Luận án tiến sĩ sử học ngoại thương đàng trong thời chúa nguyễn

ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC HỒ CHÂU NGOẠI THƯƠNG ĐÀNG TRONG THỜI CHÚA NGUYỄN LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC HUẾ, NĂM 2021 ĐẠI HỌC HUẾ TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC HỒ CHÂU NGOẠI THƯƠNG ĐÀNG TRONG THỜI CHÚA NGUYỄN Ngành: Lịch sử Việt Nam Mã số: 9229013 LUẬN ÁN TIẾN SĨ SỬ HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS. BÙI THỊ TÂN HUẾ, NĂM 2021 MỤC LỤC Trang Lời cam đoan. ii Danh mục các chữ viết tắt. iii MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Nguồn tư liệu nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. 09 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU.

Tình hình nghiên cứu. Tình hình nghiên cứu ở trong nước. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. Những vấn đề luận án kế thừa từ các công trình nghiên cứu đã xuất bản và những những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục nghiên cứu.

Những vấn đề luận án kế thừa từ các công trình nghiên cứu đã xuất bản. Những vấn đề đặt ra luận án cần tiếp tục nghiên cứu. 27 * Tiểu kết chương 1. 28 CHƯƠNG 2: BỐI CẢNH LỊCH SỬ VÀ CHÍNH SÁCH MỞ CỬA NGOẠI THƯƠNG CỦA CHÚA NGUYỄN Ở ĐÀNG TRONG.

Bối cảnh quốc tế và khu vực. Sự ra đời, phát triển của chủ nghĩa tư bản ở Tây Âu. Chính sách hướng biển và thâm nhập vào châu Á của các nước Tây Âu. Các nước Đông Nam Á và Đông Bắc Á với luồng hải thương thế giới thế kỷ XVI – XVII.

Bối cảnh trong nước. Mâu thuẫn giữa hai dòng họ Trịnh – Nguyễn và sự ra đời chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Chiến tranh Trịnh – Nguyễn. Đàng Trong thời chúa Nguyễn với luồng hải thương thế giới.

Chính sách mở cửa phát triển ngoại thương của chúa Nguyễn. Cơ sở để chúa Nguyễn tiến hành chính sách. Chính sách mở cửa phát triển ngoại thương của chúa Nguyễn. 59 * Tiểu kết chương 2.

62 CHƯƠNG 3: HOẠT ĐỘNG THƯƠNG MẠI GIỮA ĐÀNG TRONG THỜI CHÚA NGUYỄN VỚI NƯỚC NGOÀI THẾ KỶ XVI – XVIII. Các đối tác thương mại. Buôn bán với phương Đông. Buôn bán với phương Tây.

Hàng hóa xuất nhập khẩu. Hàng xuất khẩu. Hàng nhập khẩu. Tiền tệ, thuế khóa.

Thuế ngoại thương. 101 * Tiểu kết chương 3. 105 CHƯƠNG 4: ĐẶC ĐIỂM, TÁC ĐỘNG CỦA NGOẠI THƯƠNG ĐÀNG TRONG THỜI CHÚA NGUYỄN. Đặc điểm của ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn.

Vũ khí - yếu tố quan trọng dẫn đến những thay đổi trong chính sách về ngoại thương của chúa Nguyễn. Sự độc quyền của nhà nước đã gây ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động ngoại thương. Hoạt động thương mại giữa Đàng Trong với nước ngoài diễn ra chủ yếu ở các đô thị/phố cảng lớn, mà trung tâm là Hội An. Hoạt động thương mại giữa Đàng Trong với nước ngoài diễn ra chủ yếu theo mùa vụ.

Dù chủ động, song ngoại thương Đàng Trong vẫn chịu sự ảnh hưởng, tác động từ bên ngoài .2 Tác động của ngoại thương đối với Đàng Trong. Tác động đối với chính trị - quân sự. Tác động đối với kinh tế. Tác động đối với văn hóa - xã hội.

Tác động đối với đô thị/thương cảng. 132 * Tiểu kết chương 4. 134 DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Huế, ngày 16 tháng 6 năm 2021 Tác giả Hồ Châu i LỜI CẢM ƠN Lời đầu tiên, xin bày tỏ niềm kính trọng, lòng biết ơn sâu sắc đến PGS. Bùi Thị Tân – người đã tận tình hướng dẫn, chỉ bảo cũng như động viên tinh thần trong suốt quá trình thực hiện luận án. Xin được gửi lời cảm ơn đến lãnh đạo Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế và lãnh đạo Trường Chính trị Nguyễn Chí Thanh, tỉnh Thừa Thiên Huế đã tạo điều kiện thuận lợi để chúng tôi tham gia học tập và hoàn thành luận án này. Trân trọng cảm ơn quý thầy cô giáo trong và ngoài trường: PGS.

Nguyễn Văn Đăng, PGS. Trần Đức Cường, PGS.TS Vũ Văn Quân, TS. Huỳnh Công Bá, TS. Thái Quang Trung, PGS.

Trương Công Huỳnh Kỳ đã tận tình giảng dạy, chỉ bảo, góp ý, động viên chúng tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện, hoàn thiện luận án. Con xin cảm ơn và khắc sâu ghi nhớ công ơn của người thầy – người cha – PGS. Cảm ơn cha đã động viên con làm nghiên cứu sinh cũng như hỗ trợ, khích lệ tinh thần cho con trong suốt thời gian qua. Xin cảm ơn gia đình, người thân, bạn bè và quý anh chị đồng nghiệp đã luôn quan tâm, khuyến khích, ủng hộ tôi về nhiều mặt trong quá trình học tập và thực hiện luận án này.

Tác giả Hồ Châu ii DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BAVH Bulletin des Amis du Vieux Hué BEFEO Bulletin de l‘École francaise d’Extrême- Orient Cb Chủ biên CIO Compagnie francaise pour le commerce des Indes orientales (Công ty Đông Ấn Pháp) ĐHQG Đại học Quốc gia EIC English East India Company (Công ty Đông Ấn Anh) NCLS Nghiên cứu Lịch sử Nxb Nhà xuất bản P Page TP HCM Thành phố Hồ Chí Minh Tr Trang VOC Vereenigde Oots-Indische Compagnige (Công ty Đông Ấn Hà Lan) iii MỞ ĐẦU 1. LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI Dân tộc Việt Nam có quan hệ buôn bán với nước ngoài, đặc biệt là các nước láng giềng, khu vực từ lâu đời. Quá trình giao lưu, buôn bán với nước ngoài đã có những ảnh hưởng, tác động nhất định đến sự biến chuyển về kinh tế, chính trị, văn hóa, xã hội Việt Nam qua từng thời kỳ lịch sử, trong đó biểu hiện của sự thay đổi về kinh tế được phản ánh khá rõ nét. Trải qua quá trình lịch sử lâu dài, đến các thế kỷ XVI - XVIII, Đàng Trong thời chúa Nguyễn với vị trí địa lý thuận lợi, nền sản xuất hàng hóa phát triển, thị trường buôn bán trong nước sôi động đã thu hút sự chú ý của thương nhân ngoại quốc; và vấn đề mở cửa để giao thương với bên ngoài trở thành nhu cầu bức thiết cả về phía chính quyền nhà nước lẫn nhân dân.

Với những điều kiện thuận lợi trong nước, nắm bắt được tình hình, xu thế hải thương thế giới cũng như trong khu vực, chúa Nguyễn đã thực hiện chính sách mở cửa, chủ động mời gọi thương nhân các nước phương Đông và phương Tây cập bến cảng Đàng Trong để trao đổi, mua bán. Với chính sách hướng biển, làm giàu từ biển, tăng cường sức mạnh và tiềm lực cho chính quyền thông qua thương mại, các chúa Nguyễn đã đưa nền kinh tế Đàng Trong bước sang một giai đoạn mới - phát triển vượt bậc về ngoại thương. Chính ngoại thương là một trong những yếu tố đặc biệt quan trọng tác động đến sự thịnh suy của chính quyền chúa Nguyễn ở Đàng Trong. Có thể nói rằng, tiềm lực kinh tế vững mạnh của chính quyền họ Nguyễn ở Đàng Trong có được là kết quả của sự tổng hòa nhiều yếu tố, nhưng ngoại thương mới là điểm khác biệt, tạo điểm nhấn căn bản nhất.

Với chúa Nguyễn thì không còn chuyện “ngăn sông, cấm chợ” mà là khuyến khích hoạt động trao đổi, buôn bán giữa các vùng miền trong cõi và buôn bán với thương nhân ngoại quốc. Theo chúng tôi, đó là một sự lựa chọn đúng đắn, sáng suốt, mang yếu tố quyết định tạo nên sức sống/sinh khí mới cho vùng đất Đàng Trong thời chúa Nguyễn. Nghiên cứu về ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn, luận án sẽ có ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn sau: Về mặt khoa học: Luận án được thực hiện trong bối cảnh thời gian qua nền sử học nước nhà đã đạt được những thành tựu quan trọng; nhiều nhà sử học hàng đầu trong và ngoài nước dày dặn về kinh nghiệm, hàn lâm về tri thức đã khám phá, làm rõ 1 rất nhiều vấn đề, uẩn khúc của lịch sử Việt Nam nói chung và thời kỳ chúa Nguyễn ở Đàng Trong nói riêng. Tuy nhiên, vấn đề ngoại thương Đàng Trong thời các chúa Nguyễn vẫn chưa được nghiên cứu một cách chuyên sâu và đầy đủ.

Do vậy, kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần bổ sung, hệ thống hóa nguồn tư liệu về ngoại thương Đàng Trong. Qua đó, chúng tôi có những căn cứ khoa học để chứng minh rằng, chính sách mở cửa, phát triển ngoại thương của chúa Nguyễn lúc bấy giờ là quyết sách đúng đắn, sáng suốt, phù hợp với xu thế và thời cuộc. Luận án cung cấp thêm nguồn tư liệu lịch sử về quan hệ thương mại giữa Đàng Trong với nước ngoài ở các thế kỷ XVI - XVIII, đặc biệt là tư liệu tiếng Pháp và tư liệu hiện vật; qua đó góp phần quan trọng vào việc nhận thức ngày càng đầy đủ hơn, sấu sắc hơn về sự phục hồi, phát triển và đi đến suy yếu của ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn. Với những cứ liệu lịch sử đáng tin cậy, luận án khẳng định vai trò, tác động mạnh mẽ của ngoại thương đối với sự thịnh suy của chính quyền Đàng Trong đương thời.

Trong luận án, chúng tôi hạn chế việc đưa ra những phán đoán, nhận định mang tính suy diễn, định kiến chủ quan cá nhân. Thông qua những cứ liệu lịch sử có chọn lọc, chúng tôi sử dụng phương pháp luận sử học và tinh thần đổi mới sử học hiện nay để nhìn nhận, đánh giá mọi vấn đề, hướng đến việc đưa ra những nhận định xác đáng, khách quan và trung thực. Về mặt thực tiễn: Hiện nay, chủ trương, đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của nhà nước Việt Nam là tăng cường mở rộng giao lưu, hợp tác với các nước trên thế giới trên mọi lĩnh vực của đời sống xã hội, trong đó vấn đề hợp tác kinh tế luôn giữ vị trí quan trọng, đặc biệt ưu tiên hàng đầu. Vậy nên, việc lần giở những trang sử cũ để tìm hiểu, khảo cứu về ngoại thương Đàng Trong thời chúa Nguyễn nhằm rút ra những bài học kinh nghiệm áp dụng cho đường hướng phát triển thực tại ở Việt Nam là việc làm thực sự cần thiết, mang tính thời sự.