Luận án Triệu Thị Linh: Hiện thực lịch sử và phiên bản văn chương về Hoàng Hoa Thám

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRIỆU THỊ LINH H NG H TH , HIỆN TH C ỊCH S V NH NG PHI N ẢN V N CHƯ NG LUẬN N TIẾN SĨ NGÔN NG V V N HÓ VIỆT NAM TH I NGUY N - 2017 ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TRIỆU THỊ LINH H NG H TH HIỆN TH C ỊCH S V NH NG PHI N ẢN V N CHƯ NG Chuyên ngành: Văn học Việt Nam ã số: 62 22 34 01 LUẬN N TIẾN SĨ NGÔN NG V V N HÓ VIỆT NAM Người hướng dẫn khoa học: 1. TRẦN THỊ HẢI YẾN 2. DƯ NG THU HẰNG TH I NGUY N - 2017 i LỜI C Đ N Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu và kết quả nghiên cứu trong luận án là trung thực và chƣa ai công bố trong bất kì công trình nào khác.

Thái Nguyên, tháng 10 năm 2017 Tác giả luận án Triệu Thị Linh ii LỜI CẢ N Tôi xin bày tỏ lòng cảm ơn tới Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo, Khoa Ngữ văn Trƣờng Đại học Sƣ phạm - Đại học Thái Nguyên đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu và thực hiện đề tài. Tôi xin cảm ơn Lãnh đạo Trƣờng Đại học Tân Trào, Sở Giáo dục và Đào tạo Bắc Giang, Chính quyền và nhân dân Yên Thế đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành công trình nghiên cứu. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất đến TS. TRẦN THỊ HẢI YẾN - ngƣời đã tận tâm hƣớng dẫn, chỉ bảo và nâng đỡ để tôi hoàn thành công trình nghiên cứu này.

Bên cạnh đó, tôi xin cảm ơn PGS. Dƣơng Thu Hằng đã giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thiện công trình và bảo vệ luận án. Tôi cũng xin bày tỏ sự biết ơn sâu sắc đến gia đình, ngƣời thân, các bạn đồng nghiệp, những ngƣời luôn động viên, khuyến khích và giúp đỡ về mọi mặt để tôi có thể hoàn thành công việc nghiên cứu của mình. Thái Nguyên, tháng 10 năm 2017 Tác giả luận án Triệu Thị Linh iii MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN .ii MỤC LỤC.

iii MỞ ĐẦU. Lý do lựa chọn đề tài. Đối tƣợng, phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Bố cục của luận án. 7 Chương 1: TỔNG QU N TÌNH HÌNH NGHI N CỨU V C C VẤN ĐỀ I N QU N ĐẾN ĐỀ T I UẬN N.

Tổng quan tình hình nghiên cứu các phiên n văn ch ng v olklor v o ng oa Thám. 7 12 sở gi i quy t các v n c a luận án. Cơ sở thực tiễn. 19 13 hiên n l ch s v o ng oa Thám v khởi ngh a ên Th …………………28 1.

Hoàng Hoa Thám qua kiến tạo l ch s ………………………………………. Khởi nghĩa Yên Thế qua kiến tạo l ch s ……………………………………34 Chương 2: H NG H TH TR NG PHI N ẢN FOLKLORE. 38 21 o ng oa Thám trong th ca n gian v các hình thức văn v n. Hoàng Hoa Thám qua các bài ca dao.

Hoàng Hoa Thám trong các hình thức văn v n. 39 22 o ng oa Thám trong phiên n truyện kể n gian. 49 23 o ng oa Thám trong lễ hội n gian. 61 Chương 3: H NG H TH TR NG PHI N ẢN V N HỌC VIẾT.

69 31 o ng oa Thám trong phiên n văn học vi t tr ớc 1945. Truyện “Chân tƣớng quân” (Phan Bội Châu). Phóng sự “Bóng ngƣời Yên Thế” (Việt Sinh) và truyện “C u Vồng Yên Thế” (Tr n Trung Viên). Truyện “L ch s quân Đề-Thám Yên-Thế” (Ngô Tất Tố và L.

Truyện “Hoàng Hoa Thám” trong tập truyện danh nhân “Tôn Thất Thuyết và những văn thân trong phong trào C n Vƣơng” (Cố Nhi Tân). o ng oa Thám trong phiên n văn học vi t sau 1945. Tiểu thuyết l ch s “Núi rừng Yên Thế” (Nguyên Hồng) và “Ngƣời trăm năm cũ” (Hoàng Khởi Phong). Truyện ngắn “Mƣa Nhã Nam” (Nguyễn Huy Thiệp).

116 Chương 4: H NG H TH TR NG ĐỜI SỐNG CỘNG ĐỒNG. 129 41 o ng oa Thám v ời sống t m linh. 129 42 hiên n văn - s v o ng oa Thám trong ch ng trình giáo ục phổ th ng to n quốc v a ph ng c iang. Phiên bản văn học.

Phiên bản l ch s. 148 DANH MỤC C C CÔNG TRÌNH CỦ T C GIẢ ĐÃ CÔNG Ố I N QU N ĐẾN ĐỀ T I UẬN N. 151 T I IỆU THAM KHẢO. 152 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1.

ý do lựa chọn đề tài Văn học và l ch s có mối quan hệ rất khăng khít, nhất là ở các nƣớc phƣơng Đông. Ở Việt Nam thời trung đại, ch u ảnh hƣởng Trung Hoa, văn-s c ng với triết tạo nên một “tổ hợp” dƣờng nhƣ không tách biệt, mà ta quen gọi là “văn s triết bất phân”. Tình hình này d n thay đổi, đặc biệt ở thời cận hiện đại, khi khoa học phƣơng Tây (cả tự nhiên và xã hội) du nhập và phát triển. Và kể từ giai đoạn này, văn-s tồn tại thành những khu vực riêng nhƣng vẫn gắn bó mật thiết.

Văn học phản ánh, soi chiếu, tìm hiểu con ngƣời và hiện thực, trong đó có l ch s ; còn l ch s cung cấp những dữ liệu (nhƣ sự kiện, nhân vật) cho nhà văn sáng tác. Tuy nhiên, khi thành những khu vực khác biệt, văn chƣơng và l ch s cũng có những nguyên tắc tồn tại và “vận hành” riêng. Đó là lý do để vấn đề hiện thực và hƣ cấu trong tác ph m văn chƣơng viết về l ch s thƣờng đƣợc trở đi trở lại trong nghiên cứu phê bình văn học. Cuộc khởi nghĩa Yên Thế do v thủ lĩnh Hoàng Hoa Thám lãnh đạo thuộc giai đoạn l ch s chống thực dân Pháp kiên cƣờng nhƣng bi thiết của dân tộc.

Dẫn dắt cuộc khởi nghĩa nông dân chống Pháp lớn nhất trong l ch s cận đại và k o dài trên 2 năm, Hoàng Hoa Thám hiển nhiên trở thành một nhân vật l ch s , một anh h ng dân tộc. Cuộc đời thực, giai thoại luôn đan xen xung quanh ông. Chiến công và chất hƣ-thực đó đã cuốn hút sự chú ý của các nhà văn (nghệ sĩ), trở thành chất liệu cho nhiều tác ph m văn chƣơng nghệ thuật về Hoàng Hoa Thám. Vì vậy, tìm hiểu những sáng tác văn chƣơng về nhân vật l ch s Hoàng Hoa Thám một mặt s bổ sung cho những nghiên cứu đã có về mối quan hệ giữa hiện thực l ch s và sáng tạo văn chƣơng; mặt khác s có ích cho việc nghiên cứu những đổi thay trong quan niệm về mối quan hệ này cũng nhƣ sự đổi thay trong nghệ thuật viết của các nhà văn.

Hơn nữa, từ những câu chuyện l ch s chống ngoại xâm còn có thể hiểu thêm vấn đề dân tộc và những cách hình dung về nó qua các thời k l ch s khác nhau. Đồng thời, nghiên cứu Hoàng Hoa Thám theo hƣớng này còn có thể gợi mở cho việc tiếp cận các nhân vật l ch s hoặc sự kiện l ch s khác của Việt Nam. Và 2 theo khảo sát của chúng tôi, cách tiếp cận nhƣ vậy, cho đến thời điểm này, chƣa thành một lựa chọn nghiên cứu riêng và tập trung. Vì l đó, chúng tôi chọn " " là đề tài nghiên cứu.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2. Đố ợ ứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là hình ảnh Hoàng Hoa Thám trong các ghi ch p l ch s , trong các hình thức folklore, và trọng tâm là trong tác ph m văn học viết. Bên cạnh đó, luận án còn khảo sát việc lƣu truyền và phổ biến hình ảnh nhân vật này trong đời sống cộng đồng (lễ hội và giáo dục phổ thông). Phạ ứu Trƣớc khi xác lập phạm vi cho nghiên cứu này, chúng tôi xin trình bày quan niệm về nội hàm hai khái niệm “văn bản” và “phiên bản”.

Có nhiều cách diễn giải khác nhau về khái niệm “văn bản”. Ở đây chúng tôi quan tâm đến khái niệm của Iu. Lotman (1922-1993) - ngƣời đƣợc coi là ngƣời sáng lập và dẫn dắt trƣờng phái hình thức Nga - “một khuynh hƣớng khoa học hoạt động sôi nổi vào những năm 196 -1980, liên quan đến nhiều lĩnh vực: nghiên cứu văn học, kí hiệu học, ngôn ngữ học, văn hoá học”. Bởi, hƣớng quan tâm đến chủ nghĩa cấu trúc trong văn hóa học này, nhƣ Lã Nguyên phân tích, “góp ph n quan trọng làm thay đổi các quan niệm ký hiệu học truyền thống…, khái niệm văn bản s phải thay đổi về cơ bản” [113].

Vậy “văn bản”, theo quan niệm của Lotman nói riêng và các nhà ký hiệu học nói chung là gì Đó là “một thông báo” đƣợc mã hóa hai l n - bằng ngôn ngữ tự nhiên và ngôn ngữ đặc th 113], là “bất k chu i ký hiệu nào có khả năng tiềm tàng có thể đọc ra nghĩa đƣợc, bất kể là do ký hiệu ngôn ngữ tạo thành hay không” 26, tr. Theo cách diễn giải này, “văn bản” không chỉ đƣợc coi là có giao tiếp đa dạng, đa chiều với chủ thể tạo văn bản cũng nhƣ với ngƣời tiếp nhận văn bản mà còn có một biên độ rộng rãi hơn h n đ nh nghĩa truyền thống về văn bản vốn chỉ coi là các phƣơng tiện liên quan đến ngôn ngữ1. Với tƣ 1 Quan niệm này đ nh nghĩa “Văn bản là: “1 Bản ghi bằng chữ viết hoặc chữ in một phát ngôn hoặc một thông báo bằng ngôn từ; 2 Phƣơng tiện tri giác cảm xúc của tác ph m ngôn từ (trong đó có văn học), đƣợc biểu đạt và ghi lại bằng các ký hiệu ngôn ngữ; 3 Đơn v nhỏ nhất của giao tiếp bằng ngôn ngữ” 26, tr. 3 cách một ký hiệu văn hoá, văn bản của Lotman không còn b hạn đ nh trong một loại ngôn ngữ đặc th nào đó, cũng không còn chỉ thuộc về những chất liệu hoặc phƣơng tiện nhất đ nh1 mà chỉ c n thỏa mãn các tiêu chí: là một thông báo, đƣợc mã hoá (2 l n), và nằm trong tƣơng tác với chủ thể và với ngƣời tiếp nhận.

“Văn bản”, nhƣ cách hiểu trên đây, thực chất đã nới rộng quan niệm cũ và bao tr m cả khái niệm “phiên bản”. Ngoài ra, khái niệm “phiên bản” mà chúng tôi s dụng còn đƣợc hiểu trong quan hệ với “nguyên bản”.