Luận án TS: Đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam - Lê Thị Nương

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LÊ THỊ NƢƠNG ĐỀ TÀI THÔN QUÊ TRONG THƠ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI LÊ THỊ NƢƠNG ĐỀ TÀI THÔN QUÊ TRONG THƠ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62 22 01 21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. TRẦN QUANG DŨNG HÀ NỘI - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những kết quả và số liệu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trên bất cứ tài liệu nào. Hà Nội, ngày tháng 7 năm 2018 Tác giả luận án Lê Thị Nƣơng ii LỜI CẢM ƠN Sau một thời gian học tập và nghiên cứu tại Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội, đến nay tôi đã hoàn thành Luận án với đề tài nghiên cứu “Đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam”.

Tôi xin chân thành gửi tới GS. Lã Nhâm Thìn và TS. Trần Quang Dũng lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc. Các thầy đã trực tiếp hƣớng dẫn khoa học, giúp đỡ, động viên tôi hoàn thành luận án này.

Tôi xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong tổ bộ môn Văn học dân gian và Văn học trung đại Việt Nam, khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội đã giúp đỡ, tạo điều kiện thuận lợi cho tôi trong suốt thời gian học tập và nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn sự quan tâm, ủng hộ của tập thể lãnh đạo, cán bộ giảng viên khoa Khoa học xã hội, Trƣờng Đại học Hồng Đức đã tạo mọi điều kiện cho tôi đƣợc học tập và hoàn thành luận án. Tôi cũng xin đƣợc bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới ngƣời thân và bạn bè thân thiết đã luôn động viên, chia sẻ, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình hoàn thành luận án. Do một số hạn chế nhất định, bản Luận án chắc chắn vẫn còn những thiếu sót.

Tác giả Luận án rất mong nhận đƣợc những ý kiến đóng góp để vấn đề nghiên cứu hoàn thiện hơn. Xin trân trọng cảm ơn! Hà Nội, tháng 7 năm 2018 Tác giả Luận án Lê Thị Nƣơng iii MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án. Cấu trúc luận án.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI. Những hƣớng nghiên cứu liên quan đến đề tài. Nghiên cứu chung về văn học trung đại đề cập đến đề tài thôn quê. Nghiên cứu các tác gia, tác phẩm đề cập đến đề tài thôn quê.

Nghiên cứu các yếu tố thi pháp đề cập đến đề tài thôn quê. Cơ sở lý thuyết của đề tài. Lí thuyết về mối quan hệ giữa văn hóa và văn học. Lý thuyết phê bình sinh thái .27 Tiểu kết Chƣơng 1.

KHÁI QUÁT ĐỀ TÀI THÔN QUÊ TRONG THƠ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM. Khái niệm và tiền đề xuất hiện đề tài thôn quê. Khái niệm đề tài thôn quê. Những tiền đề xuất hiện đề tài thôn quê.

Quá trình phát triển của đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam. Giai đoạn từ thế kỷ X - XIV. Giai đoạn từ thế kỷ XV- XVII. Giai đoạn từ thế kỷ XVIII - XIX.

Kết quả thống kê, phân loại đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam. Tiêu chí thống kê, phân loại. Kết quả thống kê, phân loại .51 Tiểu kết Chƣơng 2. ĐỀ TÀI THÔN QUÊ TRONG THƠ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ NỘI DUNG CẢM HỨNG.

Bức tranh thôn quê. Thiên nhiên thôn quê. Cuộc sống thôn quê. Tình cảm, thái độ của tác giả với thôn quê.

Thú quê ẩn dật. Con ngƣời với tình quê, duyên quê. Đề tài thôn quê - những khác biệt giữa các vùng miền .97 Tiểu kết Chƣơng 3. ĐỀ TÀI THÔN QUÊ TRONG THƠ TRUNG ĐẠI VIỆT NAM NHÌN TỪ PHƢƠNG THỨC THỂ HIỆN.

Không gian, thời gian nghệ thuật. Không gian nghệ thuật. Thời gian nghệ thuật. Ngôn ngữ nghệ thuật.

Điển cố thi liệu Hán học. Ngôn ngữ văn học dân gian gắn với đời sống thôn quê. Ngôn ngữ đời sống hàng ngày của người dân thôn quê. Giọng điệu nghệ thuật.

Giọng trữ tình. Giọng tự sự. Đề tài thôn quê - những khác biệt giữa thơ chữ Hán và chữ Nôm .143 Tiểu kết Chƣơng 4 .148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ. LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN .152 TÀI LIỆU THAM KHẢO .164 v DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT BVAT Bạch Vân am tập BVQNTT Bạch Vân quốc ngữ thi tập HĐQÂTT Hồng Đức quốc âm thi tập QÂTT Quốc âm thi tập ƢTTT Ức Trai thi tập 1 MỞ ĐẦU 1.

Lí do chọn đề tài 1. Trong tiến trình văn học dân tộc, văn học trung đại có một vị trí quan trọng và góp phần không nhỏ vào việc tạo dựng diện mạo và thành tựu cho nền văn học nƣớc nhà, đặc biệt là thơ ca. Khởi nguyên là một nền văn học mang những tính chất đặc thù của văn chƣơng Nho giáo, văn học trung đại Việt Nam nói chung và thơ ca nói riêng ít nhiều ảnh hƣởng tính cao nhã, quy phạm. Bên cạnh các vần thơ tỏ chí, thơ vịnh sử, thơ đi sứ.

thơ về thôn quê đã đƣa văn học trở về với ngọn nguồn văn hóa giàu tinh thần dân tộc. Mảng thơ này đã tạo nên một gam màu bình dị, mộc mạc trong bức tranh đa sắc của thơ trung đại. Những vần thơ về thôn quê còn ẩn chứa nhiều giá trị sâu sắc về tƣ tƣởng, văn hóa, mà nền tảng sâu xa là tinh thần tự tôn, tự cƣờng dân tộc, tình yêu quê hƣơng đất nƣớc. Do vậy, nghiên cứu về đề tài thôn quê trong thơ trung đại sẽ là một hƣớng tiếp cận mới nhìn từ cội nguồn văn hóa dân tộc, cho thấy xu hƣớng dân tộc hóa, dân chủ hóa của văn học trung đại Việt Nam.

Phần lớn các nho sĩ trung đại đều xuất thân từ “cửa Khổng sân Trình”, vừa tiếp thu những điển phạm của văn chƣơng Nho giáo, vừa hƣớng tới khám phá vẻ đẹp quen thuộc, gần gũi của thôn quê làng Việt. Tầng lớp trí thức phong kiến Việt Nam, dù ở môi trƣờng cung đình quý tộc hay về môi trƣờng thôn quê, trong căn cốt tâm hồn và tình cảm của họ vẫn không tách rời với cái nôi văn hóa làng mạc ngàn đời của dân tộc. Điều đó cũng thể hiện sự thay đổi quan niệm thẩm mĩ và tƣ duy nghệ thuật của nhà thơ. Đối tƣợng thẩm mĩ của văn học không chỉ “tầm chƣơng trích cú” mà cái đẹp còn đƣợc chƣng cất lên từ chính cuộc sống đời thƣờng bình dị, dân dã.

Thôn quê đẹp tự nhiên, thuần phác, là nơi khơi nguồn cảm hứng thơ ca trong trẻo của thi nhân. Xét về không gian địa lý, thôn quê là quê hƣơng bản quán, là nơi các thi nhân quay trở về ẩn nhàn, lánh xa bụi trần. Xét về giá trị tinh thần, thôn quê là chốn ngơi nghỉ thân quen, gần gũi, là nơi di dƣỡng tâm hồn nhà thơ. Sự xuất hiện đề tài thôn quê trong thơ trung đại là một quy luật tự nhiên và tất yếu.

Nghiên cứu về đề tài thôn quê trong suốt tiến trình phát triển của văn học trung đại sẽ giúp chúng ta tìm ra những giá trị sâu sắc của ngƣời xƣa ẩn sau những câu thơ bình dị, dân dã. Việc nghiên cứu đề tài thôn quê trong thơ trung đại có ý nghĩa thực tiễn đối với việc giảng dạy và nghiên cứu văn học trong nhà trƣờng. Nhiều tác giả viết về đề tài thôn quê đƣợc lựa chọn, giảng dạy trong chƣơng trình các cấp. Vậy nên, 2 luận án nghiên cứu đề tài thôn quê góp phần bổ sung những nghiên cứu, những tƣ liệu nhất định cho việc giảng dạy văn học trong nhà trƣờng.

Mặt khác, tìm hiểu đề tài thôn quê trong thơ trung đại còn góp phần bảo tồn, phát huy những giá trị văn hóa, văn học truyền thống của dân tộc. Bởi suy cho cùng, tìm hiểu giá trị di sản thơ ca trung đại là tìm về vẻ đẹp tinh thần dân tộc đã đƣợc tinh lọc hàng nghìn đời nay qua bức tranh thôn quê cũng nhƣ cuộc sống, xã hội của ngƣời dân lao động. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu - Tìm hiểu những nguyên nhân chủ yếu dẫn tới sự hình thành và phát triển của đề tài thôn quê, những quan niệm văn học trong văn chƣơng nhà nho ảnh hƣởng đến đặc điểm cơ bản của đề tài thôn quê. - Nghiên cứu các đặc điểm của đề tài thôn quê ở hai phƣơng diện nội dung và nghệ thuật.

Từ đó, luận án hƣớng tới phác họa bức tranh thôn quê Việt Nam thời trung đại cũng nhƣ đời sống tinh thần phong phú của các thi nhân qua thơ viết về thôn quê. - Xác định vai trò và vị trí của thơ về thôn quê trong tiến trình phát triển chung của văn học trung đại, quy luật vận động theo tinh thần dân tộc hóa, dân chủ hóa của thơ ca trung đại Việt Nam. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu 3. Đối tượng nghiên cứu Đối tƣợng nghiên cứu của luận án là đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam từ thế kỉ XIII đến hết thế kỉ XIX.

Trong suốt tiến trình đó có nhiều tác giả viết về thôn quê, tuy nhiên đề tài lựa chọn những tác giả tiêu biểu cho các vùng miền, có đóng góp cho từng giai đoạn phát triển của văn học. Cụ thể là 285 bài thơ của các tác giả: vua Trần và nho sĩ thời Trần, Nguyễn Trãi, Nguyễn Bảo, Thái Thuận, Lê Thánh Tông và các thi nhân Hồng Đức, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Ngô Thì Sĩ, Trịnh Hoài Đức, Cao Bá Quát, Phan Thúc Trực, Đặng Huy Trứ, Nguyễn Khuyến. Phạm vi nghiên cứu 3. Phạm vi tư liệu khảo sát Nghiên cứu đề tài thôn quê trong thơ trung đại Việt Nam, luận án căn cứ vào các tƣ liệu sau: + Thơ văn Lý - Trần - Tập III (1978), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội.

+ Thơ văn Lý - Trần - Tập II (Quyển thượng), (1989), Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội. 3 + Ảnh hưởng Hán văn Lí Trần qua thơ và ngôn ngữ thơ Nguyễn Trung Ngạn (1998), Nxb Giáo dục. + Hợp tuyển thơ Nguyễn Trãi (2009), Nxb Hội Nhà văn. + Nguyễn Bảo, nhà thơ - danh nhân văn hóa (1991), Nxb Văn hóa, Sở Văn hóa thông tin Thái Bình.