Luận án tiến sĩ Ngữ văn: Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập của Phan Thanh Việt - Đại học Sư phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI PHAN THANH VIỆT NGHIÊN CỨU VĂN BẢN NGỰ CHẾ CỔ KIM THỂ CÁCH THI PHÁP TẬP LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Hà Nội – 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI PHAN THANH VIỆT NGHIÊN CỨU VĂN BẢN NGỰ CHẾ CỔ KIM THỂ CÁCH THI PHÁP TẬP Chuyên ngành: HÁN NÔM Mã số: 9.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: 1: PGS.TS Hà Văn Minh 2: PGS.TS Nguyễn Thanh Tùng Hà Nội - 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan bản luận án này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi. Các số liệu và tài liệu được trích dẫn trong luận án này là trung thực. Kết quả nghiên cứu này không trùng với bất cứ công trình nào đã được công bố trước đó. Tôi chịu trách nhiệm với lời cam đoan của mình.

Tác giả Phan Thanh Việt LỜI CẢM ƠN  Nghiên cứu sinh xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Phòng Sau Đại học, Khoa Ngữ Văn, Tổ Bộ môn Hán Nôm cùng quý thầy cô Giảng viên Bộ môn Hán Nôm và Văn học. Chân thành tri ân PGS.TS Hà Văn Minh, PGS.TS Nguyễn Thanh Tùng - hai người thầy đã tận tình chỉ dẫn cho Nghiên cứu sinh hoàn thành tốt luận án này. Đặc biệt thầy Hà Văn Minh là người thầy mà Nghiên cứu sinh có cơ duyên được học tập và làm việc từ buổi đầu học Cao học Hán Nôm tại Hà Nội. Nghiên cứu sinh chân thành cảm ơn quý thầy cô, nhà khoa học là thành viên hội đồng trong các Hội đồng khoa học của luận án từ cấp Tổng quan, Chuyên đề, Xemina, Bộ môn, Phản biện độc lập và Hội đồng cấp Trường chính thức đã giành thời gian đọc, sửa và góp ý cho luận án ngày càng hoàn thiện.

 Con xin thành kính niệm công ơn của Thầy Tổ, Gia đình - Cha mẹ, các bậc Thiện hữu tri thức đã luôn hỗ trợ, động viên trong suốt thời gian học tập nghiên cứu. Luận án là công trình mở đầu cho con đường nghiên cứu khoa học của tác giả nên sẽ còn rất nhiều khiếm khuyết. Kính mong các bậc thức giả cao minh chỉ giáo. Kính chúc vô lượng cát tường! Thăng Long - Phú Xuân, Tân Sửu niên Trọng Xuân Phan Thanh Việt MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Tính cấp thiết của đề tài. Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu.

Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án. 5 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ GIỚI THIỆU TÁC GIẢ TÁC PHẨM .1 Tổng quan tình hình nghiên cứu .1 Tư liệu cổ ghi chép thơ Ngự chế và tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập của Thiệu Trị. Công trình thư mục học, số hoá về thơ văn Ngự chế của Thiệu Trị.

Nghiên cứu về tiểu sử, sự nghiệp văn chương của Thiệu Trị .4 Nghiên cứu về tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập .2 Tác giả Thiệu Trị .1 Thân thế cuộc đời và sự nghiệp chính trị .2 Khái quát sự nghiệp văn chương của Thiệu Trị.3 Giới thiệu tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập .3 Định hướng nghiên cứu của đề tài. 33 Tiểu kết chương 1. 35 CHƯƠNG 2: KHẢO CỨU VĂN BẢN NGỰ CHẾ CỔ KIM THỂ CÁCH THI PHÁP TẬP .1 Tên gọi, niên đại và quá trình biên định tác phẩm .2 Phân loại và hiện trạng văn bản .1 Tư liệu lưu trữ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội .2 Tư liệu lưu trữ tại Thư viện Quốc gia, Hà Nội .3 Tư liệu mộc bản lưu trữ lại Trung tâm lưu trữ Quốc gia IV, Đà Lạt .3 Khảo dị, xác định và bổ khuyết thiện bản.1 Khảo dị và xác định thiện bản .2 Bổ khuyết thiện bản .4 Khảo cứu cấu trúc nội dung văn bản tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập. Khảo cứu bài Biểu.

Khảo cứu tựa dẫn của các sáng tác .3 Khảo cứu nội dung văn bản tác phẩm. 60 Tiểu kết chương 2. 69 CHƯƠNG 3: ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA TÁC PHẨM NGỰ CHẾ CỔ KIM THỂ CÁCH THI PHÁP TẬP .1 Quan niệm về thể cách thi pháp của Thiệu Trị .2 Thể cách thi pháp cổ kim .1 Khái quát thể cách thi pháp cổ kim.2 Luận giải thể cách thi pháp cổ kim .3 Thể cách thi pháp tân sáng .1 Khái quát thống kê thể cách thi pháp tân sáng .2 Luận giải thể cách thi pháp tân sáng .4 Giá trị thi học của tác phẩm. 129 Tiểu kết chương 3.132 CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA TÁC PHẨM NGỰ CHẾ CỔ KIM THỂ CÁCH THI PHÁP TẬP .1 Quan niệm về nội dung thơ ca và mối quan hệ của nó với thể cách thi pháp.1 Quan niệm về nội dung thơ ca thời trung đại Việt Nam .2 Quan niệm về nội dung thơ ca của Thiệu Trị .3 Mối quan hệ giữa nội dung thơ ca và thể cách thi pháp .2 Nội dung thơ ca trong cương vị một Hoàng đế .1 Vận dụng tư tưởng Nho giáo trong trị quốc an dân .2 Chấn hưng văn trị .3 Thương dân, chăm lo nông nghiệp .3 Nội dung văn chương trong tư cách một thi nhân .1 Tình cảm với vua cha .2 Hình tượng con người, thiên nhiên trong thơ Thiệu Trị.

152 Tiểu kết chương 4.163 TÀI LIỆU THAM KHẢO. PL1 DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1: Thống kê tác phẩm văn chương của Thiệu Trị .1: Thống kê hiện trạng lưu trữ văn bản tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập .2: Bảng đối hiệu các dị bản của tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp với Thiệu Trị Ngự chế thi .3: Bổ khuyết nội dung cho thiện bản .4: Thống kê số lượng bài thơ và tựa của tác phẩm .1: Thống kê sáng tác theo đặc trưng thể cách cổ kim.2: Thống kê sáng tác theo đặc trưng thể cách tân sáng. Tính cấp thiết của đề tài Triều Nguyễn - triều đại cuối cùng của nền phong kiến Việt Nam, đã để lại nhiều giá trị văn hóa, lịch sử cho dân tộc. Thời đại này, còn lưu lại nhiều bộ sách có giá trị lớn: Đại Nam thực lục (tiền biên, chính biên), Khâm định Việt sử thông giám cương mục, Khâm định Đại Nam hội điển sự lệ, Đại Nam nhất thống chí, Đồng Khánh dư địa chí… đây là những nguồn sử liệu quý giá cho việc nghiên cứu từng giai đoạn lịch sử của đất nước.

Bên cạnh những giá trị đó, thời đại nhà Nguyễn còn để lại một kho tàng văn chương đồ sộ. Văn học thời kì này phát triển rất hưng thịnh, là một giai đoạn lớn của nền văn học trung đại Việt Nam, với chính sách “chấn hưng văn trị” đã hình thành nên đội ngũ sáng tác đông đảo với nhiều tác gia lớn mà trong đó nhiều vị xuất thân từ Hoàng tộc như: vua Minh Mạng, Thiệu Trị, Tự Đức có tài văn hay chữ tốt, với số lượng các tập thơ văn ngự chế hàng nghìn bài; các bậc vương công, hoàng tử, công chúa như: Tùng Thiện Vương, Tuy Lý Vương, Mai Am Công chúa và tầng lớp Nho sĩ quan lại như: Trương Đăng Quế, Phan Thanh Giản, Nguyễn Du, Vũ Phạm Khải, Phạm Phú Thứ, Cao Bá Quát, Nguyễn Văn Siêu… là những tác gia lớn với khối lượng thơ văn hàng nghìn bài. Văn học thời kỳ này đa dạng về thể loại, phong phú về nội dung, là một kho tàng có giá trị của nền văn học trung đại Việt Nam. Tuy nhiên văn học giai đoạn này, đặc biệt là văn chương trong Hoàng tộc triều Nguyễn chưa được nghiên cứu đầy đủ, xứng tầm với giá trị vốn có của nó.

Hoàng đế Thiệu Trị là vị vua thứ 3 triều Nguyễn, trị vì trong 7 năm (1841- 1847), tuy thời gian tại vị không lâu nhưng số lượng tác phẩm mà ông để lại khá lớn với thể loại và nội dung rất phong phú gồm: 4 tập Ngự chế thi, 2 tập Ngự chế văn và các tập Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập, Ngự chế Bắc tuần thi tập, Ngự chế vũ công thi tập, Ngự đề đồ hội thi tập… tổng số lên đến hàng nghìn bài. Thơ của Thiệu Trị chú trọng về nghệ thuật chơi chữ, đã đạt đến những giá trị tiêu biểu trong nền Thi pháp học, với nội dung mang âm hưởng thanh tao, chân thành, viết cho non sông đất nước, nhân dân, vua cha và quê hương xứ sở thần kinh. Vua Thiệu Trị sáng tác thơ văn không những là đam mê, thể hiện chí khí mà còn mang tính giáo hóa, chấn hưng văn trị và đặc biệt là nghệ thuật chơi thơ. Điều 1 đó minh chứng qua các sáng tác độc đáo, được thể hiện một cách tài hoa trong tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập 御製古今體格詩法集 gồm 157 bài (chương) và khoảng 72 thể cách.

Đây là tác phẩm bao gồm những thể cách thi pháp cổ kim được Thiệu Trị sử dụng và đặc biệt là những thể cách do chính vua tự sáng tạo ra. Trong đó, nổi tiếng hơn cả là bài thơ chữ Hán Vũ trung sơn thủy (Non nước trong mưa) được làm theo thể Hồi văn thể kiêm Liên hoàn, được xem là một kiệt tác văn chương. Tập thơ là một hệ thống nghệ thuật chơi chữ rất trí tuệ, không những thể hiện một tâm hồn thi sĩ của Thiệu Trị mà còn mang giá trị thi học to lớn. Tác phẩm thể hiện tính chất đặc trưng của nghệ thuật sử dụng thể cách thi pháp và cách luật âm vận, là ý thức về tinh thần độc lập trong việc sáng tác văn chương của Thiệu Trị.

Bên cạnh đó, văn bản tác phẩm này hiện vẫn còn nguồn tư liệu gốc mộc bản tại TTLTQGIV-Đà Lạt, một tư liệu di sản vật thể giá trị của tiền nhân. Một vấn đề cấp thiết được đặt ra là, với số lượng tác phẩm phong phú như vậy nhưng đến nay thơ văn của ông vẫn chưa được chú trọng nghiên cứu đúng mức. Thiệu Trị cần phải được hậu thế biết đến không chỉ với tư cách một vị Hoàng đế mà còn là một tác gia văn học, một nhà nghiên cứu thi học của văn học thời Nguyễn nói riêng và văn học thời kỳ trung đại Việt Nam nói chung. Thơ văn của ông cần được nghiên cứu một cách bài bản quy mô, đặc biệt là cần nghiên cứu nghệ thuật thể cách thi pháp trong thơ văn Ngự chế mà tiêu biểu là tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập, đây là điểm nổi bật trong sự nghiệp sáng tác của ông.

Qua đó, dần khẳng định vị thế và làm sáng tỏ đóng góp của ông đối với nền thi pháp học trung đại Việt Nam.