelligence, courage, feats, and feats of "killing evil, eliminating violence" to help and protect the community. The heroic character is recognized as a combination of reality, legend, and the good dreams and aspirations of the ancient Central Highlands. 3/ Techniques to depict the heroic character on some basic aspects of the Central Highlands fairy tale and epic genre such as plot, and descriptive measures: comparison, simile; exaggeration; repeat,. The image of the heroic character is an artistic creation with historical value, and profound and lasting humanistic meaning in the folklore of ethnic minorities in the Central Highlands.

This issue needs to be further researched in order to x contribute to preserving, promoting fully, scientifically, and effectively the contribution of the traditional culture of ethnic minorities in the Central Highlands in traditional culture Vietnamese diversity. 1 PHẦN MỞ ĐẦU 1.