Con người Nam Bộ trong văn xuôi Hồ Biểu Chánh, Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI PHẠM THỊ THU THUỶ CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG SÁNG TÁC VĂN XUÔI CỦA HỒ BIỂU CHÁNH, BÌNH NGUYÊN LỘC, SƠN NAM VÀ NGUYỄN NGỌC TƯ LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Hà Nội - 2017 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI PHẠM THỊ THU THUỶ CON NGƯỜI NAM BỘ TRONG SÁNG TÁC VĂN XUÔI CỦA HỒ BIỂU CHÁNH, BÌNH NGUYÊN LỘC, SƠN NAM VÀ NGUYỄN NGỌC TƯ Chuyên ngành: Văn học Việt Nam Mã số: 62.21 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS. Nguyễn Thị Bình Hà Nội - 2017 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án này chưa từng được ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Phạm Thị Thu Thuỷ LỜI CẢM ƠN Tôi xin dành sự kính trọng và lời cảm ơn sâu sắc tới PGS.

Nguyễn Thị Bình, người đã tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn tới toàn thể lãnh đạo, giảng viên khoa Ngữ văn trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện thuận lợi để tôi hoàn thành nhiệm vụ nghiên cứu sinh. Tôi xin tri ân sự khích lệ và ủng hộ nhiệt tình của gia đình, người thân, bạn bè, lãnh đạo trường Cao đẳng Hải Dương và đồng nghiệp trong thời gian thực hiện luận án. Hà Nội, ngày … tháng … năm 2017 Tác giả luận án Phạm Thị Thu Thuỷ MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lí do chọn đề tài. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu.

Đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án .7 CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU VÀ TIỀN ĐỀ HÌNH THÀNH TÍNH CÁCH CON NGƯỜI NAM BỘ. Tổng quan tình hình nghiên cứu. Nghiên cứu về con người Nam Bộ trong văn học miền Nam từ đầu thế kỉ XX đến nay.

Nghiên cứu về con người Nam Bộ trong sáng tác văn xuôi của Hồ Biểu Chánh, Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư. Cội nguồn văn hóa - xã hội, tiền đề hình thành tính cách con người Nam Bộ. Môi trường tự nhiên nuôi dưỡng những tâm hồn phóng khoáng và khát vọng chinh phục, hòa đồng. Môi trường xã hội: những biến thiên lịch sử đặc thù .26 CHƯƠNG 2: CON NGƯỜI ĐẠO LÍ TRONG SÁNG TÁC CỦA HỒ BIỂU CHÁNH.

Con người đạo lí - một “điển phạm” văn chương Nam Bộ từ cuối thế kỉ XIX. Con người gìn đạo, giữ đạo trong sáng tác của Hồ Biểu Chánh. Đề cao chuẩn mực đạo đức. Kiên quyết chống lại cái xấu, cái ác.

Nghệ thuật khắc họa hình tượng con người đạo lí của Hồ Biểu Chánh. Đặt nhân vật vào tình huống éo le, kịch tính. Chú trọng miêu tả thân thế, ngoại hình, hành động, ngôn ngữ nhân vật .68 CHƯƠNG 3: CON NGƯỜI MỞ ĐẤT TRONG SÁNG TÁC CỦA BÌNH NGUYÊN LỘC, SƠN NAM. Con người mở đất - một hình tượng văn học thể hiện kín đáo tình yêu quê hương, xứ sở của Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam.

Sứ mệnh lớn lao của con người mở đất. Kiến tạo những giá trị văn hóa. Bồi đắp những giá trị văn hóa. Nghệ thuật khắc hoạ hình tượng con người mở đất của Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam.

Xây dựng tình huống đậm chất “cảm hoài”. Quan tâm hơn đến con người tâm lí bên cạnh con người hành động.104 CHƯƠNG 4: CON NGƯỜI LƯU LẠC TRONG SÁNG TÁC CỦA NGUYỄN NGỌC TƯ. Cảm thức lưu lạc vừa “hắt bóng” không gian văn hóa Nam Bộ cổ truyền, vừa in dấu văn hóa “hậu hiện đại”. Con người mang nặng cảm thức lưu lạc trong sáng tác của Nguyễn Ngọc Tư.

Day dứt vì phải phiêu dạt, tha hương. Khắc khoải trong hành trình kiếm tìm. Nghệ thuật khắc họa hình tượng con người lưu lạc của Nguyễn Ngọc Tư. Đẩy nhân vật vào tình huống lưu lạc.

Tái điệp không gian nghệ thuật và thời gian nghệ thuật đặc thù. Sử dụng nhuần nhuyễn ngôn ngữ dân dã, sống động, giàu cảm giác, cảm xúc.148 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CỦA TÁC GIẢ .151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lí do chọn đề tài 1. Có lẽ, trong lịch sử tinh thần nhân loại, khám phá, suy tư về con người là “điều thú vị nhất”, là niềm hứng khởi, say mê bất tận.

Văn học không nằm ngoài quy luật đó. Văn học hướng đến con người, lấy con người làm trung tâm của sự miêu tả, biểu hiện. Việc khắc họa hình tượng con người ở những góc độ khác nhau (những khả năng kì diệu; những số phận thăng trầm; những hạnh phúc, khổ đau; những cá tính ấn tượng…) bằng các phương thức nghệ thuật độc đáo đã cuốn hút, ám ảnh bạn đọc qua bao nhiêu thời đại. Người đọc đến với văn chương không chỉ thuần túy tìm kiếm sự giải trí mà còn tìm cơ hội tự giải phóng khỏi những giới hạn quen thuộc, chật chội, thỏa sức “nếm trải những cuộc đời riêng biệt từ nhiều xứ sở, nhiều thời đại xa xôi” (M.

Sự nghiệp sáng tác của người nghệ sĩ chịu sự chi phối mạnh mẽ của môi trường sống (các yếu tố thời đại, quê hương, hoàn cảnh gia đình…). Mỗi nhà văn có “mảnh đất văn học” riêng, bầu không khí văn chương riêng. Ở đó, họ thiết tha khám phá vẻ đẹp tiềm ẩn của con người nơi mình gắn bó và hoài niệm. Con người trong văn học Việt Nam ngoài “mẫu số chung” của dải lãnh thổ toàn vẹn, thống nhất còn có nét riêng mỗi vùng miền.

Nếu người miền Bắc vẫn được tiếng thâm thúy, tinh tế, kĩ tính; người miền Trung cần cù, nghị lực, tiết kiệm thì người miền Nam bộc trực, hào phóng, nghĩa hiệp. Những nét tính cách cơ bản của con người ở những nơi khác nhau của Tổ quốc thường do người “đứng ngoài” phát hiện nhưng nó đã ăn sâu vào máu thịt, trở thành một nhu cầu tự giác hoặc tự phát của chính các nhà văn, thể hiện qua cách nhìn nhận và biểu đạt con người của họ. Thông qua việc nghiên cứu hình tượng con người mang bản sắc vùng miền trong sáng tác văn học, chúng tôi xác định được mức độ chiếm lĩnh, thể hiện, cắt nghĩa về con người ở các cấp độ và chiều kích khác nhau, nhờ đó, có thể đánh giá được sự đóng góp của tác giả và tác phẩm đối với lịch sử văn học dân tộc. Nam Bộ là vùng đất mới.

Theo các nhà nghiên cứu, lịch sử hình thành và phát triển văn hóa Nam Bộ có thể được bắt đầu bằng mốc 1623, năm mà vua Chân Lạp cho 2 chúa Nguyễn di dân Việt đến định cư ở Prey Kôr (thành phố Hồ Chí Minh hiện nay). Nửa sau thế kỉ 17, khi được tiếp quản cả một vùng đất rộng lớn, chúa Nguyễn đã cho các di thần nhà Minh đến khai phá và định cư ở Biên Hòa, Đồng Nai. Năm 1698, nội chiến phân tranh Nam Bắc chấm dứt, Minh Vương Nguyễn Phúc Chu đã phái vị quan kinh lược toàn tài Nguyễn Hữu Cảnh vào miền Nam có nhiệm vụ mộ dân từ Quảng Bình vào để chia doanh, huyện, lập hộ tịch, chuẩn bị cho việc “thành lập phủ Gia Định, đánh dấu cột mốc quan trọng của vùng đất mới” [170]. Nền tảng của văn hóa Nam Bộ, trước hết, là truyền thống dân tộc Việt.

Những lưu dân Việt vào Nam đa phần thuộc tầng lớp dưới, họ mang đến miền đất mới các giá trị văn hóa Việt đậm màu sắc dân chủ, bình dân của nông thôn chứ không phải tính chất “thượng tầng”. Những cư dân vốn sinh sống dọc dải đất miền Trung nắng gió khắc nghiệt, được tôi luyện tinh thần cần cù, chăm chỉ, sức chịu đựng dẻo dai, khi đến khai phá vùng đất mới, đủ khả năng đương đầu với gian khổ, hiểm nguy. Họ bám đất, bám nước, dùng sức người cải biến thiên nhiên, “biến đổi bùn lầy ra cơm, sẽ lập đình chùa trên biển cỏ” [209, 30] để bảo lưu văn hóa cội nguồn. Nhưng văn hóa là “kiến tạo” chứ không phải nhất thành bất biến nên văn hóa Nam Bộ được bồi đắp, tiếp biến tùy thuộc bối cảnh tự nhiên, xã hội đặc biệt của vùng đất mới.

Về tự nhiên, Nam Bộ không quá nóng, ẩm như thời tiết miền Bắc, không quá khô và không phải hứng chịu nhiều bão lớn như miền Trung mà là vùng đồng bằng rộng lớn, màu mỡ bậc nhất của nước ta, là ngã ba các tuyến đường biển quốc tế Đông Nam Á, Thái Bình Dương, Ấn Độ Dương., là nơi giao cắt và lắng kết văn hóa của nhiều tộc người đến từ nhiều khu vực. Các nhà khảo cổ khẳng định Nam Bộ từng tồn tại các nền văn hoá Đồng Nai, Óc Eo và tiếp đó là dòng văn hoá Trung Hoa bình dân hội nhập thông qua những nhóm nghĩa binh “phản Thanh phục Minh” tìm đến lánh nạn. Họ “như những con ong theo dòng lịch sử đã đem phấn hoa của văn hoá Trung Hoa gieo trồng” [171] trên vùng đất sa bồi này. Mặt khác, Nam Bộ sớm giao lưu và hội nhập sâu với văn hóa phương Tây.

Bằng bản lĩnh kiên cường bất khuất và đầu óc năng động cởi mở, người Nam Bộ biết chọn lấy những yếu tố tích cực từ nền văn hóa công nghiệp tư bản Âu - Mĩ, biến chúng thành “những kinh nghiệm thực tiễn trong thời kì hậu chiến tranh để xây dựng đất nước” [171]. 3 Tóm lại, từ căn bản văn hóa của các di dân Việt, vùng đất trẻ Nam Bộ đầy tiềm năng được tiếp biến cả kinh nghiệm “nội sinh” và “ngoại nhập” để trở thành một nền văn hóa đa sắc, đa trị. Rất nhiều nghệ sĩ, nhà khoa học coi Nam Bộ như một nguồn đề tài phong phú, phì nhiêu, không bao giờ vơi cạn những bí ẩn, bất ngờ, gọi mời niềm khao khát tìm hiểu. Con người Nam Bộ trong văn học theo thời gian dần hiện lên như một chủ thể lịch sử, vừa hòa điệu vừa khu biệt, vừa thân quen vừa cá tính, góp một chân dung đẹp đẽ vào bản sắc văn hóa Việt Nam, sức mạnh Việt Nam.

Thực hiện đề tài “Con người Nam Bộ trong sáng tác văn xuôi của Hồ Biểu Chánh, Bình Nguyên Lộc, Sơn Nam và Nguyễn Ngọc Tư”, chúng tôi tiếp cận, khám phá hình tượng con người Nam Bộ từ hướng văn hóa học, nhằm khẳng định vẻ đẹp của con người ở tầng sâu văn hóa và lí giải căn nguyên hiện hữu chất văn hóa đậm nét trong thế giới nhân vật của mỗi nhà văn.