Diễn ngôn giới nữ trong văn học hiện thực XHCN Việt Nam - Nguyễn Thị Vân Anh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI -------------o0o------------- NGUYỄN THỊ VÂN ANH DIỄN NGÔN VỀ GIỚI NỮ TRONG VĂN HỌC HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62.20 Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS. La Khắc Hòa LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI, 2017 LỜI CAM ĐOAN Tác giả luận án xin cam đoan: - Luận án này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi; - Những số liệu và tài liệu được trích dẫn trong đây là trung thực; - Kết quả nghiên cứu này không trùng với bất cứ công trình nào đã được công bố trước đó. Tôi chịu trách nhiệm trước lời cam đoan của mình. Hà Nội, ngày 25 tháng 8 năm 2017 Tác giả luận án Nguyễn Thị Vân Anh LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.

La Khắc Hòa - người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy cô trong Tổ bộ môn Lý luận văn học - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, các thầy cô và nhà khoa học thuộc các đơn vị công tác khác như: Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, Đại học Thủ Đô Hà Nội, Tạp chí Văn nghệ quân đội. đã chỉ bảo, góp ý, cung cấp cho tôi những tài liệu quý giá trong quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin trân trọng cảm ơn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, các thầy cô, đồng nghiệp trong khoa Ngữ văn đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong thời gian tôi được cơ quan cử đi học Nghiên cứu sinh.

Nhờ đó, tôi mới có thể hoàn thành luận án. Cuối cùng, tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu nặng tới gia đình, những người thân, bạn bè đã luôn ủng hộ, động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành nhiệm vụ học tập và nghiên cứu. Hà Nội, ngày 25 tháng 8 năm 2017 Tác giả luận án Nguyễn Thị Vân Anh MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Bố cục của luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Vấn đề giới nữ trong văn hóa Việt Nam.

Tình hình nghiên cứu vấn đề giới nữ trong văn học Việt Nam. Về vấn đề giới nữ trong văn học Việt Nam trước năm 1945. Về vấn đề về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam giai đoạn 1945 - 1975. Về vấn đề giới nữ trong văn học Việt Nam từ sau năm 1975.

Phê bình nữ quyền và vấn đề giới nữ trong văn học Việt Nam. Những vấn đề đặt ra. VĂN HỌC HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA NHƢ MỘT HỆ HÌNH DIỄN NGÔN NGHỆ THUẬT. Diễn ngôn nhƣ một sự kiện giao tiếp.

Diễn ngôn văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa. Văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam - nguồn gốc và quá trình phát triển. Văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa: một loại hình diễn ngôn sáng thế với mục đích truyền đạt tri thức. Tri thức về sự hình thành chế độ xã hội mới.

Tri thức về sự hình thành con người mới. Bức tranh thế giới phân vai theo chức năng xã hội. Thế giới như một mặt trận: “Ta - Địch”. Thế giới như một gia đình: “Cha - Mẹ - Chúng con”.

Diễn ngôn giới trong diễn ngôn văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa. Từ diễn ngôn chính trị, xã hội. Đến diễn ngôn văn học. GIỚI NỮ TRONG DIỄN NGÔN VĂN HỌC HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA.

Diễn ngôn về giới nữ nhìn từ chiến lƣợc giao tiếp. Xu hướng tuyệt đối hóa vai xã hội của giới nữ. Mẹ - Chiến sĩ, Mẹ - Tổ quốc. Chúng con - Anh hùng.

Kẻ lầm đường, lạc lối. Nguyên tắc đồng thuận của tiếng nói giới nữ trong hệ thống phân vai. Tiếng nói mang chân lí tuyệt đối của “Ta”. Tiếng nói “đồng ý, đồng tình” của các vai diễn ngôn.

Diễn ngôn về giới nữ nhìn từ trật tự diễn ngôn. Trật tự bên trong. Xu hướng xóa bỏ khoảng cách phái tính. Tô đậm sự khác biệt giới tính.

Trật tự bên ngoài. Hệ chủ đề chính thống. Hệ chủ đề cấm kị. DIỄN NGÔN GIỚI NỮ TRONG VĂN HỌC HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA NHƢ MỘT HỆ THỐNG TU TỪ.

Xu hƣớng biểu trƣng hóa. Biểu trưng hóa bản chất xã hội của giới nữ qua hình tượng không gian và thời gian. Không gian chiến trường - thời gian khẩn trương, gấp gáp. Không gian làng quê - thời gian chờ đợi, mong ngóng.

Biểu trưng hóa các thuộc tính phẩm chất của giới nữ qua hệ thống ẩn dụ. Hoa - cái đẹp thanh cao, mềm mại, tinh tế của tâm hồn nữ giới. Khuôn mặt, mái tóc, làn da, cánh tay, dáng vóc. - vẻ đẹp nữ tính đặc thù 120 4.

Lời ru - tình yêu thương sâu thẳm. Huyền thoại hóa hình tƣợng nữ giới. Sự quy chiếu các nhân vật nữ của huyền thoại. Bà Mẹ Xứ sở.

Nữ anh hùng chiến trận. Người phụ nữ đa khổ, đa nạn được cứu rỗi. Tăng cường thủ pháp trùng điệp và khuếch đại. Một số nguyên tắc tạo hình và biểu hiện.

Nguyên tắc tạc tượng đài. Màu sắc khung tượng đài tươi sáng, rạng rỡ. Đường nét, hình khối uy nghi và hoành tráng. Chất liệu bền vững, bất hoại.

Tổ chức giọng điệu. Giọng ngợi ca, thành kính. Giọng cảm phục, tự hào. Giọng hân hoan, lạc quan.

Giọng ngọt ngào, đằm thắm. Giọng châm biếm, khinh bỉ, phê phán. 146 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC ĐÃ CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN. Error! Bookmark not defined.

TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài 1. Phụ nữ là một nửa thế giới, là đối tượng được tạo hóa trao sứ mệnh thiêng liêng sinh hạ giống nòi. Có lẽ chính vai trò đặc biệt này cùng với số phận nhiều thăng trầm mà giới nữ trải qua trong lịch sử đã khiến họ trở thành tâm điểm của các cuộc luận bàn, ngọn nguồn cảm hứng bất tận cho nghệ thuật và thi ca nhân loại.

Văn học chân chính mọi thời luôn đặt ra những vấn đề quan trọng, thiết yếu về đời sống xã hội và con người. Do vậy, tác phẩm văn chương viết về người phụ nữ - “một nửa thế giới” bao giờ cũng thu hút sự quan tâm đặc biệt cả từ phía độc giả lẫn người nghiên cứu. Đề tài Diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một sự lựa chọn có ý nghĩa thiết thực, góp phần làm sáng tỏ chân dung nữ giới trong một nền văn học cụ thể. Qua đó, cũng giúp nhận biết những nét đặc trưng của diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa so với các bộ phận văn học khác.

Trong lĩnh vực khoa học, giới nữ trở thành đề tài nghiên cứu của nhiều bộ môn khoa học như tâm lí học, sinh học, xã hội học, chính trị học, nghiên cứu văn học. Mỗi bộ môn khoa học lại hình thành một kiểu diễn ngôn riêng về phụ nữ. Điều này càng mang tính chất khu biệt rõ rệt đối với nghiên cứu văn học, bởi các khoa học nói trên chỉ xem xét người phụ nữ ở góc độ con người sinh học, con người xã hội hay là một thực thể trừu tượng, chung chung… còn trong nghiên cứu văn học, phụ nữ được xem là một sản phẩm của sự sáng tạo nghệ thuật - một hiện tượng thẩm mĩ. Vì thế, tìm hiểu vấn đề phụ nữ từ góc nhìn của diễn ngôn văn học hứa hẹn mang lại một hành trình khám phá đầy thú vị đối với tác giả luận án.

Trên một ý nghĩa nào đó, nó cũng giúp cho việc nhận diện tính chất đặc thù, đa dạng, phức tạp của các loại hình diễn ngôn về cùng một đối tượng được sáng rõ hơn. Đến nay, văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã trở thành một hiện tượng lịch sử. Theo quan sát của chúng tôi, tính đến thời điểm này, những bài viết và công trình nghiên cứu bàn về người phụ nữ trong khu vực văn học kể trên không ít song phần lớn đều tiếp cận giới nữ như một hình tượng khách thể và là sản phẩm của mô hình tư duy phản ánh luận. Luận án này lần đầu tiên đặt vấn đề nghiên cứu một cách tập trung về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam dưới sự soi sáng của lí thuyết diễn ngôn.

Hướng tiếp cận này không chỉ giúp 2 tác giả luận án nhận diện người phụ nữ trong các sáng tác văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam có đặc điểm gì, mà quan trọng hơn là giúp tìm ra chiếc chìa khóa để lí giải vì sao phụ nữ lại được miêu tả như thế. Nói theo cách khác, mỗi thời kì văn học, mỗi trào lưu và khuynh hướng sáng tác sẽ xuất hiện các loại chủ thể phát ngôn khác nhau, mang những nhãn quan giá trị đặc thù. Diễn ngôn văn học bao giờ cũng chịu sự tác động, chi phối của các thiết chế chính trị, xã hội và văn hóa. Diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng không phải trường hợp ngoại lệ.

Xét đến cùng, tìm hiểu diễn ngôn về giới nữ trong bộ phận văn học này chính là hành trình giải mã cơ chế tạo lập diễn ngôn về người phụ nữ. Chúng tôi thiết nghĩ, một hiện tượng văn học quá khứ nếu được khám phá, lí giải bởi những cách nhìn, cách đọc mới sẽ luôn mang lại những ý nghĩa khoa học thiết thực. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Luận án đặt vấn đề nghiên cứu diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam.

Đối tượng xem xét chủ yếu của luận án sẽ là cơ chế kiến tạo diễn ngôn về giới nữ của loại hình văn học này. Cụ thể hơn, đó là việc tìm hiểu diễn ngôn về giới nữ qua một số bình diện trọng yếu như: chiến lược diễn ngôn, trật tự diễn ngôn và phương thức tạo lập diễn ngôn.