Luận án tiến sĩ Ngữ văn: Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX - TS. Nguyễn Phương Thảo

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN PHƢƠNG THẢO TIẾP NHẬN TIỂU THUYẾT THỦY HỬ Ở TRUNG QUỐC TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN NAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NƢỚC NGOÀI Hà Nội - 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN PHƢƠNG THẢO TIẾP NHẬN TIỂU THUYẾT THỦY HỬ Ở TRUNG QUỐC TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN NAY Chuyên ngành: Văn học nƣớc ngoài Mã số: 62.45 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC NƢỚC NGOÀI Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: 1. Trần Đình Sử 2. Nguyễn Thị Mai Chanh Hà Nội - 2018 i LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào khác.

Các trích dẫn khoa học và tài liệu tham khảo đều có nguồn gốc xác thực. Tác giả luận án NGUYỄN PHƢƠNG THẢO i LỜI CẢM ƠN Trong quá trình thực hiện luận án Tiến sĩ Ngữ văn đề tài Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay, tôi đã nhận được sự giúp đỡ quý báu từ nhiều cá nhân, cơ quan và tập thể. Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng thành kính, biết ơn sâu sắc đến GS. Trần Đình Sử và PGS.

Nguyễn Thị Mai Chanh - những người thầy đã tận tình chỉ bảo, định hướng tôi trong việc chọn lựa đề tài, tiếp cận các phương pháp nghiên cứu, tìm kiếm tài liệu; hướng dẫn, góp ý sửa chữa cho bản luận án này, giúp tôi hoàn thành các nhiệm vụ học tập của một nghiên cứu sinh. Tôi cũng xin bày tỏ sự cảm ơn chân thành tới: - Tổ bộ môn Văn học nước ngoài, khoa Ngữ văn, trường ĐHSP Hà Nội đã tạo điều kiện để tôi hoàn thành chương trình học tập, nghiên cứu, bảo vệ Luận án đúng thời gian qui định. - Viện Văn học - nơi tôi công tác, đã khuyến khích để tôi theo học chương trình nghiên cứu sinh khóa 2013-2017. - Gia đình, bạn bè và đồng nghiệp đã khích lệ, động viên, tạo điều kiện tốt nhất cho tôi trong suốt quá trình thực hiện Luận án.

Hà Nội, ngày tháng năm 2018 Nghiên cứu sinh Nguyễn Phƣơng Thảo i MỤC LỤC LỜI CAM ĐOAN.ii MỞ ĐẦU. Lý do chọn đề tài. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu.

Cơ sở lí thuyết và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc của luận án.5 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Về lý thuyết tiếp nhận văn học.

Khái lược về lý thuyết tiếp nhận văn học. Về tình hình nghiên cứu, vận dụng lý thuyết tiếp nhận. Lịch sử vấn đề nghiên cứu tiếp nhận Thủy hử. Địa vị của Thủy hử trong lịch sử văn học và văn hóa Trung Quốc.

Tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc trước thế kỷ XX. Khái lược tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay26 Tiểu kết.35 CHƢƠNG 2: TIẾP NHẬN THỦY HỬ Ở TRUNG QUỐC TỪ ĐẦU THẾ KỶ XX ĐẾN NĂM 1949. Ngữ cảnh và ngƣời đọc. Bối cảnh thời đại.

Cuộc vận động Ngũ Tứ và sự nảy sinh lớp người đọc mới. Các khuynh hƣớng tiếp nhận. Tiếp nhận Thủy hử dưới nguồn sáng tân văn hóa. Đa dạng hóa các khuynh hướng tiếp nhận.

Thành tựu và những giới hạn. Tái thể hiện trong tiếp nhận Thủy hử thời kỳ kháng Nhật. Cảm biến chính trị và hai ngã rẽ tiếp nhận Thủy hử. Hiện tượng tái tạo và phóng tác Thủy hử.

Hiện tượng kịch chuyển thể và cải biên Thủy hử.66 CHƢƠNG 3: TIẾP NHẬN THỦY HỬ Ở TRUNG QUỐC TỪ NĂM 1949 ĐẾN 1980. Ngữ cảnh và ngƣời đọc. Bối cảnh thời đại. Sự xuất hiện các công trình nghiên cứu Thủy hử với các hướng nghiên cứu đa dạng.

Các khuynh hƣớng tiếp nhận. Khuynh hướng giai cấp luận. Hệ thống chủ đề và sự qui chiếu về lý thuyết phản ánh. Các phương diện nội dung.

Các phương diện nghệ thuật. Khuynh hướng xã hội học cực đoan. Nhận diện các phương hướng tiếp nhận Thủy hử thời Mao. Chủ nghĩa Mao và hiện tượng tiếp nhận “phản tiếp nhận”.

Vị thế kẻ cầm quyền và phong trào bình luận Thủy hử.103 CHƢƠNG 4: TIẾP NHẬN THỦY HỬ Ở TRUNG QUỐC TỪ NĂM v 1980 ĐẾN NAY. Ngữ cảnh và ngƣời đọc. Bối cảnh thời đại. Thế hệ tiếp nhận mới cùng với tinh thần khai phóng, mở đường cho quá trình nghiên cứu, tiếp nhận Thủy hử.

Văn học Trung Quốc từ “phản tỉnh” đến “khai phóng”. Tiếp nhận Thủy hử từ “phản tỉnh” đến “khai phóng”. Các khuynh hƣớng tiếp nhận. Khuynh hướng nghiên cứu mỹ học - Đề cao Chân, Thiện, Mỹ.

Khuynh hướng nghiên cứu văn hóa học truyền thống. Khuynh hướng nghiên cứu văn hóa đại chúng. Điện ảnh, âm nhạc. Hội họa, truyện tranh.

145 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI LUẬN ÁN.148 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài 1. Khi bắt đầu xuất hiện tác phẩm văn học cũng là lúc hình thành hoạt động thưởng thức, tiếp nhận. Trước thực tế này, bằng việc nhận thức và tiếp thu kinh nghiệm văn học nước ngoài, tiếp nhận văn học - một lĩnh vực góp phần tích cực vào quá trình hiện đại hóa ngôn ngữ và văn học dân tộc, đã và đang là lý thuyết được khoa lý luận văn học quan tâm nghiên cứu.

Các vấn đề cảm thụ văn học của thế hệ độc giả, tâm lý học tiếp nhận văn học, chú giải học, cách đọc xã hội học, cách đọc “phê bình mới”, mối quan hệ giữa “tầm đón đợi” và sự tiếp nhận, v. là những hạt nhân cơ bản của lý thuyết tiếp nhận. Lý thuyết tiếp nhận ra đời như một đòi hỏi, nhu cầu tất yếu của đời sống văn học. Một mặt, nó khẳng định tính đa nghĩa của tác phẩm dựa trên sự đánh giá khác nhau trong quan điểm, tư tưởng, tình cảm, trình độ của người đọc, giới đọc, thế hệ đọc,.

mặt khác nó làm thay đổi, chuyển hóa vai trò, ý nghĩa của tác phẩm và người đọc, đưa người đọc vào vị trí trung tâm trong mối quan hệ ba chiều: tác giả - tác phẩm - người đọc. Như vậy, nếu coi sáng tác và tiếp nhận là hai lĩnh vực cơ bản của đời sống văn học thì lý thuyết tiếp nhận văn học thực chất là một nửa của lý luận văn học. Trong cái nhìn của lý thuyết tiếp nhận, nhà văn, người đọc, nhà nghiên cứu, phê bình văn học đã tự tìm cho mình những thể nghiệm mới, những cách hình dung, cách hiểu về tác phẩm sâu sắc, đa dạng, phức tạp hơn. Ở Việt Nam từ nhiều thập kỷ trước, lý thuyết tiếp nhận đã được đề cập đến song phải đến giai đoạn Đổi mới (1986), tiếp nhận văn học mới thực sự được nghiên cứu, triển khai rộng rãi.

Nghiên cứu quan hệ văn học Việt - Trung; giới thiệu văn học Trung Quốc để nhận diện văn học dân tộc; so sánh, phân tích, lý giải cơ bản, tổng quát và cụ thể về tình hình tiếp nhận, dịch thuật các tác phẩm văn học 2 Trung Quốc ở Việt Nam. là những vấn đề có tính thời sự khoa học. Tính đến thời điểm này, đã có hàng ngàn tác phẩm văn học Trung Quốc cổ kim được dịch và giới thiệu ở Việt Nam. Để các tác phẩm văn học Trung Quốc đến gần với bạn đọc Việt Nam hơn thì công tác nghiên cứu, luận bàn, tiếp nhận được đặt ra như một đòi hỏi, yêu cầu và nhiệm vụ cấp thiết.

Với từng trường hợp tác phẩm cụ thể, mà ở đây là Thủy hử, các nhà nghiên cứu đã chỉ ra xu thế và quá trình vận động, diễn tiến, biến đổi. Trong lịch sử văn học Trung Quốc, Thủy hử là tác phẩm có quy mô lớn và tiêu biểu nhất về đề tài nội chiến và khởi nghĩa nông dân. Tác phẩm này được liệt vào “tứ đại kỳ thư”, được nhiều người yêu thích và được quan tâm nghiên cứu một cách bài bản, kỹ lưỡng. Tuy nhiên, việc tiếp nhận Thủy hử kể từ khi tác phẩm ra đời (thế kỷ XIV) đến nay cũng có nhiều cách đánh giá, bình luận khác biệt, thậm chí trái ngược nhau.

Nhìn toàn diện quá trình tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc, có thể nói đó là sự kết hợp giữa lý luận Trung Quốc và phương Tây, bao gồm cả xu hướng đa nguyên, xu thế độc tôn, mở rộng và ngày càng phát triển năng lực “tự ý thức” về chính lịch sử tiếp nhận Thủy hử. Bên cạnh đó, nghiên cứu Thủy hử luôn luôn chấp nhận việc vận dụng các phương pháp tiếp cận và lý thuyết mới. Vì vậy, trên nhiều phương diện, việc nghiên cứu, tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc so với các tiểu thuyết cổ điển khác có phần đa dạng, nổi trội hơn. Mỗi thời đại, với những thay đổi về tầm nhận thức, tầm văn hóa sẽ tất yếu nảy sinh những cách tiếp nhận, cách hiểu khác nhau về một tác phẩm văn học.

Tiếp nhận Thủy hử trước thế kỷ XX cơ bản là việc đề cao sự độc đáo, nghệ thuật trác tuyệt trong việc miêu tả hình tượng nhân vật điển hình và phê phán hiện thực xã hội, tuy nhiên, chưa có nhiều kiến giải, luận bình và chưa định hình những phương pháp nghiên cứu tiếp nhận. Chỉ đến giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến nay, tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc mới hình thành những xu hướng cụ thể, rõ ràng. Chính thực tiễn trên của nền nghiên cứu, lý luận, 3 phê bình văn học Việt Nam trong bối cảnh hội nhập khu vực và quốc tế đã thôi thúc người viết thực hiện đề tài Tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc từ đầu thế kỷ XX đến nay. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu + Tìm hiểu một số vấn đề về lý thuyết tiếp nhận.

+ Tìm hiểu hoàn cảnh, cách thức, xu hướng tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc qua các thời kỳ lịch sử. + Nghiên cứu, đánh giá, phân tích, thống kê, tổng hợp, lý giải nhằm nhận diện một cách cơ bản, tổng quát và cụ thể về tình hình tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc (tiếp nhận trên các phương diện tác giả, văn bản, tác phẩm, nội dung, nghệ thuật và các xu hướng, cách thức tiếp nhận). + Tập trung làm sáng tỏ những ý kiến, nhận định, đánh giá, tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc. + Đưa ra một số so sánh, nhận định về tình hình tiếp nhận Thủy hử ở Trung Quốc và Việt Nam.

Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu - Đối tượng nghiên cứu + Lý thuyết tiếp nhận và định hướng vận dụng lý thuyết tiếp nhận. + Nghiên cứu “sự nghiên cứu” và tiếp nhận tiểu thuyết Thủy hử ở Trung Quốc qua các giai đoạn từ đầu thế kỷ XX đến nay.