Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX - Luận án tiến sĩ Hán Nôm

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI LÊ THỊ HỒNG DUNG NGHIÊN CỨU VĂN BẢN THUYÊN THÍCH SÁCH MẠNH TỬ Ở VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỶ XVIII ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XX LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM HÀ NỘI, 2021 luan an BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI LÊ THỊ HỒNG DUNG NGHIÊN CỨU VĂN BẢN THUYÊN THÍCH SÁCH MẠNH TỬ Ở VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỶ XVIII ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XX Chuyên ngành: Hán Nôm Mã số: 922.04 LUẬN ÁN TIẾN SĨ HÁN NÔM NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1.TS NGUYỄN KIM SƠN 2.TS DƯƠNG TUẤN ANH HÀ NỘI, 2021 luan an i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan: - Luận án này là kết quả nghiên cứu của riêng tôi dưới sự hướng dẫn của người hướng dẫn khoa học. - Luận án được tiến hành một cách nghiêm túc và cầu thị. - Những kết quả và số liệu trong Luận án là hoàn toàn trung thực, chính xác. - Những tư liệu, kết quả có trích dẫn của các nhà nghiên cứu khác đều có xuất xứ rõ ràng, tiếp thu một cách cẩn trọng và chân thực trong Luận án.

Tác giả Luận án Lê Thị Hồng Dung luan an ii LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc tới PSG. TS Nguyễn Kim Sơn và PGS.TS Dương Tuấn Anh đã tận tình hướng dẫn tôi trong suốt quá trình học tập, nghiên cứu và triển khai Luận án. Tôi xin trân trọng cảm ơn các thành viên trong các Hội đồng đánh giá Luận án các cấp đã có những góp ý để Luận án được hoàn thiện, giúp tôi tiến bộ hơn trong quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin cảm ơn gia đình, anh chị em đồng nghiệp, bạn bè đồng môn đã luôn bên cạnh, ủng hộ tôi trong suốt thời gian qua! Hà Nội, tháng 7 năm 2021 Tác giả Lê Thị Hồng Dung luan an iii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT Cụm từ viết tắt Nguyên nghĩa SMHBCT Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa TTƯG Tứ thư ước giải TTTY Tứ thư tiết yếu THTTTL Tiểu học Tứ thư tiết lược TTTL Trâu thư trích lục luan an iv DANH MỤC BẢNG BIỂU TRONG LUẬN ÁN Bảng 2.1 Thống kê các các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử hiện còn ở Việt Nam.2 So sánh một số đoạn trích trong sách Mạnh Tử tân ước và Chu Hy tập chú.1 Bảng thống kê các câu kinh bị lược bỏ trong Mạnh Tử tiết yếu AC.226 so với Mạnh Tử tập chú của Chu Hy.2 Câu bị lược bỏ trong Tiểu học Tứ thư tiết lược so với Mạnh Tử tập chú của Chu Hy.3 So sánh Trâu thư trích lục với Mạnh Tử tập chú.4 Bố cục văn bản Tiểu học Tứ thư tiết lược.5 Bố cục văn bản Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa.6 Bố cục văn bản Trâu thư trích lục.7 Thống kê một số thuật ngữ chữ Hán được dịch sang chữ Nôm.1 So sánh phần chú giải trong Tứ thư tập chú và Tứ thư ước giải.2 So sánh phần chú giải trong Tiểu học Tứ thư tiết lược và Tứ thư tập chú.3 So sánh phần chú giải trong Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa và Tứ thư tập chú.4 Thống kê một số trường hợp sử dụng văn ngôn trong Tứ thư ước giải.5 Bảng minh họa một số đoạn phiên Nôm chính văn sách Mạnh Tử .140Error! Bookmark not defined.

luan an v MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT.iii MỞ ĐẦU.1 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI. Giới thiệu về thuyên thích học. Giới thiệu về khái niệm thuyên thích học. Phương pháp luận của giải thích kinh điển.

Phương pháp luận của giải thích hiện đại. Đối tượng của thuyên thích học. Tình hình nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử. Tình hình nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Trung Quốc.

Tình hình nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam.24 Tiểu kết chương 1.32 CHƯƠNG 2 TÌNH TRẠNG CÁC VĂN BẢN THUYÊN THÍCH SÁCH MẠNH TỬ HIỆN CÒN Ở VIỆT NAM TỪ ĐẦU THẾ KỶ XVIII ĐẾN ĐẦU THẾ KỶ XX. Khảo sát thống kê các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam. Giới thiệu những văn bản là đối tượng nghiên cứu chính của Luận án. Lý do lựa chọn văn bản.

Tứ thư ước giải. Tứ thư tiết yếu. Tiểu học Tứ thư tiết lược. Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa.6 Trâu thư trích lục.72 luan an vi Tiểu kết chương 2.74 CHƯƠNG 3 NGHIÊN CỨU NHÓM VĂN BẢN THUYÊN THÍCH PHẦN CHÍNH VĂN SÁCH MẠNH TỬ Ở VIỆT NAM.

Tóm lược chính văn. Tái cấu trúc chính văn. Tái cấu trúc chính văn trong Tiểu học Tứ thư tiết lược. Tái cấu trúc chính văn trong Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa.

Tái cấu trúc chính văn trong Trâu thư trích lục. Phiên dịch chính văn.102 Tiểu kết chương 3.109 CHƯƠNG 4 NGHIÊN CỨU NHÓM VĂN BẢN THUYÊN THÍCH PHẦN CHÚ THÍCH SÁCH MẠNH TỬ Ở VIỆT NAM. Nguồn gốc văn bản chú giải. Nguồn gốc văn bản chú giải trong Tứ thư ước giải.

Nguồn gốc văn bản chú giải trong Tứ thư tiết yếu. Nguồn gốc văn bản chú giải trong Tiểu học Tứ thư tiết lược.4 Nguồn gốc văn bản chú giải trong Sách Mạnh học bậc cao trung học giáo khoa. Nguồn gốc văn bản chú giải trong Trâu thư trích lục. Ngôn ngữ trong văn bản chú giải.

Nội dung chú giải trong các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử. Nội dung kinh học. Nội dung lịch sử.136 Tiểu kết chương 4.146 DANH MỤC BÀI VIẾT LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN.149 TÀI LIỆU THAM KHẢO.Error! Bookmark not defined. PHỤ LỤC luan an 1 MỞ ĐẦU 1.

Lý do chọn đề tài Bảo tồn và phát huy vốn văn hoá thành văn của dân tộc là một trong những nhiệm vụ quan trọng của người nghiên cứu Hán Nôm, việc tìm hiểu di sản văn hóa của cha ông để lại là một vấn đề có tính cấp thiết, cần được nghiên cứu. Trong đó, việc minh giải để làm sáng tỏ ý nghĩa của văn bản và mục đích biên soạn của tác giả là một nhiệm vụ thiết yếu. Trong lịch sử các triều đại phong kiến Việt Nam, việc tiếp nhận kinh điển của Trung Quốc để làm tài liệu học tập và thi cử đều được các triều đại quan tâm. Nhà nước có thể mua hoặc khắc in lại những tài liệu này, trong đó có Tứ thư, Ngũ kinh được xem là tài liệu “gối đầu” của các sĩ tử.

Cũng chính vì thế mà nhu cầu về tài liệu để học tập và sách tham khảo cho sĩ tử là không nhỏ. Ngoài những bộ sách của Nhà nước cho phép khắc in thì còn có nhiều bản sách khác được chép tay để phục vụ cho việc học. Nhiều nhà Nho nổi tiếng hay chữ đã biên soạn, chú giải, sắp xếp lại kinh điển để biên soạn sách phục vụ khoa cử, giáo dục. Trong quá trình tiếp thu kinh điển, các nhà Nho Việt Nam đã thể hiện sự lĩnh hội kinh điển của cá nhân qua các cách thức luận giải, thuyên thích kinh điển trong các tác phẩm còn được lưu lại trong nguồn thư tịch Hán Nôm.

Sách Mạnh Tử trong bộ Tứ thư là một trong những tài liệu không thể thiếu trong quá trình học tập, thi cử và tu dưỡng đạo đức của người quân tử. Tùy vào từng giai đoạn lịch sử, các nhà Nho Việt Nam đã lựa chọn cách thức biên soạn sách khác nhau. Đó có thể là nhu cầu thể nghiệm khả năng lĩnh hội kinh điển của bản thân. Hoặc một số nhà Nho đã biên soạn lại sách cho phù hợp với chương trình giáo dục mới.

Quá trình tiếp nhận và thông diễn kinh điển luan an 2 Nho gia đã hình thành một số lượng không nhỏ các văn bản thảo luận về Tứ thư và Ngũ kinh, trong đó có các văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử. Hiện các văn bản này được lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Thư viện Quốc Gia hay Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV. Ngoài những văn bản thuần túy sử dụng chữ Hán để tái cấu trúc nội dung kinh điển hoặc dịch chú một phần hay toàn bộ kinh văn, các nhà Nho Việt Nam còn sử dụng cả chữ Nôm để phiên dịch kinh văn, nhằm mục đích truyền tải nghĩa lý kinh điển thông qua ngôn ngữ của người Việt. Có thể nói đây là những tác phẩm quan trọng, đánh dấu sự chủ động của các nhà Nho Việt, mang dấu ấn cá nhân và tính sáng tạo của người Việt.

Chính vì lẽ đó, cần tập trung nghiên cứu để có sự trân trọng, đánh giá cần thiết đối với hệ thống trước tác của nhà Nho Việt Nam thời bấy giờ. Thế nhưng, cho đến nay chưa có một công trình nào nghiên cứu một cách đầy đủ các văn bản sách Mạnh Tử ở Việt Nam, đặc biệt là vấn đề thuyên thích, nghiên cứu đặc điểm các văn bản cũng như giá trị học thuật của các văn bản đó. Vì vậy, Luận án lựa chọn đề tài “Nghiên cứu văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử ở Việt Nam từ đầu thế kỷ XVIII đến đầu thế kỷ XX” nhằm làm sáng tỏ các vấn đề trên. Nghiên cứu học thuyết kinh điển Nho gia là một lĩnh vực không mới, hiện nay đã có nhiều công trình chú trọng việc chú giải, bình giảng nghĩa lý của kinh điển như sách Tứ thư với Luận ngữ của Khổng Tử, sách Mạnh Tử, Đại học, Trung dung được chú giải, thảo luận, bình chú.

trên rất nhiều nước, đặc biệt là ở Đông Á, nổi bật với các nước Trung Quốc, Hàn Quốc. Các nhà nghiên cứu dùng sở kiến của mình để luận bàn về kinh điển, với mục đích tìm về nguyên nghĩa của tác phẩm và nguyên ý của tác giả. Không ít cuộc tranh luan an 3 luận xảy ra với nhiều sự lý giải khác nhau trên cùng một văn bản, cho thấy sức hấp dẫn trong địa hạt nghiên cứu kinh điển Nho gia. Điều đó càng được khẳng định khi cùng với sự phát triển của thế giới hiện đại, con người càng cần tìm về những giá trị truyền thống.

Học thuật kinh điển Nho gia không khi nào lỗi thời, mà ý nghĩa kinh điển sẽ luôn được làm mới, được thể nghiệm vào muôn mặt cuộc sống cho đến bây giờ và mai sau. Luận án lựa chọn đề tài này phù hợp với xu hướng nghiên cứu thế giới hiện tại về cả phương pháp và cách chọn đối tượng. Đối tượng chính của đề tài là những văn bản thuyên thích sách Mạnh Tử, phù hợp với mã ngành Hán Nôm. Luận án đã tìm hiểu những đóng góp của nhà Nho Việt Nam đối với việc nghiên cứu, giải thích kinh điển Nho gia.