Luận án Tiến sĩ: Stephen Dedalus của James Joyce và môtíp mê cung trong văn học Anh

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN -------------------------------- NGUYỄN LINH CHI NHÂN VẬT STEPHEN DEDALUS CỦA JAMES JOYCE VÀ MÔTIP MÊ CUNG Chuyên ngành: Văn học Anh Mã số: 62 22 30 10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGÀNH VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. Phùng Văn Tửu HÀ NỘI - 2012 MỤC LỤC MỤC LỤC. Lí do chọn đề tài. Lịch sử vấn đề.

James Joyce trong phê bình – nghiên cứu văn học ở Việt Nam. Các tài liệu nghiên cứu dịch ra tiếng Việt. James Joyce trong phê bình - nghiên cứu văn học ở nước ngoài. Ý nghĩa khoa học và thực tiễn.

Phạm vi, đối tƣợng và mục đích nghiên cứu. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu:. Mục đích nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu.

Bố cục của luận án. 23 CHƢƠNG 1 KIẾN TẠO MÊ CUNG .1 Stephen Dedalus và James Joyce .1 Hai cá thể đồng nhất .2 Hai cá thể tương ứng .3 Hai cá thể độc lập .2 Tính chất tạp chủng của văn bản .1 Tiểu thuyết, tự thuật, ghi chép hay nhật ký .2 Một cõi hỗn mang .3 Tiểu thuyết James Joyce và sử thi Homer .1 Cặp nhan đề Ulysses - Odyssey .2 Cặp nhân vật Leopold Bloom – Odysseus .3 Cặp nhân vật Stephen - Telemachus. 86 CHƢƠNG 2 BỊ GIAM CẦM TRONG MÊ CUNG .1 Lúng túng trong tín ngƣỡng tôn giáo .1 Khát thèm và sợ hãi .2 Chối bỏ và đau đớn .2 Lúng túng trƣớc tinh thần dân tộc.1 Dân tộc hay đại đồng quốc tế.2 Bạo lực hay tình yêu .3 Lúng túng về công cụ ngôn ngữ .1 Tiếng Gaelic hay tiếng Anh .2 Những “ngôn từ chết”. 131 CHƢƠNG 3 THOÁT RA KHỎI MÊ CUNG .1 Tự do tôn giáo .2 “Anh có phải là người Ailen không?” .3 Tự do ngôn ngữ .3 Sáng tạo- mê cung của lối viết .1 Đằng sau những lời chỉ dẫn .2 Trò chơi của ngôn từ .3 Độc thoại nội tâm và Dòng ý thức.

195 DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ. 200 TÀI LIỆU THAM KHẢO. 214 BẢNG TRA CỨU. Lí do chọn đề tài 1.

Cã lÏ kh«ng mÊy ng-êi cña thÕ kØ XX truyÒn ®-îc c¶m høng cho viÖc nghiªn cøu vµ b×nh luËn nhiÒu nh- nhµ v¨n Ailen James Joyce (1882-1941). Joyce lµ ng-êi Ailen. Nh-ng khi viÕt vÒ v¨n häc Anh, c¸c nhµ nghiªn cøu ®Òu dµnh cho Joyce mét vÞ trÝ trang träng trong lÞch sö v¨n häc Anh. ¤ng cßn gi÷ mét vai trß v« cïng quan träng trong c«ng cuéc ®æi míi cña v¨n xu«i hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y.

Ng-êi ta ®· g·n tªn tuåi «ng vìi ‚cuèc c²ch m³ng vÑ ng«n tó‛ v¯ kú thuËt viÔt cïa chï nghÜa hiÕn ®¹i. Khi tiÕp cËn s¸ng t¸c cña Joyce, tho¹t tiªn chóng t«i thÊy cã lÏ kh«ng ph¶i v« cí mµ «ng ®Æt cho nh©n vËt chÝnh cña m×nh tªn Stephen Dedalus. Bëi Dedale (Daedalus) lµ mét c¸i tªn v« cïng quen thuéc trong v¨n häc ph-¬ng T©y, xuÊt ph¸t tõ huyÒn tho¹i Hy L¹p cæ. Tõ b¨n kho¨n ®ã, chóng t«i tù hái kh«ng biÕt cã mèi liªn hÖ g× gi÷a nh©n vËt Dedalus cña Joyce víi huyÒn tho¹i? Vµ g¾n víi huyÒn tho¹i ph¶i ch¨ng lµ g¾n víi mª cung? Nh÷ng b¨n kho¨n trªn lµ nguyªn do khiÕn chóng t«i h-íng vµo t×m hiÓu nh©n vËt Stephen Dedalus trong s¸ng t¸c cña J.

T¸c phÈm cña Joyce thùc sù cã ý nghÜa thêi sù dai d¼ng ®èi víi v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y. §· cã rÊt nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ J. Joyce víi nh÷ng h-íng ®i kh¸c nhau. Nh-ng qua kh¶o s¸t, chóng t«i thÊy chØ cã vµi nhµ nghiªn cøu ®Ò cËp lÎ tÎ tíi vÊn ®Ò mª cung trong t¸c phÈm cña «ng.

Cßn chóng t«i l¹i c¶m thÊy mª cung hiÖn diÖn kh¾p n¬i vµ ®· trë thµnh mét m«tÝp trong tiÓu thuyÕt cña Joyce. §©y chÝnh lµ sîi chØ ®á liªn kÕt toµn bé c¸c thµnh tè trong t¸c phÈm cña nhµ v¨n Êy. Lý do thø ba nµy cñng cè thªm cho ®Þnh h-íng cña chóng t«i nh»m t×m hiÓu t¸c phÈm cña Joyce ë khÝa c¹nh nh©n vËt Dedalus trong mèi quan hÖ víi m«tip mª cung. KiÖt t¸c Ulysses gåm m-êi t¸m ch-¬ng.

Joyce dïng m-êi t¸m mµu s¾c, m-êi t¸m bé phËn c¬ thÓ vµ m-êi t¸m kü thuËt ®Ó viÕt m-êi t¸m ch-¬ng s¸ch. Kü thuËt «ng dïng ®Ó viÕt ch-¬ng thø m-êi (The Wandering Rocks), «ng gäi lµ kü thuËt ‚mª cung‛. §©y l¯ mèt gíi û quan trãng cho chñng t«i. Nh­ng chñng t«i nhËn thÊy kü thuËt Êy kh«ng chØ ®-îc vËn dông cho ch-¬ng X tiÓu thuyÕt Ulysses mµ cho toµn bé c¸c t¸c phÈm cña nhµ v¨n.

Lý do thø t- vµ còng lµ lý do cuèi cïng nµy gióp chóng 3 t«i kh¼ng ®Þnh mª cung trë thµnh mét m«tÝp vµ cã mèi liªn hÖ víi nh©n vËt mang tªn Dedalus. V× nh÷ng lý do ®· ®-a ra ë trªn, chóng t«i ®· quyÕt ®Þnh lùa chän ®Ò tµi Nh©n vËt Stephen Dedalus cña James Joyce vµ m«tip mª cung ®Ó kh¸m ph¸ mèi liªn quan gi÷a nh©n vËt víi m«tip mª cung. Hy väng tõ gãc ®é nµy chóng t«i cã thÓ gãp thªm mét c¸ch nh×n vµo viÖc gi¶i m· t¸c phÈm cña Joyce. Lịch sử vấn đề S¸ng t¸c cña Joyce ch-a ®-îc quan t©m nhiÒu ë ViÖt Nam.

§øng tr-íc kho t- liÖu v« cïng phong phó vÒ Joyce b»ng tiÕng n-íc ngoµi, chóng t«i, víi kh¶ n¨ng cã h¹n cña m×nh, ch¾c lµ khã cã thÓ bao qu¸t ®-îc ®Çy ®ñ. Chóng t«i ph©n lo¹i nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu thµnh ba phÇn: c«ng tr×nh cña c¸c nhµ nghiªn cøu ViÖt Nam, c«ng tr×nh cña c¸c nhµ nghiªn cøu n-íc ngoµi ®· dÞch ra tiÕng ViÖt vµ nh÷ng c«ng tr×nh b»ng tiÕng n-íc ngoµi chñ yÕu cña c¸c nhµ nghiªn cøu ph-¬ng T©y. Trong mçi phÇn, ®Ó tiÖn theo dâi, chóng t«i s¾p xÕp theo tr×nh tù thêi gian. Tæng sè tµi liÖu tham kh¶o chóng t«i cã trong tay ®Õn thêi ®iÓm nµy lµ 188, trong ®ã 59 c«ng tr×nh b»ng tiÕng ViÖt, 129 c«ng tr×nh b»ng tiÕng n-íc ngoµi.

James Joyce trong phê bình – nghiên cứu văn học ở Việt Nam Cã thÓ nãi, ë ViÖt Nam, tªn tuæi Joyce chØ ®-îc c¸c nhµ nghiªn cøu vµ gi¶ng d¹y v¨n häc biÕt ®Õn, cßn ®èi víi b¹n ®äc, c¸i tªn ®ã vÉn hÇu nh- hoµn toµn xa l¹. Ngay c¶ ë giíi nghiªn cøu, còng ch-a hÒ cã mét c«ng tr×nh nµo tËp trung nghiªn cøu vÒ Joyce t-¬ng ®èi ®Çy ®ñ. Tªn «ng ®-îc nh¾c r¶i r¸c ®©y ®ã trong c¸c cuèn s¸ch, c¸c bµi b¸o khi ng-êi ta nãi vÒ sù ®æi míi cña TiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i, vÒ trµo l-u TiÓu ThuyÕt Míi. Trong nh÷ng n¨m 70, 80 cña thÕ kØ tr-íc, c¸c nhµ nghiªn cøu v¨n häc n-íc ngoµi ë ViÖt Nam b¾t ®Çu quan t©m ®Õn J.

Ph-¬ng T©y, v¨n häc vµ con ng-êi, Hoµng Trinh, 1969; Chñ nghÜa hiÖn thùc phª ph¸n trong v¨n häc ph-¬ng T©y, §ç §øc Dôc, 1971; Phª ph¸n v¨n häc hiÖn sinh chñ nghÜa, §ç §øc HiÓu, 1978; VÒ t- t-ëng vµ v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y, Ph¹m V¨n SÜ, 1986. lµ nh÷ng c«ng tr×nh b¾t ®Çu tiÕp cËn víi nh÷ng thö nghiÖm míi mÎ cña Joyce. Nhan ®Ò cuèn 4 s¸ch cña §ç §øc HiÓu ®· nãi lªn quan ®iÓm cña «ng vÒ v¨n häc hiÖn sinh. Trong phÇn viÕt vÒ Kafka, «ng chØ dµnh mét ®«i dßng nh¾c ®Õn Joyce trªn c¬ së ph©n tÝch nhõng ®²nh gi² cïa c²c nh¯ TiÒu ThuyÔt Mìi: ‚.

cïng víi Proust* vµ Joyce, Kafka lµ ng­éi ®± ‘khai tô’ cho ‘tiÒu thuyÔt b« l±o’ kiÒu Balzac.vµ më ®Çu cho mét thêi ®¹i mìi cïa tiÒu thuyÔt, tó tiÒu thuyÔt dßng û thöc ®Ôn tiÒu thuyÔt mìi‛ [22, 85]. Hoµng Trinh vÉn xÔp Joyce v¯ Proust v¯o h¯ng ngð nhõng nh¯ v¨n thuèc ‚tr¯o l­u v¨n hãc duy t©m t- s¶n ch¸n ch-êng tr-íc cuéc sèng, ®ang hiÖp ®ång chèng l¹i v¨n häc hiÖn th÷c phª ph²n v¯ v¨n hãc c²ch m³ng cïa giai cÊp v« s°n‛ [51, 210]. MÆc dï thõa nhËn vai trß ‚ng­éi khai s²ng cho kù nguyªn tiÒu thuyÔt hiÕn ®³i cïa ch©u ¢u ê thÔ kù XX‛ [51, 216] cïa Joyce nh­ng Ho¯ng Trinh kh«ng mÊy t²n ®äng vìi ‚kú thuËt phanh xÏ théi gian‛ [51, 219] trong tiÒu thuyÔt cïa Joyce. Th÷c ra, s÷ ‚m¬ hä, rçi r·m‛ m¯ Ho¯ng Trinh nhËn thÊy trong Ulysses còng lµ ®iÒu ®· g©y ra nhiÒu phiÒn to¸i cho c¶ c¸c nhµ nghiªn cøu - phª b×nh v¨n häc ph-¬ng T©y.

Râ rµng h¬n, trong VÒ t- t-ëng vµ v¨n häc hiÖn ®¹i ph-¬ng T©y, Ph³m V¨n SÜ ®± xem Joyce nh­ ‚mèt nhµ hiÖn sinh chñ nghÜa mµ tiÓu thuyÕt thÓ hiÖn sù b¹i ho¹i cña nh©n vËt, thÓ hiÖn ý thöc c² nh©n ®Çy lo ©u‛ [45, 102]. §ç §øc Dôc nh¾c tíi nh÷ng kh¸m ph¸ cña c¸c nhµ tiÓu thuyÕt hiÖn ®¹i trong viÖc thÓ hiÖn tiÒm thøc, v« thøc, trùc gi¸c vµ b¶n n¨ng cña con ng-êi. NguyÔn §øc Nam ®· tá râ sù quan t©m cña m×nh tíi s¸ng t¸c cña Joyce khi «ng dµnh h¼n mét bµi viÕt vÒ Joyce trªn t¹p chÝ V¨n häc sè 5/1978. ¤ng cho r»ng t¸c phÈm A Portrait of the Artist as a Young Man («ng dÞch lµ Mét ch©n dung cña ng-êi nghÖ sÜ thêi trÎ) ‚.

câ û nghÜa to lìn trong qu² trÖnh s²ng t²c cïa nh¯ v¨n. Nâ chøng tá nh÷ng kh¶ n¨ng to lín cña nhµ nghÖ sÜ, ®ång thêi còng ph¬i bµy nguån gèc nhõng söc m³nh cuçi cîng ®± ®Ì bÐp t¯i n¨ng cïa «ng‛ [33, 140]. NguyÔn §øc Nam còng kh«ng cã mÊy l¹c quan khi nh×n nhËn vÒ sù nghiÖp v¨n ch-¬ng cña J. Nh- vËy, c¸c t¸c gi¶ cña nh÷ng c«ng tr×nh võa nh¾c ®Õn ë trªn tuy xuÊt ph¸t tõ nhiÒu quan ®iÓm kh¸c nhau nh-ng cïng thèng nhÊt ë ®iÓm ch-a ®¸nh gi¸ cao nh÷ng * Tr-íc ®©y tªn c¸c nhµ v¨n ph-¬ng T©y th-êng ®-îc phiªn ©m trong c¸c tµi liÖu tiÕng ViÖt.

Chóng t«i xin phÐp kh«i phôc l¹i nguyªn d¹ng cho nhÊt qu¸n. 5 thô nghiÕm cïa Joyce. Hã coi nhõng tÖm tßi, kh²m ph² ®â l¯ ‚. kh«ng m³ch l¹c vµ lan man‛, ch­a thÊy ®­íc û nghÜa cïa nhõng lan man kh«ng m³ch l³c Êy.

Më ra mét h-íng kh¸m ph¸ míi mÎ vµ chuyªn s©u h¬n ®èi víi tiÓu thuyÕt ph-¬ng T©y hiÖn ®¹i nãi chung vµ s¸ng t¸c cña Joyce nãi riªng lµ mét lo¹t nh÷ng s¸ch gi¸o tr×nh vµ chuyªn luËn ra ®êi tõ nh÷ng n¨m cuèi thËp kØ 90 cña thÕ kØ XX: LÞch sö v¨n häc Anh, NguyÔn Thµnh Thèng, 1997; V¨n häc ph-¬ng T©y - NhiÒu t¸c gi¶- 1999; Mét vµi g-¬ng mÆt v¨n xu«i Ph¸p thÕ kû XX, §Æng ThÞ H¹nh, 2000; V¨n häc Mü - mÊy vÊn ®Ò vµ t¸c gi¶, Lª §×nh Cóc, 2001. NguyÔn Thµnh Thèng nªu nh÷ng ®ãng gãp to lín cña Joyce vµo v¨n ch-¬ng hiÖn ®¹i thÕ giíi, ®ång thêi ®-a ra nh÷ng trÝch ®o¹n c¸c t¸c phÈm cña «ng ®Ó sinh viªn ph©n tÝch. V× lµ mét gi¸o tr×nh gi¶ng d¹y v¨n häc Anh cho sinh viªn ngo¹i ng÷, nªn nh÷ng trÝch ®o¹n tiÓu thuyÕt ®Òu ng¾n vµ ë d¹ng nguyªn ng÷.