Luận án tiến sĩ thơ tống biệt trung đại việt nam thế kỷ xviii xix

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI HÁN THỊ THU HIỀN THƠ TỐNG BIỆT TRUNG ĐẠI VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII - XIX Chuyên ngành : Văn học Việt Nam Mã số : 9. LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. LÃ NHÂM THÌN HÀ NỘI - 2020 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dƣới sự hƣớng dẫn khoa học của GS. Các số liệu, kết quả nghiên cứu sử dụng trong luận án là trung thực và chƣa đƣợc công bố trong bất kỳ công trình nào trƣớc đó.

Các trích dẫn ý kiến của các nhà khoa học và nguồn tài liệu đƣợc thực hiện nghiêm chỉnh theo đúng quy định chung. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu này. Tác giả Hán Thị Thu Hiền ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới GS. Trong suốt quá trình học tập và thực hiện luận án, tôi đã luôn nhận đƣợc sự hƣớng dẫn khoa học, sự khích lệ, động viên tinh thần kịp thời của thầy để tôi hoàn thành luận án này.

Tôi xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các thầy, các cô trong tổ bộ môn Văn học Việt Nam, Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội. Tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự quan tâm, ủng hộ của tập thể lãnh đạo, cán bộ giảng viên khoa Khoa học xã hội và Văn hóa du lịch, Trƣờng Đại học Hùng Vƣơng đã tạo mọi điều kiện cho tôi đƣợc học tập và hoàn thành luận án. Cuối cùng, xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới ngƣời thân và bạn bè đã luôn động viên, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận án. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, tháng năm 2020 Tác giả luận án Hán Thị Thu Hiền iii MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Cấu trúc luận án. 5 CHƢƠNG 1 TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI. Giới thuyết một số khái niệm. Khái niệm “tống biệt”.

Khái niệm “thơ tống biệt”. Tổng quan vấn đề nghiên cứu. Những nghiên cứu chung về thơ tống biệt. Những nghiên cứu về thơ tống biệt trung đại Việt Nam.

Cơ sở lý thuyết của đề tài. Lý thuyết loại hình học. Lý thuyết nghiên cứu văn học từ góc nhìn văn hóa. 28 Tiểu kết Chƣơng 1.

31 CHƢƠNG 2 TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH VÀ THỐNG KÊ, PHÂN LOẠI THƠ TỐNG BIỆT VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII - XIX. Tiền đề hình thành thơ tống biệt Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX. Tiền đề lịch sử. Thống kê, phân loại thơ tống biệt Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX.

Tiêu chí khảo sát và kết quả thống kê. Phân loại thơ tống biệt Việt Nam thế kỵ XVIII - XIX. 49 Tiểu kết Chƣơng 2. 57 iv CHƢƠNG 3 HÌNH TƢỢNG NHÂN VẬT TRỮ TÌNH VÀ BỨC TRANH HIỆN THỰC MANG TÍNH THỜI SỰ TRONG THƠ TỐNG BIỆT VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII – XIX.

Hình tƣợng nhân vật trữ tình. Hình tƣợng nhân vật trữ tình từ phƣơng diện con ngƣời chức năng, phận vị. Hình tƣợng nhân vật trữ tình từ phƣơng diện con ngƣời cá nhân. Bức tranh hiện thực mang tính thời sự.

Hiện thực ly tán và đời sống đói khổ của nhân dân. Hiện thực công cuộc mở mang, bảo vệ cƣơng vực lãnh thổ. Hiện thực cuộc xâm lăng của thực dân Pháp. 90 Tiểu kết Chƣơng 3.

95 CHƢƠNG 4 NGHỆ THUẬT THƠ TỐNG BIỆT VIỆT NAM THẾ KỶ XVIII – XIX. Tính kỷ sự và yếu tố tự sự trong thơ. Tính kỵ sự. Yếu tố tự sự.

Không gian, thời gian nghệ thuật. Không gian nghệ thuật. Thời gian nghệ thuật. Ngôn ngữ nghệ thuật và thể loại.

Ngôn ngữ nghệ thuật.140 Tiểu kết Chƣơng 4. 148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1.

Gặp gỡ và chia biệt vốn là quy luật bình thƣờng của cuộc sống. Nhƣng có lẽ khi đã gặp gỡ và gắn bó thì không ai muốn phải chia xa. Mỗi cuộc chia tay đều mang những dƣ vị riêng biệt. Có những cuộc chia tay tạm thời, có những cuộc tiễn biệt để cách xa trong khoảng thời gian dài, cũng có những cuộc tống biệt là vĩnh biệt.

Có những cuộc chia ly ngậm ngùi gắn với dự cảm đầy âu lo, lại có những cuộc chia xa mang lại nhiều hi vọng tốt đẹp cho tƣơng lai. Vì thế, giây phút tiễn biệt là thời khắc đặc biệt của cảm xúc bởi nó dồn nén nhiều cung bậc tình cảm khác nhau. Thời khắc này cũng là lúc con ngƣời nhận ra và muốn thổ lộ hết những tâm sự thật nhất của lòng mình. Nhƣ thế, dù trong hoàn cảnh nào, lí do nào thì những cuộc tiễn đƣa luôn khơi gợi nhiều nỗi niềm của cả ngƣời đi và kẻ ở.

Khoảnh khắc tiễn biệt với bộn bề tâm trạng, cảm xúc sẽ ghi dấu ấn khó phai trong cuộc đời mỗi con ngƣời. Có lẽ vì thế mà tống biệt luôn là đề tài tìm đƣợc sự đồng điệu, khơi gợi cảm hứng sáng tác, có sức hấp dẫn, hứa hẹn nhiều điều mới mẻ, thú vị với cả ngƣời sáng tác và ngƣời nghiên cứu. Thơ ca Đông Á có nhiều tác phẩm viết về đề tài tống biệt. Có những tác phẩm đã trở thành kinh điển để mỗi khi nhắc đến chia tay, tiễn biệt mọi ngƣời đều nhớ tới nhƣ Hoàng Hạc Lâu tống Mạnh Hạo Nhiên chi Quảng Lăng (Lí Bạch), Tống biệt (Vƣơng Duy), Tặng biệt (Đỗ Mục) hay Hoài thƣợng biệt hữu nhân (Trịnh Cốc).

Thơ tống biệt một mặt thể hiện đƣợc tính quy phạm, tính trang nhã của văn học, mặt khác cũng phản ánh sâu sắc đời sống tâm lý, văn hóa của ngƣời Đông Á. Nếu nhƣ ngƣời phƣơng Tây với loại hình văn hóa gốc du mục, thích sự di chuyển, khám phá cái mới thì ngƣời Đông Á với loại hình văn hóa gốc nông nghiệp lại ƣa ổn định, ngại di chuyển. Do đó, ngƣời đi xa bao giờ cũng đƣợc nhìn với con mắt đầy yêu thƣơng, lo lắng. Nhƣ vậy, nghiên cứu thơ tống biệt không chỉ là nghiên cứu một đề tài tiêu biểu của văn học Đông Á mà còn là nghiên cứu về văn hóa.

Đây là một hƣớng nghiên cứu có ý nghĩa. Nằm trong nguồn mạch chung của thơ ca dân tộc, thơ trung đại Việt Nam là một bộ phận quan trọng góp phần làm nên thành công và giá trị của văn học trung đại. Thơ trung đại khai thác nhiều đề tài, trong đó tống biệt là một đề tài nổi bật. Giai đoạn thế kỵ X – XVII, một số tác giả đã sáng tác thơ tống biệt.

Sang giai đoạn thế kỵ XVIII – XIX cùng với những biến động đặc biệt của thời đại cũng nhƣ sự trƣởng thành của văn học, đề tài tống biệt lại càng đƣợc mở rộng trong thơ ca. Số lƣợng tác phẩm thơ tống biệt giai đoạn này tƣơng đối lớn và có đóng góp thực sự ý nghĩa về giá trị nội dung, nghệ thuật. Tuy nhiên, những nghiên cứu về thơ tống biệt thế kỵ XVIII – XIX lại chƣa đƣợc quan tâm đầy đủ. Hiện tại, chƣa có một công trình nghiên cứu có hệ thống về thơ tống biệt giai đoạn này.

Vì vậy lựa chọn đề tài “Thơ tống biệt trung đại Việt Nam thế kỷ XVIII – XIX” là một hƣớng tiếp cận mà chúng tôi muốn khơi mở để góp phần nhìn nhận thấu đáo hơn những đặc 2 sắc và đóng góp của thơ tống biệt Việt Nam thế kỵ XVIII – XIX. Nghiên cứu thơ tống biệt giai đoạn này cũng giúp ta hiểu sâu hơn, rộng hơn những vấn đề khác của văn học trung đại Việt Nam nhƣ cảm hứng sáng tác, ngôn ngữ văn học, tác gia văn học… 1. Việc tìm hiểu đề tài tống biệt trong thơ trung đại thế kỵ XVIII - XIX còn có ý nghĩa thực tiễn với việc giảng dạy trong nhà trƣờng. Nhiều tác phẩm văn học nƣớc ngoài cũng nhƣ văn học Việt Nam có đề tài tống biệt đƣợc lựa chọn đƣa vào chƣơng trình các cấp.

Định hƣớng giảng dạy văn học trung đại từ góc nhìn thể loại cũng ngày càng đƣợc chú trọng. Vì vậy, nghiên cứu đề tài có ý nghĩa thiết thực, bổ sung những tƣ liệu cần thiết cho việc giảng dạy. Chính vì những lí do trên, chúng tôi lựa chọn Thơ tống biệt trung đại Việt Nam thế kỷ XVIII - XIX làm đề tài nghiên cứu của luận án. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu Đề tài nghiên cứu hƣớng tới việc đánh giá đặc điểm nội dung và nghệ thuật của thơ tống biệt Việt Nam thế kỵ XVIII – XIX, qua đó khẳng định những nét riêng cũng nhƣ vị trí, vai trò cùng những đóng góp của thơ tống biệt giai đoạn này.

Phù hợp với mục đích nghiên cứu đó, những nhiệm vụ cụ thể của luận án đã đƣợc xác định nhƣ sau: Thứ nhất: Giới thuyết khái niệm thơ tống biệt. Thứ hai: Tìm hiểu những tiền đề chủ yếu dẫn tới sự hình thành và phát triển của thơ tống biệt thế kỵ XVIII – XIX. Khảo sát, thống kê, phân loại thơ tống biệt giai đoạn này. Thứ ba: Nghiên cứu hình tƣợng nhân vật trữ tình trên phƣơng diện con ngƣời chức năng, phận vị, con ngƣời cá nhân và bức tranh hiện thực mang tính thời sự qua những bài thơ tống biệt.

Thứ tƣ: Nghiên cứu nghệ thuật thể hiện của thơ tống biệt thế kỵ XVIII - XIX trên các phƣơng diện tính kỵ sự và yếu tố tự sự trong thơ, không gian, thời gian nghệ thuật, ngôn ngữ nghệ thuật, thể loại. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu 3. Đối tƣợng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu chính của luận án là 515 bài thơ tống biệt thế kỵ XVIII – XIX đã đƣợc dịch ra tiếng Việt. Phạm vi nghiên cứu - Phạm vi ngữ liệu: Trên thực tế, số lƣợng các tác giả văn học giai đoạn thế kỵ XVIII – XIX có sáng tác thơ tống biệt khá nhiều, song do khuôn khổ của luận án chúng tôi khảo sát sáng tác thơ tống biệt của 33 tác giả có trong một cuốn tổng tập văn học (Tổng tập văn học Việt Nam (tập 17) và 41 cuốn tổng tập, toàn tập, tuyển tập thơ văn khác (xin xem phụ lục 1).

Số lƣợng các bài thơ tống biệt mà chúng tôi khảo sát đƣợc là 515 bài (trong tổng số bài thơ khảo sát là 8223 bài). 3 - Phạm vi nội dung: Giới thuyết khái niệm thơ tống biệt, nghiên cứu những tiền đề hình thành, phát triển thơ tống biệt thế kỵ XVIII – XIX, khảo sát, thống kê, phân loại thơ tống biệt giai đoạn này.