Luận án tiến sĩ: Đổi mới phương thức tự sự trong văn xuôi hư cấu Việt Nam đương đại - Nguyễn Thị Thu Hằng, ĐH Sư Phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ----------- NGUYỄN THỊ THU HẰNG §æI MíI PH¦¥NG THøC Tù Sù TRONG V¡N XU¤I H¦ CÊU VIÖT NAM §¦¥NG §¹I Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 9.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn khoa học: 1. TS Trần Hạnh Mai 2.TS Mai Thị Hương Hà Nội - 2019 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả, số liệu trình bày trong Luận án là trung thực và chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác. Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả Nguyễn Thị Thu Hằng ii LỜI CẢM ƠN Để có đươ ̣c công trình nghiên cứu này, tôi xin chân thành cảm ơn T.S Trầ n Ha ̣nh Mai và PGS.

TS Mai Thi ̣ Hương, những người thầ y đã luôn chỉ dẫn, đinh ̣ hướng, khić h lê ̣ tôi trong suố t quá trình nghiên cứu và hoàn thành luâ ̣n án. Tôi xin bà y tỏ lò ng biế t ơn sâu sắ c đế n cá c Thầ y, Cô ở bô ̣ môn Văn ho ̣c Viê ̣t Nam hiê ̣n đa ̣i, Khoa Ngữ văn, nhữ ng ngườ i đã gơ ị mở cho tôi nhiều ý tưở ng và giú p đỡ tôi trong quá tri ̀nh nghiên cứ u. Xin cả m ơn Phò ng Đà o ta ̣o sau đa ̣i ho ̣c, Trườ ng Đa ̣i ho ̣c sư pha ̣m Hà Nô ̣i đã ta ̣o mo ị điề u kiê ̣n thuâ ̣n lơ ị trong suố t quá trình ho ̣c tâ ̣p và hoà n thà nh luâ ̣n án. Xin chân thà nh cả m ơn nhữ ng ngườ i thân, ba ̣n bè , đồ ng nghiê ̣p đa ̃ đô ̣ng viên tôi trong suố t chă ̣ng đườ ng vừ a qua.

Hà Nội, ngày tháng năm 2019 Tác giả Nguyễn Thị Thu Hằng iii MỤC LỤC Trang Lời cam đoan. ii Mục lục. iii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu. Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đó ng góp mới của luận án.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Khái niệm phương thức tự sự. Tình hình nghiên cứu về phương thức tự sự trong văn xuôi hư cấu Việt Nam đương đại.

14 Tiểu kết chương 1. KHÁT VỌNG DÂN CHỦ HÓA VÀ SỰ ĐA DẠNG HÓA CÁC DẠNG THỨC TỰ SỰ. Tiền đề lịch sử - xã hội và nhu cầu giải phóng cá tính sáng tạo khai mở các tiềm năng tự sự. Tiền đề lịch sử - xã hội.

Nhu cầu giải phóng cá tính khai mở các tiềm năng tự sự. Nỗ lực dân chủ hóa cái nhìn nghệ thuật: đa dạng hóa các kiểu dạng tự sự. Tự sự khách quan - khả tín. Tự sự chủ quan - bất khả tín.

57 Tiểu kết chương 2. 75 iv CHƯƠNG 3. NỖ LỰC ĐỔI MỚI QUAN NIỆM VỀ NHÂN VẬT. Nhân vật phi lý tưởng.

Nhân vật phức hợp, tính cách đa diện. Nhân vật bé nhỏ, cô đơn. Nhân vật khước từ nguyên tắc điển hình hóa. Nhân vật kỳ ảo, phi nhân dạng.

Nhân vật mô hình, bị tẩy trắng, bị xóa bỏ. 101 Tiểu kết chương 3. ĐỔI MỚI QUAN NIỆM VỀ THỂ LOẠI, THỰC HÀNH NHỮNG KỸ THUẬT MANG DẤU ẤN CÔNG NGHỆ. Những thử nghiệm lai ghép, làm mới thể loại.

Giả lịch sử. Nhại trinh thám. Giả tự truyện. Phiếm huyền thoại.

Những kĩ thuật mang dấu ấn công nghệ. Cắt dán, chồng xếp văn bản. Kỹ thuật bàn phím. 140 Tiểu kết chương 4.

147 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN. 151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 152 PHỤ LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài Văn học là hoạt động tinh thần nằm trong văn hóa được kiến tạo tùy thuộc mỗi thời đại lịch sử cụ thể.

Từ sau 1975, Việt Nam bướ c và o kỷ nguyên mớ i: kỷ nguyên phá t triể n trong bố i cả nh đấ t nướ c hò a bình, thố ng nhấ t, hô ̣i nhâ ̣p ngà y cà ng sâu rô ̣ng vớ i thế giớ i. Từ hoà n cảnh chiế n tranh khắ c nghiê ̣t - mô ̣t trạng thá i số ng bấ t bình thườ ng - chú ng ta trở la ̣i quỹ đa ̣o thờ i bi ̀nh. Nhiề u nhu cầ u mớ i nả y sinh, nhiề u vấ n đề cầ n nhâ ̣n thức la ̣i. Công cuộc đổi mới toà n diê ̣n được Đả ng phá t đô ̣ng nhằ m đưa nướ c ta thoá t khỏ i cuô ̣c khủ ng hoả ng nghè o đó i và tu ̣t hâ ̣u sau nhiều thập kỷ bi ̣ chiế n tranh tà n phá nă ̣ng nề.

Cơ chế kinh tế thi ̣ trườ ng đươ c̣ á p du ̣ng thay cho cơ chế kinh tế bao cấ p. Giao lưu mở ra đa chiều, cuô ̣c số ng vâ ̣n đô ̣ng, biế n đổ i nhanh chó ng vớ i biế t bao trải nghiệm mớ i, nhiề u thà nh tư ụ nhưng cũ ng nhiề u phức ta ̣p, vấp váp. Tất cả đều đổ bóng vào văn chương nghệ thuật. Đã có không ít công tri ̀nh nghiên cứ u về văn ho ̣c giai đoa ̣n nà y từ cá c gó c đô ̣ khá c nhau, từ cấ p đô ̣ khá i quá t đă ̣c điể m, quy luâ ̣t, sư ̣ vâ ̣n đô ̣ng chung của văn học, của thể loa ̣i đế n cấ p đô ̣ tá c giả , tá c phẩ m cu ̣ thể.

Luâ ̣n á n củ a chú ng tôi cho ̣n nghiên cứ u phương thức tư ̣ sư ̣ trong văn xuôi hư cấu (tức tiểu thuyết và truyện ngắn, bộ phận có thành tựu nổi trội) giai đoa ̣n nà y như mô ̣t hướ ng tiế p câ ̣n vừa có tính chấ t tổ ng kết văn ho ̣c sử , vừa có thể diễn giả i tương đố i ky ̃ lưỡ ng về nhữ ng tá c phẩ m tiêu biể u theo cá c gơ ị dẫ n từ bô ̣ công cu ̣ của lý luâ ̣n văn ho ̣c hiê ̣n đa ̣i. Phương thức tự sự là một nô ̣i dung nằ m trong li ñ h vư c̣ Tư ̣ sư ̣ ho ̣c đươ c̣ giớ i nghiên cứ u văn ho ̣c hiê ̣n đa ̣i rấ t quan tâm. Sự vận động, biến đổi của phương thức tự sự cho phép nhìn nhận, đánh giá văn học một giai 2 đoạn, một thời đại, một trào lưu, một tác giả. một cách cơ bản, sống động.

Văn xuôi hư cấu Việt Nam từ giữa thập kỷ 80 trở đi đã có sự vận động mạnh mẽ, đạt được nhiều giá trị nghệ thuật, được dư luận ghi nhận, nhiều người quan tâm nghiên cứu. Lịch sử văn học có thể được nhìn như sự nối tiếp của những trường phái, trào lưu văn học, mà cốt lõi là những quan niệm khác nhau về con người. Trong văn xuôi, khuynh hướng bền vững hơn cả là nhìn nhận sự biểu đạt về con người qua phương thức tự sự. Suốt chiều dài lịch sử văn học dân tộc đã từng xuất hiện nhiều trường phái văn chương khác nhau nhưng về cơ bản, quan niệm tự sự vẫn ổn định: coi trọng nội dung đươ c̣ kể hơn cá ch kể.

Hình thức thường gặp là một câu chuyện có đầu có cuối với cấu trúc cốt truyện biến chuyển theo tính cá ch, số phâ ̣n nhân vật., tất cả đươ c̣ tri ̀nh bà y như mô ̣t hiê ̣n thực khả ti ́n. Văn xuôi đương đại ngày càng có xu hướng coi trọng hơn việc kiến tạo văn bản, tức là hình thức thể hiện câu chuyện chứ không chi ̉ chăm chú ở nội dung. Nhiề u tác giả văn học đang cố gắng khẳng định quan niệm: bản thân cách viết đã là nội dung, là chủ đề quan trọng của tác phẩm. Giới nghiên cứu, do đó có thêm nhữ ng gó c đô ̣ tiế p câ ̣n mớ i.

Khảo nghiệm từ tá c phẩ m của Phạm Thị Hoài, Nguyễn Huy Thiệp, Bả o Ninh, Ta ̣ Duy Anh, Hồ Anh Thá i, Nguyễn Thị Thu Huệ, Phan Thị Vàng Anh, Nguyễn Bi ̀nh Phương, Nguyễn Viê ̣t Hà , Châu Diên, Đoà n Minh Phươ ṇ g, Phan Việt, Thuận, Nguyễn Danh Lam, Thùy Dương, Nguyễn Đình Tú. chúng tôi nhận thấy có sự xuất hiện của một biến chuyển rất đá ng chú ý về phương thức tự sự. Luận án, chính vì thế, với tên gọi “Đổi mới phương thức tự sự trong văn xuôi hư cấu Việt Nam đương đại”, chọn nghiên cứu vấn đề này với mong muốn nắm bắt và miêu tả trúng sự đổi mới có tính bứt phá mạnh mẽ của văn xuôi Việt Nam giai đoa ̣n sau 1986 so với truyền thống. Việc đi sâu khai thác cách thức kiến tạo văn bản sẽ là cơ sở đáng tin cậy 3 giúp là m sáng tỏ đă ̣c điể m của mô ̣t hê ̣ hình thẩm mĩ mới đang hình thành.

Đối tượng, phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Luâ ̣n án tâ ̣p trung nhận diện và lý giải những khiá ca ̣nh cơ bản, nổi bật của sự đổi mới phương thức tự sự trong văn xuôi hư cấu (truyện ngắn và tiểu thuyết ) từ 1986 đến nay như: sự chi phố i của nguyên tắ c tự sự đố i với điể m nhiǹ trầ n thuâ ̣t, kiể u nhân vâ ̣t, cách ứng xử với thể loa ̣i, kỹ thuâ ̣t tạo lập văn bản. Để làm rõ những điể m mới của phương thức tự sự giai đoạn này, chúng tôi có tham khảo, đố i sánh với giai đoa ̣n văn ho ̣c trước 1986 và mô ̣t số loa ̣i hình nghê ̣ thuâ ̣t cùng thời như điê ̣n ảnh, sân khấ u. Phạm vi nghiên cứu Luận án sẽ khảo sát cá c truyê ̣n ngắ n, tiể u thuyế t (tức văn xuôi hư cấ u đương đại) tiêu biểu từ 1986 đến nay đươ c̣ dư luâ ̣n chú ý hoă ̣c có nhữ ng nỗ lưc̣ cá ch tân nổi bật về phương thức tư ̣ sư ̣ (theo Phụ lục).

Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu 3. Mục tiêu Mô ̣t là , nhận diện, miêu tả và lý giải những nét cơ bản trong sự đổi mới phương thức tự sự củ a văn xuôi hư cấ u Việt Nam từ 1986 đến nay, khẳng định sư ̣ hình thành một khuynh hướng thẩm mĩ mới trong đời sống văn chương đương đại.