Khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam hiện đại - Hồ Văn Quốc, Đại học Huế

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC HỒ VĂN QUỐC KHUYNH HƯỚNG THƠ TƯỢNG TRƯNG VIỆT NAM HIỆN ĐẠI Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 34 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: PGS. TS HỒ THẾ HÀ HUẾ - 2016 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1. Thơ tượng trưng ra đời ở Pháp vào thập niên 60 - 70 của thế kỉ XIX.

Khi vừa xuất hiện, nó lập tức tạo nên một cơn địa chấn làm xôn xao văn đàn; người khen cũng lắm, kẻ chê cũng nhiều. Tuy nhiên, vượt qua mọi lời chỉ trích, các nhà thơ tượng trưng bằng cả lý luận lẫn thực tiễn sáng tác sinh động của mình đã từng bước khẳng định con đường thi ca mà họ lựa chọn phù hợp với quy luật phát triển của văn học, thị hiếu thẩm mỹ của thời đại. Và thực tế đã kiểm chứng điều này. Vào nửa sau thế kỉ XIX, thơ tượng trưng rất được ưa chuộng, tạo thành một trào lưu, dòng chính trong nền thơ Pháp.

Hơn nữa, từ địa hạt văn chương, chủ nghĩa tượng trưng dần lấn sân các loại hình nghệ thuật khác như âm nhạc, hội họa, điêu khắc, kiến trúc., trở thành một hiện tượng văn hóa tiêu biểu trên khắp châu Âu. Sang thế kỉ XX, nó tiếp tục mở rộng tầm ảnh hưởng lên toàn thế giới; đồng thời, thiết lập thành công vị thế của mình ở nền thơ hiện đại phương Đông, trong đó có Việt Nam. Giữa những năm 40 của thế kỉ XX, thơ tượng trưng chính thức "nhập tịch" vào nước ta nhưng không hình thành chủ nghĩa như ở phương Tây mà chỉ tồn tại với tư cách một khuynh hướng. Trong sự vận động của nó, khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam đã trải qua những bước thăng trầm theo các biến cố lịch sử dân tộc.

Có những thời đoạn, thơ tượng trưng rơi vào tình trạng bị lãng quên, "ngủ đông", rồi lại bừng thức nhờ sức mạnh nội tại của mình. Đó chính là khả năng ưu trội trong việc giải mã vẻ đẹp vi diệu, bí ẩn của thế giới và tâm hồn con người dựa trên nguyên tắc tư duy tương hợp các giác quan, cùng hệ thống thi pháp mới lạ. Phải chăng, đây cũng là nguyên cớ khiến thơ tượng trưng từng có lúc chiếm thế thượng phong, tạo ra một lực hấp dẫn đặc biệt đối với người cầm bút lẫn bạn đọc và góp phần quan trọng đưa con thuyền thơ Việt Nam thoát khỏi khu vực vùng để hòa vào đại dương văn chương hiện đại thế giới. Gần tám mươi năm hiện tồn trong nền thi ca Việt Nam, khuynh hướng thơ tượng trưng không ngừng biến chuyển.

Qua mỗi giai đoạn, ở mỗi nhà thơ, việc tiếp biến các đặc trưng thẩm mỹ, thi học tượng trưng diễn ra rất linh động, tùy vào thể tạng, thị hiếu mỗi người, và được tích hợp với các trào lưu thi ca khác, tạo nên tính đa sắc độ, không thuần chất cho khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam. Nếu thơ Bích Khê, Đinh Hùng, Nguyễn Xuân Sanh, Phạm Văn Hạnh, Đoàn Phú Tứ, Đoàn Thêm. 2 chủ yếu là tượng trưng; thì thơ Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Vũ Hoàng Chương, Quách Thoại, Lý Quốc Sỉnh, Hoàng Cầm, Lê Đạt, Trần Dần, Đặng Đình Hưng, Hoàng Hưng, Nguyễn Quang Thiều. có sự hòa sắc theo những cách riêng, giữa tượng trưng với cổ điển/ lãng mạn/ siêu thực/ hiện sinh/ thậm chí hậu hiện đại.

Và điều đáng nói, dù sắc độ ảnh hưởng thơ tượng trưng ở các nhà thơ ấy không giống nhau nhưng việc lựa chọn nó như một trong những định hướng sáng tạo tiêu biểu đã góp phần làm thay đổi diện mạo, hệ hình tư duy thơ dân tộc khi nỗ lực đưa thơ trở về bản nguyên của nó - "thuần túy và tượng trưng". Đây là một đóng góp đáng trân trọng và cần được nghiên cứu chuyên sâu nhằm giúp người đọc có cái nhìn toàn diện, thấu đáo về khuynh hướng tượng trưng trong thơ hiện đại Việt Nam. Song, cho tới nay, chúng ta chưa có công trình nào khảo luận đầy đủ, hệ thống vấn đề này; hoặc nếu có thì chủ yếu đi tìm dấu ấn tượng trưng trong phong trào Thơ mới (1932 - 1945) mà ít quan tâm đến các giai đoạn sau. Những lý do trên đặt ra cho chúng tôi nhiều suy ngẫm và đi đến quyết định chọn đề tài Khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam hiện đại để nghiên cứu.

Tác giả luận án hy vọng sẽ có những kiến giải mới mẻ, khoa học về thơ tượng trưng trên thế giới nói chung, ở nước ta nói riêng. Nhiệm vụ nghiên cứu Xuất phát từ thực tế không thể bác bỏ, thơ tượng trưng giữ vai trò quan trọng trong lịch sử văn chương nhân loại, nó không chỉ mở ra thời kì hiện đại cho thơ mà còn ảnh hưởng đến nhiều nền thi ca trên thế giới, trong đó có Việt Nam. Tuy nhiên, việc nghiên cứu, đánh giá hiện tượng thơ này ở nước ta tới nay vẫn chưa hoàn kết, còn những khoảng trống cần được lấp đầy. Vì thế, khi thực hiện đề tài, luận án đặt ra những nhiệm vụ sau: Thứ nhất, luận án xác lập một hệ thống lý thuyết cho thơ tượng trưng.

Khách quan nhìn nhận, điều này không mới nhưng cần thiết phải làm, vì nó là điểm tựa để nghiên cứu khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam. Hơn nữa, trong quá trình triển khai nhiệm vụ ấy, chúng tôi luôn ý thức đối thoại với các học giả đi trước nhằm tìm tiếng nói chung, đồng thời làm hiển minh những vấn đề còn gây tranh cãi; từ đó, xây dựng cho mình một cơ sở lý luận hoàn chỉnh về thơ tượng trưng. Thứ hai, như tên đề tài, luận án có nhiệm vụ chính yếu khảo cứu khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam, cụ thể là làm sáng tỏ sự hình thành, vận động cũng như các 3 đặc trưng thẩm mỹ, thi học của khuynh hướng thơ này trong sự tiếp biến, gặp gỡ giữa thơ tượng trưng với truyền thống thi ca dân tộc/ phương Đông. Trên cơ sở đó, luận án đi đến khẳng định khuynh hướng tượng trưng đã hiện diện trong lịch sử thi ca hiện đại Việt Nam gần tám thập kỉ qua và góp phần đưa nền thơ dân tộc lên một tầm cao mới.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Như đã nói ở trên, khuynh hướng thơ tượng trưng có một sức sống khá bền bỉ trong lịch sử thi ca dân tộc. Mỗi giai đoạn trên hành trình thơ hiện đại Việt Nam có không ít thi sĩ tiếp nhận thơ tượng trưng với những tâm thế, sắc độ khác nhau. Do đó, xác định đối tượng nghiên cứu cho đề tài này, chúng tôi không định bao quát toàn bộ các nhà thơ ấy mà chỉ chọn những cây bút tiêu biểu, thể hiện ở chỗ, họ có những phát ngôn cho thấy sự ý thức, chủ động tiếp biến thơ tượng trưng Pháp; và quan trọng hơn, thực tiễn sáng tác của họ in rõ dấu ấn lối thơ đó.

Với tiêu chí như vậy, chúng tôi hướng tới các nhà thơ sau: Xuân Diệu, Huy Cận, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Bích Khê, Vũ Hoàng Chương, Đinh Hùng, Nguyễn Xuân Sanh, Phạm Văn Hạnh, Đoàn Phú Tứ, Đoàn Thêm, Cung Trầm Tưởng, Quách Thoại, Lý Quốc Sỉnh, Hoàng Cầm, Lê Đạt, Trần Dần, Đặng Đình Hưng, Dương Tường, Hoàng Hưng, Nguyễn Quang Thiều. Phạm vi nghiên cứu Xuất phát từ Pháp, thơ tượng trưng đã có cuộc du hành vòng quanh thế giới trong một thời gian dài. Đến với mỗi quốc gia, nó được tiếp biến thông qua bộ lọc văn hóa của chính dân tộc đó, tạo ra những màu sắc tượng trưng riêng. Ở nước ta, các nhà thơ hiện đại đã tiếp nhận thơ tượng trưng trong sự dung hợp với truyền thống thi ca dân tộc/ phương Đông, làm nên một khuynh hướng thơ mang bản sắc Việt Nam.

Phải nói rằng, thơ tượng trưng là một trong những trào lưu thơ ca có sức lan tỏa sâu rộng và đa tạp bậc nhất; vì thế, bao quát toàn bộ hiện tượng văn học này là một việc cực kì khó khăn, vượt quá giới hạn cho phép của một luận án. Cho nên, để nghiên cứu Khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam hiện đại, chúng tôi chỉ tập trung vào những vấn đề cốt yếu, liên quan trực tiếp đến đề tài, cụ thể: Luận án sẽ đi từ ngọn nguồn thơ tượng trưng và lý giải vì sao nó có thể bén rễ trên mảnh đất văn chương của ta; từ đó, soi chiếu vào các gương mặt thơ Việt Nam tiêu biểu (đã nêu ở trên) nhằm làm sáng tỏ sự tiếp biến thơ tượng trưng của họ qua các phương diện như quan niệm nghệ thuật về thơ, thế giới, con người, lẫn việc sử dụng biểu tượng, ngôn ngữ và nhạc điệu. Phương pháp nghiên cứu Nghiên cứu Khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam hiện đại, chúng tôi phối hợp nhiều phương pháp khác nhau; trong đó, các phương pháp dưới đây có vai trò quan trọng hơn cả: Phương pháp lịch sử - logic: Xuất phát từ yêu cầu của đề tài, phương pháp này dùng để nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển của thi phái tượng trưng Pháp và ảnh hưởng của nó đối với thơ ca thế giới; đồng thời, lý giải nguyên nhân xuất hiện và sự vận động của khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam. Phương pháp so sánh - đối chiếu: Luận án sử dụng phương pháp này nhằm chỉ ra những điểm tương đồng và dị biệt, tiếp biến và cách tân giữa thơ tượng trưng Pháp và khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam, giữa khuynh hướng thơ tượng trưng và các khuynh hướng thơ khác, giữa các nhà thơ theo khuynh hướng tượng trưng; qua đó, làm nổi bật những đặc điểm của khuynh hướng tượng trưng ở mỗi nhà thơ và trong thơ hiện đại Việt Nam.

Phương pháp hệ thống - cấu trúc: Nghiên cứu đề tài này, chúng tôi ý thức đặt các yếu tố trong một chỉnh thể thống nhất, toàn vẹn hòng làm rõ mối quan hệ nội tại của nó. Cụ thể ở đây, chúng tôi sẽ luận giải khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam trong sự liên hệ đa chiều với thi phái tượng trưng Pháp và truyền thống thơ ca dân tộc/ phương Đông. Bên cạnh đó, khi bình giá các tác giả, tác phẩm và những biểu hiện của thi học tượng trưng, người viết không xem xét vấn đề một cách cô lập mà đặt nó trong một hệ thống để xác định các sắc độ tiếp biến nghệ thuật tượng trưng ở mỗi nhà thơ. Phương pháp phân tích - tổng hợp: Phương pháp này dùng cho mục đích phân tích tác giả, tác phẩm văn học.

Trên cơ sở ấy, chúng tôi rút ra những kết luận mang tính khái quát về đặc trưng thẩm mỹ và thi học của khuynh hướng thơ tượng trưng Việt Nam hiện đại.