Diễn ngôn giới nữ trong văn học hiện thực XHCN Việt Nam - Nguyễn Thị Vân Anh

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI ­­­­­­­­­­­­­o0o­­­­­­­­­­­­­ NGUYỄN THỊ VÂN ANH DIỄN NGÔN VỀ GIỚI NỮ TRONG VĂN HỌC HIỆN THỰC XÃ HỘI CHỦ NGHĨA VIỆT NAM Chuyên ngành: Lý luận văn học Mã số: 62.20 Người hướng dẫn khoa học: PGS. La Khắc Hòa LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN LỜI CAM ĐOAN Tác giả luận án xin cam đoan: ­ Luận án này là kết quả nghiên cứu của cá nhân tôi; ­ Những số liệu và tài liệu được trích dẫn trong đây là trung thực; ­ Kết quả nghiên cứu này không trùng với bất cứ công trình nào đã được công bố trước đó. Tôi chịu trách nhiệm trước lời cam đoan của mình. Hà Nội, ngày 25 tháng 8 năm 2017 Tác giả luận án Nguyễn Thị Vân Anh LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin được bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới PGS.

La Khắc Hòa ­ người thầy đã tận tình hướng dẫn tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu để tôi có thể hoàn thành luận án này. Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong khoa Ngữ văn, đặc biệt là các thầy cô trong Tổ bộ môn Lý luận văn học ­ Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, các thầy cô và nhà khoa học thuộc các đơn vị công tác khác như: Đại học Khoa học xã hội và Nhân văn Hà Nội, Đại học Thủ Đô Hà Nội, Tạp chí Văn nghệ quân đội. đã chỉ bảo, góp ý, cung cấp cho tôi những tài liệu quý giá trong quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin trân trọng cảm ơn Trường Đại học Sư phạm Hà Nội 2, các thầy cô, đồng nghiệp trong khoa Ngữ văn đã tạo điều kiện thuận lợi và giúp đỡ tôi trong thời gian tôi được cơ quan cử đi học Nghiên cứu sinh.

Nhờ đó, tôi mới có thể hoàn thành luận án. Cuối cùng, tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu nặng tới gia đình, những người thân, bạn bè đã luôn ủng hộ, động viên, giúp đỡ tôi hoàn thành nhiệm vụ học tập và nghiên cứu. Hà Nội, ngày 25 tháng 8 năm 2017 Tác giả luận án Nguyễn Thị Vân Anh MỤC LỤC 1 MỞ ĐẦU 1. Lý do chọn đề tài 1.

Phụ nữ là một nửa thế giới, là đối tượng được tạo hóa trao sứ mệnh thiêng liêng sinh hạ giống nòi. Có lẽ chính vai trò đặc biệt này cùng với số phận nhiều thăng trầm mà giới nữ trải qua trong lịch sử đã khiến họ trở thành tâm điểm của các cuộc luận bàn, ngọn nguồn cảm hứng bất tận cho nghệ thuật và thi ca nhân loại. Văn học chân chính mọi thời luôn đặt ra những vấn đề quan trọng, thiết yếu về đời sống xã hội và con người. Do vậy, tác phẩm văn chương viết về người phụ nữ ­ “một nửa thế giới” bao giờ cũng thu hút sự quan tâm đặc biệt cả từ phía độc giả lẫn người nghiên cứu.

Đề tài Diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam là một sự lựa chọn có ý nghĩa thiết thực, góp phần làm sáng tỏ chân dung nữ giới trong một nền văn học cụ thể. Qua đó, cũng giúp nhận biết những nét đặc trưng của diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa so với các bộ phận văn học khác. Trong lĩnh vực khoa học, giới nữ trở thành đề tài nghiên cứu của nhiều bộ môn khoa học như tâm lí học, sinh học, xã hội học, chính trị học, nghiên cứu văn học. Mỗi bộ môn khoa học lại hình thành một kiểu diễn ngôn riêng về phụ nữ.

Điều này càng mang tính chất khu biệt rõ rệt đối với nghiên cứu văn học, bởi các khoa học nói trên chỉ xem xét người phụ nữ ở góc độ con người sinh học, con người xã hội hay là một thực thể trừu tượng, chung chung… còn trong nghiên cứu văn học, phụ nữ được xem là một sản phẩm của sự sáng tạo nghệ thuật ­ một hiện tượng thẩm mĩ. Vì thế, tìm hiểu vấn đề phụ nữ từ góc nhìn của diễn ngôn văn học hứa hẹn mang lại một hành trình khám phá đầy thú vị đối với tác giả luận án. Trên một ý nghĩa nào đó, nó cũng giúp cho việc nhận diện tính chất đặc thù, đa dạng, phức tạp của các loại hình diễn ngôn về cùng một đối tượng được sáng rõ hơn. Đến nay, văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã trở thành một hiện tượng lịch sử.

Theo quan sát của chúng tôi, tính đến thời điểm này, những bài viết và công trình nghiên cứu bàn về người phụ nữ trong khu vực văn học kể trên không ít song phần lớn đều tiếp cận giới nữ như một hình tượng 2 khách thể và là sản phẩm của mô hình tư duy phản ánh luận. Luận án này lần đầu tiên đặt vấn đề nghiên cứu một cách tập trung về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam dưới sự soi sáng của lí thuyết diễn ngôn. Hướng tiếp cận này không chỉ giúp tác giả luận án nhận diện người phụ nữ trong các sáng tác văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam có đặc điểm gì, mà quan trọng hơn là giúp tìm ra chiếc chìa khóa để lí giải vì sao phụ nữ lại được miêu tả như thế. Nói theo cách khác, mỗi thời kì văn học, mỗi trào lưu và khuynh hướng sáng tác sẽ xuất hiện các loại chủ thể phát ngôn khác nhau, mang những nhãn quan giá trị đặc thù.

Diễn ngôn văn học bao giờ cũng chịu sự tác động, chi phối của các thiết chế chính trị, xã hội và văn hóa. Diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam cũng không phải trường hợp ngoại lệ. Xét đến cùng, tìm hiểu diễn ngôn về giới nữ trong bộ phận văn học này chính là hành trình giải mã cơ chế tạo lập diễn ngôn về người phụ nữ. Chúng tôi thiết nghĩ, một hiện tượng văn học quá khứ nếu được khám phá, lí giải bởi những cách nhìn, cách đọc mới sẽ luôn mang lại những ý nghĩa khoa học thiết thực.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Luận án đặt vấn đề nghiên cứu diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đối tượng xem xét chủ yếu của luận án sẽ là cơ chế kiến tạo diễn ngôn về giới nữ của loại hình văn học này. Cụ thể hơn, đó là việc tìm hiểu diễn ngôn về giới nữ qua một số bình diện trọng yếu như: chiến lược diễn ngôn, trật tự diễn ngôn và phương thức tạo lập diễn ngôn.

Phạm vi nghiên cứu Phạm vi khảo sát chủ yếu của luận án là các tác phẩm văn học thuộc phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Thông lệ, khi phân tích bộ phận văn học này, các nhà nghiên cứu thường khoanh vùng văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa trong khoảng thời gian từ 1945 đến 1975. Tuy nhiên, trong luận án, chúng tôi hiểu phạm vi sáng tác văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa rộng hơn. Nó không chỉ là các tác phẩm thuộc giai đoạn 1945 ­ 1975 mà còn bao gồm cả những tác phẩm trước 1945 và sau 1975.

Sở dĩ như vậy là bởi, trước khi phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa được chính thức xác lập (1945), 3 một số cây bút như Hồ Chí Minh, Sóng Hồng, Tố Hữu. đã sớm tiếp thu phương pháp sáng tác này từ Liên Xô và Trung Quốc, đồng thời vận dụng các nguyên tắc của nó vào sáng tác của chính họ. Đây có thể xem là tiền đề, bước khởi đầu có ý nghĩa quan trọng, chuẩn bị cho sự ra đời chính thức của phương pháp sáng tác văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Sau năm 1975, mặc dù phương pháp sáng tác hiện thực xã hội chủ nghĩa không còn là phương pháp sáng tác duy nhất đối với giới văn nghệ sĩ nhưng không ít nhà văn vẫn tiếp tục lựa chọn hướng đi này.

Từ thực tiễn ấy, tác giả luận án xác định khu vực khảo sát văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam nới rộng hơn so với cách hiểu thông thường như đã đề cập. Một điều đáng lưu ý là, nhằm làm sáng tỏ tính chất đặc thù của diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa, chúng tôi cũng bao quát và khảo sát các sáng tác văn học Việt Nam những thời kì trước và sau đó (văn học dân gian, văn học trung đại, văn học 1930 ­ 1945, văn học sau 1975) cũng như một số tác phẩm tiêu biểu của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa ở Liên Xô. Mục đích nghiên cứu Lựa chọn đề tài nghiên cứu Diễn ngôn về giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam, luận án hướng tới những mục đích cơ bản sau: ­ Làm sáng tỏ cơ chế kiến tạo diễn ngôn về giới nữ của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam; ­ Phân tích tính đặc thù của diễn ngôn giới nữ trong văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa Việt Nam so với các bộ phận văn học khác; ­ Chỉ ra những đóng góp và cả những giới hạn của văn học hiện thực xã hội chủ nghĩa về các phương diện nói trên. Phương pháp nghiên cứu Nhằm giải quyết những nhiệm vụ mà đề tài luận án đặt ra, chúng tôi sử dụng các phương pháp và phương pháp luận nghiên cứu cơ bản sau: ­ Phương pháp hệ thống: Phương pháp hệ thống giúp người nghiên cứu chia tách các chỉnh thể văn học thành một hệ thống gồm nhiều yếu tố.

Các yếu tố được chia ra trong mỗi hệ thống này có cùng một cấp độ và thường có mối quan hệ tương tác qua lại, chi phối lẫn nhau, tạo nên chỉnh thể hệ thống. 4 Phương pháp hệ thống còn giúp tìm ra những yếu tố hạt nhân có khả năng chi phối đến các yếu tố khác làm nên diện mạo của hệ thống. ­ Phương pháp xác định lịch sử phát sinh: Theo cách gọi của M. Khrapchenko thì đây là phương pháp nghiên cứu phát sinh lịch sử.

Phương pháp này chủ trương nghiên cứu văn học cũng như các trường phái, nhà văn, tác phẩm, phương pháp sáng tác,. từ nguồn gốc trong đời sống xã hội. Nó cũng chủ trương giải thích sự phát triển của văn học, sự đấu tranh giữa các trào lưu, sự thay thế hiện tượng văn học này bằng một hiện tượng khác, sự tương tác, mâu thuẫn, hoặc sự kế thừa có đổi mới của từng hiện tượng, từng giai đoạn văn học từ những cội nguồn lịch sử xã hội.