Luận án TS: Bồi dưỡng năng lực ngữ văn cho HS qua dạy học tác phẩm văn chương ở THPT

TRẦN THỊ HẠNH PHƢƠNG BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ HẠNH PHƢƠNG *** LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC NGỮ VĂN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG Ở TRƢỜNG THPT LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC *** HÀ NỘI, 2018 HÀ NỘI, 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI TRẦN THỊ HẠNH PHƢƠNG BỒI DƯỠNG NĂNG LỰC NGỮ VĂN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG Ở TRƢỜNG THPT Chuyên ngành: LL&PPDH bộ môn Văn - TV Mã số: 9.11 LUẬN ÁN TIẾN SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. Nguyễn Thanh Hùng HÀ NỘI, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, các kết quả của luận án là trung thực và chƣa từng đƣợc ai công bố trong bất kì công trình nào khác. Tác giả luận án Trần Thị Hạnh Phƣơng LỜI CẢM ƠN Luận án đƣợc hoàn thành tại Bộ môn Lý luận và Phƣơng pháp dạy học Văn - tiếng Việt, Khoa Ngữ văn, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội. Trong quá trình nghiên cứu tôi đã nhận đƣợc những sự giúp đỡ vô cùng quý báu của các tập thể và cá nhân.

Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến thầy giáo hƣớng dẫn khoa học: GS. Nguyễn Thanh Hùng đã tận tâm giúp đỡ, hƣớng dẫn tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện đề tài. Tôi xin chân thành cảm ơn tập thể bộ môn Lý luận và Phƣơng pháp dạy học Văn - tiếng Việt, khoa Ngữ văn, Phòng Đào tạo Sau đại học, Ban Giám hiệu trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội đã tạo mọi điều kiện cho tôi học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận án. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, các thầy cô, các em HS trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội 2, trƣờng THPT Xuân Hòa (Vĩnh Phúc); trƣờng THPT Đa Phúc (Sóc Sơn), trƣờng THPT Liên Hà (Đông Anh); trƣờng THPT Cổ Loa (Đông Anh), trƣờng THPT Đông Thành (Quảng Ninh) đã tham gia vào quá trình khảo sát và thực nghiệm sƣ phạm, các giáo viên phổ thông đã gửi ý kiến đóng góp để luận án đƣợc hoàn thiện hơn.

Tôi xin chân thành cảm ơn đồng nghiệp, gia đình và bạn bè đã luôn động viên, khuyến khích tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Tác giả luận án Trần Thị Hạnh Phƣơng MỤC LỤC TRANG PHỤ BÌA LỜI CAM ĐOAN LỜI CẢM ƠN MỤC LỤC BẢNG CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT DANH MỤC BẢNG BIỂU MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài. Mục đích nghiên cứu.

Giả thuyết khoa học. Đối tƣợng nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Nhiệm vụ nghiên cứu.

Phƣơng pháp nghiên cứu. Những đóng góp của luận án. Cấu trúc của luận án. 7 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU.

TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Những thành tựu nghiên cứu về năng lực. Những thành tựu nghiên cứu về năng lực ngữ văn. Những thành tựu nghiên cứu về năng lực ngữ văn trong dạy học tác phẩm văn chƣơng.

Những thành tựu nghiên cứu về bồi dƣỡng năng lực ngữ văn trong dạy học tác phẩm văn chƣơng ở nhà trƣờng phổ thông. 23 TIỂU KẾT CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ CƠ SỞ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI. Năng lực ngữ văn.

Năng lực ngữ văn trong dạy học tác phẩm văn chƣơng. Bồi dƣỡng năng lực ngữ văn cho học sinh trong dạy học TPVC. Quy trình bồi dƣỡng năng lực ngữ văn cho học sinh. Cơ sở thực tiễn.

Mục đích khảo sát. Đối tƣợng khảo sát. Nội dung khảo sát. Hình thức khảo sát.

Kết quả khảo sát. 73 TIỂU KẾT CHƢƠNG 2. NHỮNG BIỆN PHÁP BỒI DƢỠNG NĂNG LỰC NGỮ VĂN CHO HỌC SINH TRONG DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN CHƢƠNG Ở NHÀ TRƢỜNG THPT. Định hƣớng xây dựng các biện pháp bồi dƣỡng năng lực ngữ văn cho học sinh trong dạy học tác phẩm văn chƣơng.

Chú trọng phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể học sinh khi tổ chức các hoạt động bồi dƣỡng năng lực ngữ văn. Tăng cƣờng tính ứng dụng Ngữ văn, gắn với những tình huống của thực tiễn đời sống. Kết hợp chặt chẽ giữa đổi mới dạy học và đổi mới kiểm tra, đánh giá vì sự tiến bộ của học sinh. Biện pháp bồi dƣỡng năng lực ngữ văn cho học sinh trong dạy học tác phẩm văn chƣơng.

Biện pháp 1: Tổ chức cho HS tiếp cận văn bản tác phẩm, giúp học sinh có hệ thống kiến thức phổ thông nền tảng về tiếng Việt và văn học. Biện pháp 2: Bồi dƣỡng năng lực cảm thụ, thƣởng thức thẩm mỹ qua tổ chức, hƣớng dẫn học sinh phân tích, cắt nghĩa các chi tiết nghệ thuật trong tác phẩm. Biện pháp 3: Bồi dƣỡng năng lực tái hiện và sáng tạo cái đẹp qua câu hỏi, bài tập đọc hiểu tác phẩm văn chƣơng. Biện pháp 4: Bồi dƣỡng năng lực trải nghiệm thẩm mỹ qua các tình huống có vấn đề trong tác phẩm văn chƣơng.

111 TIỂU KẾT CHƢƠNG 3. THỰC NGHIỆM SƢ PHẠM. Mục đích, yêu cầu của thực nghiệm sƣ phạm. Mục đích thực nghiệm.

Yêu cầu thực nghiệm. Đối tƣợng và địa bàn thực nghiệm. Đối tƣợng thực nghiệm. Địa bàn thực nghiệm.

Nội dung thực nghiệm sƣ phạm. Nguyên tắc thực nghiệm sƣ phạm. Thời gian thực nghiệm. Thực nghiệm sƣ phạm lần 1.

Thực nghiệm sƣ phạm lần 2. Quy trình thực nghiệm sƣ phạm. Bƣớc 1: Chuẩn bị. Bƣớc 2: Tổ chức dạy thực nghiệm.

Bƣớc 3: Đánh giá kết quả thực nghiệm. Kết quả thực nghiệm sƣ phạm. Phân tích định lƣợng kết quả thực nghiệm. Phân tích định tính kết quả thực nghiệm.

147 TIỂU KẾT CHƢƠNG 4. 151 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ TÀI LIỆU THAM KHẢO PHỤ LỤC BẢNG CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT STT Chữ viết tắt Đọc là 1 ĐC Đối chứng 2 ĐGNLNV Đánh giá năng lực ngữ văn 3 ĐHSP Đại học sƣ phạm 4 ĐTB Điểm trung bình 5 GD&ĐT Giáo dục và đào tạo 6 GV Giáo viên 7 GS Giáo sƣ 8 HS Học sinh 9 KN Kĩ năng 10 KT Kiểm tra 11 LATS Luận án tiến sỹ 12 NL Năng lực 13 NLNV Năng lực ngữ văn 14 NV Ngữ văn 15 PGS Phó giáo sƣ 16 PPDH Phƣơng pháp dạy học 17 PT Phổ thông 18 THPT Trung học phổ thông 19 TN Thực nghiệm 20 TNSP Thực nghiệm sƣ phạm 21 TPVC Tác phẩm văn chƣơng DANH MỤC BẢNG BIỂU Bảng 2. Các tiêu chí đánh giá năng lực thẩm mỹ của học sinh .2: Đánh giá năng lực thẩm mỹ của học sinh. Tổng hợp điều tra, khảo sát năng lực thẩm mỹ của HS THPT .1: Về năng lực đọc hiểu cái hay, cái đẹp.

Về năng lực thƣởng thức, cảm thụ thẩm mỹ. Về năng lực tái hiện và sáng tạo cái đẹp. Về năng lực trải nghiệm thẩm mỹ. Tổng hợp kết quả khảo sát đánh giá năng lực thẩm mỹ của học sinh trong dạy học TPVC.

Thống kê danh sách lớp, GV dạy thực nghiệm và đối chứng. Thời điểm đo nghiệm, công cụ và phƣơng pháp đo nghiệm. Các mức độ điểm đƣợc cho dựa vào các biểu hiện. Bảng chú giải các chỉ số trong các bảng thống kê.

Bảng tổng hợp kết quả lần kiểm tra trƣớc thực nghiệm khối 10. Bảng phân bố điểm kiểm tra khối 10. Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của học sinh. Bảng so sánh điểm trung bình giữa điểm trung bình TN và ĐC.

Kết quả kiểm định sự sai khác điểm trung bình giữa các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của HS trong dạy học TPVC. Bảng tổng hợp kết quả lần kiểm tra trƣớc thực nghiệm khối 11. Bảng phân bố điểm kiểm tra khối 11. Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của học sinh (khối 11).

Bảng so sánh điểm trung bình giữa điểm trung bình TN và ĐC khối 11. Kết quả kiểm định sự sai khác điểm trung bình giữa các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của HS trong dạy học TPVC khối 11. Bảng tổng hợp kết quả lần kiểm tra trƣớc thực nghiệm khối 12. Bảng phân bố điểm kiểm tra khối 12.

Bảng tổng hợp kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của học sinh khối 12. Bảng so sánh điểm trung bình giữa điểm trung bình TN và ĐC khối 12. Kết quả kiểm định sự sai khác điểm trung bình giữa các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ của HS trong dạy học TPVC khối 12. 147 DANH MỤC HÌNH ẢNH, SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ Sơ đồ 2.

Cấu trúc năng lực ngữ văn. Quy trình bồi dƣỡng năng lực ngữ văn cho học sinh THPT. Quy trình khảo sát nhu cầu bồi dƣỡng năng lực ngữ văn của HS. Quy trình bồi dƣỡng năng lực ngữ văn trong dạy học tác phẩm văn chƣơng.

Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trƣờng THPT Đa Phúc (khối 10). Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và lớp ĐC trƣờng THPT Đông Thành (khối 10). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trƣờng THPT Đa Phúc (khối 10). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trƣờng THPT Đông Thành (khối 10).

Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trƣờng THPT Xuân Hòa (khối 11). Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trƣờng THPT Đa Phúc (khối 11). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trƣờng THPT Xuân Hòa (khối 11). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trƣờng THPT Đa Phúc (khối 11).

Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trƣờng THPT Xuân Hòa (khối 12). Biểu đồ phân bố điểm kiểm tra lớp TN và ĐC trƣờng THPT Đông Thành (khối 12). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trƣờng THPT Xuân Hòa (khối 12). Biểu đồ kết quả các lần kiểm tra năng lực thẩm mỹ trƣờng THPT Đông Thành (khối 12).

Tính cấp thiết của đề tài 1. Trong những thập kỉ gần đây, sự phát triển nhƣ vũ bão của khoa học, kĩ thuật và công nghệ hiện đại đã tạo ra những thành tựu mang tính chất đột phá trong xã hội loài ngƣời. Xu thế đổi mới giáo dục và đào tạo đã và đang diễn ra trên quy mô toàn cầu nhằm hƣớng tới một nền giáo dục hiệu quả, thiết thực, trực tiếp phục vụ cho công cuộc đổi mới, phát triển, hội nhập và hợp tác.