Luận án tiến sĩ: Phân loại truyện kể trong văn xuôi Việt Nam 1930-1945

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ------  ------ PHÙNG QUÝ SƠN LOẠI HÌNH TRUYỆN KỂ (QUA VĂN XUÔI VIỆT NAM 1930 - 1945) LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI, NĂM 2013 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ------  ------ PHÙNG QUÝ SƠN LOẠI HÌNH TRUYỆN KỂ (QUA VĂN XUÔI VIỆT NAM 1930 - 1945) Chuyên ngành: Lí luận văn học Mã số: 62.20 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS LA KHẮC HÒA HÀ NỘI, NĂM 2013 MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Đối tượng, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ CÁC VẤN ĐỀ 5 LIÊN QUAN ĐẾN LOẠI HÌNH TRUYỆN KỂ. Khái niệm loại hình truyện kể.

Lịch sử nghiên cứu loại hình truyện kể. Lí thuyết truyện kể như là tổ chức không gian kí hiệu học của 19 Iu. LOẠI HÌNH TRUYỆN KỂ LÃNG MẠN. Khái niệm truyện kể lãng mạn.

Không gian của cái “khởi cuộc” và câu chuyện về người chiến thắng. Khung: truyện kể về cái “khởi cuộc”. Câu chuyện về người chiến thắng. Bức tranh thế giới và điểm tựa định hướng giá trị.

Bức tranh thế giới lưỡng phân. Nhân sinh như là điểm tựa định hướng giá trị. Nhân vật như một hệ thống chức năng truyện kể. Trục nhân vật chính: Người chinh phục và kẻ cản trở.

Trục nhân vật phụ. LOẠI HÌNH TRUYỆN KỂ BI KỊCH. Khái niệm truyện kể bi kịch. Không gian của cái “chung cục” và câu chuyện về sự thảm bại.

Khung: truyện kể về cái “chung cục”. Câu chuyện về sự thảm bại. Bức tranh thế giới và điểm tựa định hướng giá trị. Bức tranh thế giới nhị phân.

Dân sinh như là điểm tựa định hướng giá trị. Nhân vật như một hệ thống chức năng truyện kể. Trục nhân vật chính: Ác bá và nạn nhân. Trục nhân vật phụ.

LOẠI HÌNH TRUYỆN KỂ TRÀO PHÚNG. Khái niệm truyện kể trào phúng. Không gian của cái “đương đại” và câu chuyện về cái nực cười. Khung: truyện kể về cái “đương đại đang tiếp diễn”.

Câu chuyện về cái nực cười. Bức tranh thế giới và điểm tựa định hướng giá trị. Bức tranh thế giới - sân khấu hài đời. Trạng thái phong hoá như là điểm tựa định hướng giá trị.

Nhân vật và chức năng truyện kể. Những chân dung biếm họa. Những nhân vật con rối trên sân khấu hài. Nhân vật tư tưởng trong sân khấu nội tâm.

148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. 152 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. 155 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả được nêu trong Luận án là trung thực và chưa được ai công bố trong bất kỳ công trình khoa học nào.

Nếu sai, tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm. Hà Nội, ngày 30 tháng 5 năm 2013 TÁC GIẢ LUẬN ÁN PHÙNG QUÝ SƠN 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Luận án Loại hình truyện kể (qua văn xuôi Việt Nam 1930 - 1945) của chúng tôi trước hết là một công trình nghiên cứu có ý nghĩa lí thuyết.

Hơn hai nghìn ba trăm năm trước, từ thời cổ đại, Aristote (384 - 322 Tr.CN) đã chia sáng tác văn học thành các loại tự sự, kịch và trữ tình. Nhắc lại như thế để thấy, nhu cầu phân loại sáng tác trong nghiên cứu văn học là nhu cầu có chiều sâu lịch sử. Hiển nhiên là muốn phân loại sáng tác văn học, cần xây dựng được mô hình lí thuyết phân loại. Hegel (1770 - 1831), nhà triết học cổ điển Đức cũng chia sáng tác văn học thành ba loại tự sự, kịch và trữ tình như Aristote, nhưng điểm tựa lí thuyết của Aristote là triết học bắt chước, còn mô hình lí thuyết của của Hegel là triết học duy tâm khách quan và phép tam đoạn luận.

Ý thức phân loại hoạt động lời nói cùng nghệ thuật ngôn từ cũng như tư duy loại hình đã xuất hiện trong thi pháp học và tu từ học từ thời cổ đại, nhưng phải đến cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX, hướng tiếp cận loại hình học trong nghiên cứu văn học mới thực sự trở thành nguyên tắc phương pháp luận khoa học. Chúng ta từng biết tới những mô hình lí thuyết nổi tiếng, ví như mô hình cấu trúc ba thành phần (phong cách lời văn, toạ độ không - thời gian của hình tượng và khu vực tiếp giáp của thế giới nghệ thuật với cái đương đại đang tiếp diễn) được dựa vào để phân loại tiểu thuyết và sử thi của M.Bakhtin; mô hình chức năng và vai nhân vật được dựa vào để nghiên cứu cấu trúc truyện cổ tích thần kì của V.Propp; hay mô hình thể tài dựa vào bốn loại hình nội dung (thần thoại, dân tộc - lịch sử, phong tục - thế sự và đời tư) để nghiên cứu lịch sử văn học của G. Ở Việt Nam, mấy chục năm trở lại đây, giới nghiên cứu của chúng ta, nhất là nghiên cứu sinh, học viên cao học đã vận dụng khá thành công các mô hình lí thuyết ấy vào việc nghiên cứu văn học dân tộc. Bản thân chúng tôi từ lâu cũng ấp ủ ý đồ vận dụng di sản khoa học đồ sộ của Iu.

Lotman và trường phái cấu trúc - kí hiệu học Tartu để xây dựng một mô hình lí thuyết ngõ hầu nghiên cứu hiệu quả các loại hình truyện kể của nền văn học Việt Nam. Đây chính là ý nghĩa lí thuyết của đề tài luận án, nếu nó được thực hiện thành công trong công trình nghiên cứu này. Chất liệu mà luận án sẽ khảo sát, phân tích để xây dựng các mô hình truyện kể về mặt lí thuyết là văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945. Từ đầu thế kỉ XX, văn học Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại hóa và đến những năm 1930, nền văn học ấy đã tạo ra nhiều tác phẩm vươn tới giá trị cổ điển.

Nếu văn học 2 trung đại là văn học của cái điển mẫu, thi pháp văn học trung đại trước hết là thi pháp thể loại, thì văn học hiện đại là văn học của cá tính sáng tạo, thi pháp văn học hiện đại trước hết là thi pháp tác giả. Rõ ràng, so với văn học trung đại, văn học hiện đại thuộc hệ hình ý thức nghệ thuật cực kì phức tạp. Chọn văn xuôi 1930- 1945 làm chất liệu khái quát hóa lí thuyết, chúng tôi không thể không đứng trên quan điểm lịch sử để tiếp cận đối tượng phân tích. Nghĩa là, chúng tôi vừa phải khảo sát kĩ lưỡng, cụ thể văn xuôi 1930 - 1945, vừa tiến hành so sánh giai đoạn văn học này với sáng tác ở các giai đoạn khác như là so sánh các loại hình lịch sử văn học khác nhau.

Về phương diện này, ngoài ý nghĩa lí thuyết, đề tài luận án còn có cả ý nghĩa lịch sử văn học. Xây dựng mô hình lí thuyết để nghiên cứu và giảng dạy lịch sử văn học bao giờ cũng là yêu cầu bức thiết đối với bộ môn lí luận văn học. Đây là cơ sở để chúng tôi có thể nói tới tính thời sự và ý nghĩa sư phạm mà đề tài luận án có thể đem lại. Từ những lý do trên, chúng tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài: Loại hình truyện kể (qua văn xuôi Việt Nam 1930 - 1945).

Đối tượng, nhiệm vụ, phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu của đề tài là: Loại hình truyện kể qua khảo sát văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945. Nhiệm vụ nghiên cứu Luận án tập trung giải quyết hai nhiệm vụ khoa học cơ bản như sau: - Thứ nhất: vận dụng di sản khoa học đồ sộ của Iu. Lotman và trường phái cấu trúc - kí hiệu học Tartu để xây dựng một mô hình lí thuyết mà trước hết là xác định các hạt nhân cấu trúc tạo thành các loại hình truyện kể như là loại hình cấu trúc của các không gian kí hiệu học.

- Thứ hai: Dựa vào mô hình lí thuyết nói trên, luận án sẽ xây dựng mô hình cấu trúc của ba loại hình truyện kể tiêu biểu trong văn xuôi tự sự Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945 là truyện kể lãng mạn, truyện kể bi kịch và truyện kể trào phúng. Phạm vi nghiên cứu - Về mặt lí thuyết: Bên cạnh việc khai thác lí thuyết truyện kể của Iu.Lotman và trường phái cấu trúc - kí hiệu học Tartu, đề tài còn vận dụng những quan điểm lí luận về thể loại, nguyên tắc và cách thức phân chia thể loại văn học, lí thuyết cấu 3 trúc - loại hình. của một số nhà nghiên cứu như V. ở những chừng mực nhất định.

- Phạm vi sáng tác văn học được khảo sát: Từ quan niệm về loại hình truyện kể, chúng tôi tập trung khảo sát những tác phẩm văn xuôi ở hai thể loại tiêu biểu là tiểu thuyết và truyện ngắn. Tác phẩm lựa chọn chủ yếu là của những nhà văn được giới thiệu trong chương trình giảng dạy các bậc học và được giới lí luận phê bình văn học đánh giá cao như: Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, Trần Tiêu, Lê Văn Trương, Lan Khai, Thế Lữ, Lý Văn Sâm, Nguyễn Tuân, Nguyễn Công Hoan, Nguyên Hồng, Ngô Tất Tố, Nam Cao, Vũ Trọng Phụng, Tô Hoài, Bùi Hiển, Mạnh Phú Tư, Nguyễn Đình Lạp. Phương pháp nghiên cứu Do đối tượng và nhiệm vụ nghiên cứu của đề tài, chúng tôi sẽ vận dụng linh hoạt một số phương pháp nghiên cứu sau: 3. Phương pháp loại hình: Theo Từ điển bách khoa Xô viết do A.Prokhorov chủ biên thì: “Loại hình học là phương pháp khoa học được sử dụng nhằm mục đích nghiên cứu so sánh các thuộc tính bản chất, các dấu hiệu, các mối liên hệ, quan hệ, các chức năng, các cấp độ tổ chức của các đối tượng.

Cơ sở của phương pháp khoa học này là dựa vào các kiểu hoặc mô hình tổng quát của các đối tượng để chia tách thành các nhóm và các hệ thống của đối tượng ấy. Loại hình học sử dụng những hình thức logic cơ bản như kiểu, phân loại, phân cấp, hệ thống hoá”. Phương pháp hệ thống: nghiên cứu loại hình truyện kể cần một cái nhìn hệ thống. Bởi lẽ, mỗi tác phẩm, mỗi giai đoạn văn học đều có sự đan cài của các thể loại.

Hệ thống hóa sẽ giúp chúng tôi lí giải cấu trúc và sự vận động của các loại hình truyện kể.