Luận án tiến sĩ khoa học ngữ văn: Thân thể trong thơ trữ tình Việt Nam sau 1986 - Chuyên ngành Lý luận văn học

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI CHUNG THỊ THÚY THÂN THỂ TRONG THƠ TRỮ TÌNH VIỆT NAM SAU 1986 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Hà Nội - 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI CHUNG THỊ THÚY THÂN THỂ TRONG THƠ TRỮ TÌNH VIỆT NAM SAU 1986 Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 9.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: PGS. Lê Lưu Oanh Hà Nội - 2022 MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích nghiên cứu của luận án.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và hướng tiếp cận của luận án. Phương pháp nghiên cứu của luận án. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án.5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ THÂN THỂ.

Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Nghiên cứu về thân thể ở phương Tây. Nghiên cứu về thân thể ở Trung Quốc. Tình hình nghiên cứu trong nước.

Nghiên cứu thân thể trong văn học. Nghiên cứu thân thể trong thơ sau 1986. Quan niệm về thân thể trong nghệ thuật.27 Tiểu kết chương 1.32 CHƯƠNG 2: THÂN THỂ TRONG VĂN HỌC VÀ MỘT SỐ VẤN ĐỀ THÂN THỂ TRONG THƠ CA VIỆT NAM. Thân thể trong văn học.

Biểu hiện của thân thể trong văn học. Đặc trưng của thân thể trong văn học. Một số vấn đề về thân thể trong thơ ca Việt Nam. Thân thể trong thơ ca.

Thân thể trong thơ ca Việt Nam.57 Tiểu kết chương 2.68 CHƯƠNG 3: MỘT SỐ PHƯƠNG DIỆN CỦA THÂN THỂ TRONG THƠ TRỮ TÌNH VIỆT NAM TỪ SAU 1986 ĐẾN NAY. Phương diện tự nhiên của thân thể. Thân thể là một phần của thế giới tự nhiên. Con người cảm nhận thế giới tự nhiên qua thân thể.

Thân thể in dấu ấn quê hương bản quán. Phương diện xã hội của thân thể. Di chứng chiến tranh trên thân thể. Dấu ấn của đói khát trên thân thể.

Dấu ấn kinh tế thị trường trên thân thể. Phương diện cá nhân của thân thể. Ý thức về cá tính. Khát vọng sáng tạo.

Ý thức về căn tính.95 Tiểu kết chương 3.111 CHƯƠNG 4: 112NGUYÊN TẮC KIẾN TẠO THÂN THỂ 112TRONG THƠ TRỮ TÌNH VIỆT NAM SAU 1986. Nguyên tắc gắn kết thân thể với tự nhiên. Thân thể gắn kết với thế giới động vật. Thân thể gắn kết với thế giới thực vật.

Thân thể gắn kết với các hiện tượng tự nhiên khác. Thân thể gắn với tính giao. Nguyên tắc trần trụi, lãng mạn hoá thân thể. Nguyên tắc trần trụi hóa thân thể.

Nguyên tắc lãng mạn hóa thân thể. Nguyên tắc tượng trưng, siêu thực hóa thân thể. Nguyên tắc tượng trưng hóa thân thể. Nguyên tắc siêu thực hóa thân thể.

Nguyên tắc gắn kết thân thể với các biểu tượng, ẩn dụ.138 Tiểu kết chương 4. 143 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.148 TÀI LIỆU THAM KHẢO.149 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Tính cấp thiết của đề tài 1. Thân thể có vai trò tiên quyết trong đời sống con người, chính vì thế, thân thể trở thành đối tượng tác động của nhiều lĩnh vực trong đời sống, đối tượng nghiên cứu của nhiều lĩnh vực khoa học, từ y học, tâm lí học, khoa học tự nhiên đến khoa học xã hội nhân văn.

Đến nay, nghiên cứu về thân thể trong lĩnh vực khoa học xã hội nhân văn đã có những đột phá quan trọng, đặc biệt là triết học. Triết học ngày càng khẳng định vai trò của thân thể đối với đời sống con người, đi ngược quan niệm của tu trì và triết lý thượng cổ Hy Lạp như “coi thân xác là xấu xa, tội lỗi, thấp hèn…” hay “xác thuộc thế giới hữu hình và có thể bị tan dã, tiêu diệt, còn tinh thần, linh hồn thuộc về thế giới vô hình, trường tồn, bất tử” [174, tr. Triết học hiện đại cho rằng thân thể đã tạo dựng nên toàn bộ khả năng của con người, bất kể thân thể đó là thế nào hay thân thể là cơ sở, là điểm xuất phát của tinh thần và mọi triết lí cao siêu… Những kết quả nghiên cứu đó mang lại một cách nhìn mới về thân thể trong văn học. “Văn học là nhân học” (M.Gorki), đối tượng của văn học là con người.

Văn học từ cổ chí kim, khi quan tâm đến con người, không chỉ quan tâm đến đời sống tinh thần, mà còn quan tâm đến cả ngoại hình, cử chỉ, điệu bộ, đến nhu cầu của thân thể, đến những gì mà thân thể phải chịu đựng… Có nghĩa là thân thể từ lâu đã trở thành đối tượng của văn học. Tuy nhiên, khi xuất hiện trong tác phẩm văn học, thân thể không chỉ là đối tượng mà còn trở thành phương tiện để thể hiện tư tưởng nghệ thuật, xây dựng thế giới nghệ thuật… Thân thể trở thành một loại ngôn ngữ nghệ thuật đặc thù trong tác phẩm văn học, hay nói cách khác, thân thể trở thành một loại kí hiệu thẩm mĩ đặc thù trong tác phẩm văn học. Loại kí hiệu thẩm mĩ này là sản phẩm sáng tạo của nhà văn, chịu sự chi phối bởi cá tính sáng tạo, quan niệm nghệ thuật về con người, chịu sự chi phối của bối cảnh thời đại… Chính vì thế, trong sáng tác của mỗi nhà văn, ở từng giai đoạn văn học nhất định, thân thể cũng hiện lên với những đặc điểm khác nhau. Thơ trữ tình Việt Nam sau 1986, dưới sự tác động của hoàn cảnh lịch sử và xu hướng của xã hội hiện đại đã có những cách tân đáng kể, không chỉ về mặt hình thức kĩ thuật thuần túy mà là sự đổi mới ở chiều sâu quan niệm của chủ thể sáng tạo về thế giới, về nghệ thuật và về con người.

Đó là quan điểm giải phóng thân thể, giải phóng con người khỏi những quy định, khuôn phép trong việc thể hiện tư tưởng, cảm xúc, chủ trương không gò bó, không giới hạn ở lối biểu hiện thân thể trong thơ. Vì thế, thân thể trong thơ sau 1986 có nguyên tắc kiến tạo riêng, hình thành những kiểu loại riêng, và biểu đạt ý nghĩa riêng. Nghiên cứu thân thể trong thơ sau 1986, luận án muốn tiếp cận thân thể trong thơ ca như một loại ngôn ngữ nghệ thuật, một hệ thống kí hiệu thẩm mĩ đặc thù. Mặc dù đến nay, số lượng công trình nghiên cứu về thơ Việt Nam sau 1986 không hề ít, nhưng chưa có công trình nào nghiên cứu thân thể trong thơ từ góc độ này.

Mục đích nghiên cứu của luận án 2. Mục đích đầu tiên mà luận án hướng tới là xác lập một hệ thống lí thuyết về thân thể trong văn học, bao gồm khái niệm, biểu hiện, đặc trưng của thân thể trong văn học, bước đầu chỉ ra sự khác biệt giữa thân thể trong thơ ca và thân thể trong văn xuôi, chỉ ra đặc điểm của thân thể trong thơ ca Việt Nam, từ đó xác lập phương pháp luận nghiên cứu thân thể trong văn học nói chung và thơ ca nói riêng. Tiếp nữa, luận án hướng tới chỉ ra và phân tích một số phương diện cơ bản của thân thể trong thơ trữ tình sau 1986. Thông qua so sánh đặc điểm của thân thể trong thơ trữ tình sau 1986 với thân thể trong thơ trữ tình giai đoạn trước chỉ ra sự vận động, biến đổi của quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người của thời đại.

Cuối cùng, luận án hướng tới chỉ ra và phân tích các nguyên tắc kiến tạo thân thể trong thơ trữ tình sau 1986. Ở một mức độ nhất định, luận án hướng tới chỉ ra: những nguyên tắc kiến tạo thân thể đó được thực hiện thông qua phương thức đặc trưng của thơ trữ tình. Đồng thời, thông qua so sánh với 3 nguyên tắc kiến tạo thân thể trong thơ ca giai đoạn trước, luận án chỉ ra ở phương diện này, thơ trữ tình sau 1986 có sự vận động, biến đổi, sự vận động biến đổi đó cũng thể hiện sự vận động, biến đổi của quan niệm nghệ thuật về thế giới và con người. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu và hướng tiếp cận của luận án 3.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là thân thể trong thơ Việt Nam sau 1986. Phạm vi nghiên cứu của luận án là thơ trữ tình Việt Nam sau 1986. Hướng tiếp cận 3. Tiếp cận lí thuyết - Trên cơ sở các thành tựu nghiên cứu về thân thể trong các lĩnh vực như triết học, tôn giáo, mĩ học, lí luận văn học, luận án xác lập định hướng nghiên cứu thân thể trong văn học.

Mặc dù mỗi lĩnh vực đều có những cách thức nghiên cứu riêng, nhưng vẫn có một điểm khá tương đồng là coi thân thể là một loại kí hiệu, bản thân thân thể đã truyền đạt những thông điệp về chính nó và ngoài nó. - Luận án dùng các từ “thân thể”, “cơ thể”, “thân xác” đều với cùng một nghĩa (body). Tuy nhiên, luận án tập trung sử dụng khái niệm “thân thể” vì khái niệm “thân xác” (vốn được Nguyễn Văn Trung sử dụng từ khá lâu), thường khiến người ta chỉ nghĩ đến phần xác thịt vô hồn, còn “thân thể” mang cả ý nghĩa tràn đầy sức sống, sức biểu cảm. - Luận án phân biệt “thân thể” và “miêu tả thân thể”.

“Thân thể” (body) bao gồm mắt mũi, tay chân, mùi vị, hình dáng, cảm giác, cảm xúc… “Miêu tả thân thể” là thân thể được thể hiện trong tác phẩm văn học thông qua sự miêu tả bằng ngôn ngữ. Như vậy, thân thể trong văn học là “ý nghĩa” của lớp ngôn từ kiến tạo văn bản, đến lượt nó, thân thể trở thành một kí hiệu để biểu đạt những thứ ngoài nó – tức là trở thành kí hiệu thẩm mĩ – một loại ngôn ngữ nghệ thuật. Tiếp cận thực tiễn Luận án xuất phát từ thực tiễn sáng tác thơ ca để chỉ ra một số kiểu loại 4 thân thể trong các giai đoạn văn học, trên cơ sở đó làm nổi bật đặc điểm thân thể trong thơ ca Việt Nam sau 1986. Trọng tâm của luận án là khảo sát thực tiễn thơ ca Việt Nam sau 1986, cụ thể là nghiên cứu các biểu hiện cũng như các nhân tố chi phối sự hình thành các loại thân thể cơ bản và những nguyên tắc kiến tạo thân thể.

Phương pháp nghiên cứu của luận án Để hoàn thành đề tài này, luận án đã sử dụng phối hợp các phương pháp chính sau đây: - Phương pháp kí hiệu học: Luận án coi thân thể như một hệ thống kí hiệu đa nghĩa về tự nhiên, xã hội, con người. Vì vậy, việc đọc ra các ý nghĩa của thân thể luôn được đặc biệt chú ý. Đây là phương pháp được sử dụng triệt để trong luận án.