Luận án phó tiến sĩ: Vấn đề dịch thơ Đường ở Việt Nam - Nguyễn Tuyết Hạnh

ĐẠI HỌC SƢ PHẠM THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH NGUYỄN TUYẾT HẠNH VẤN ĐỀ DỊCH THƠ ĐƢỜNG Ở VIỆT NAM Chuyên ngành VĂN HỌC VIỆT NAM Mã số: 50433 LUẬN ÁN PHÓ TIẾN SĨ KHOA HỌC NGỮ VĂN Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: MAI QUỐC LIÊN Phó tiến sĩ Thành phố Hồ Chí Minh 1996 DẪN NHẬP I. Lý do chọn đề tài Đƣờng là thời đại hoàng kim của thi ca Trung Quốc mà khuynh hƣớng sáng tác đa dạng, nghệ thuật độc đáo. Ảnh hƣởng của thơ Đƣờng đối với Việt Nam rất quan trọng, ở nƣớc ta, Đƣờng thi là khuôn mẫu tƣ tƣởng, dụng ngữ cho các thi sĩ thời xƣa. Ông cha ta đã ứng dụng thể Đƣờng luật trong việc làm thơ, đƣa thơ vào trong các kỳ thi tuyển chọn nhân tài, biến thơ Đƣờng thành thể thơ quen thuộc để diễn tả tình cảm, tƣ tƣởng Việt Nam.

Ngƣời Việt Nam thích dịch thơ Đƣờng hơn bất cứ thứ thơ nào của Trung Quốc và hơn bất cứ thứ thơ của nƣớc nào khác. Hiện tƣợng dịch thơ Đƣờng đã diễn ra từ khi chữ Nôm đƣợc sử dụng rộng rãi và còn kéo dài đến tận ngày nay. Trong con ngƣời có một khuynh hƣớng bắt nguồn từ bản năng tự vệ, khiến cho ngƣời ta vẫn luôn luôn trong khi bƣớc tới, có tâm trạng luyến tiếc quá khứ, nhƣ một ngƣời luôn luôn tiếc tuổi thơ của mình. Trong sự rung cảm của mỗi con ngƣời, bao giờ cũng có một phần rung cảm về quá khứ và thơ Đƣờng đã đáp ứng đƣợc cái phần rung cảm đó của nhân loại vì không đâu và không có nền thi ca nào lại nói nhiều đến quá khứ nhƣ thơ Đƣờng bằng nghệ thuật độc đáo, ngôn ngữ hàm súc, cô đọng nhất.

Không chỉ Đông phƣơng mà cả Tây phƣơng cũng rất yêu chuộng thơ Đƣờng. Đối với Việt Nam, nghiên cứu thơ Đƣờng là đi đến với nền thi ca của nhân loại và đồng thời cũng là đi về với nền thi ca dân tộc. Ngày nay, chúng ta, những ngƣời bị cắt lìa khỏi nền Hán học cũ muốn tiếp cận với nền thi ca vĩ đại, rực rỡ ấy đành phải thông qua bản dịch. Nhƣ thế thì việc nhận diện ra bản dịch nào còn giữ đƣợc nhiều sắc thái Đƣờng thi nhất là hết sức cần thiết.

Cùng với việc Việt Nam có một lịch sử dịch thơ Đƣờng lâu dài và những ảnh hƣởng đáng ngạc nhiên nhƣ thế thì việc hệ thống lại các dữ kiện để đƣa ra một cái nhìn tổng quát lịch sử của nền dịch thuật nầy cùng với lý do tồn tại và phát triển của nó sẽ rất hữu ích cho công việc giảng dạy và nghiên cứu thơ Đƣờng ở Việt Nam và cho cả thơ Việt nữa. Vì nhƣ Trần Thanh Đạm trong "Lời 1 bạt thơ Đƣờng Tản Đà" có nhận xét là trên thế giới có lẽ hiếm có quan hệ văn chƣơng nào đặc biệt thiết thân nhƣ quan hệ giữa thơ Đƣờng và thơ Việt. Đó là những lý do khiến chúng tôi chọn đề tài VẤN ĐỀ DỊCH THƠ ĐƢỜNG Ở VIỆT NAM II. Lịch sử vấn đề Chƣa có công trình nào nghiên cứu tập trung về vấn đề dịch thơ Đƣờng ở Việt Nam.

Rải rác đây đó trong một số tạp chí mới xuất hiện đôi bài ngắn. Tuy không trực diện bàn về việc dịch thơ Đƣờng, nhƣng quyển "Dịch từ Hán sang Việt, một khoa học, một nghệ thuật" của nhiều tác giả (Nhà xuất bản Khoa học Xã hội Hà Nội - 1982) là quyển sách tập trung nhất về dịch từ Hán sang Việt, tập hợp những ý kiến, kinh nghiệm của các nhà Hán học lão thành, các dịch giả, các nhà nghiên cứu. Về lịch sử dịch thơ Đường - Nguyễn Quảng Tuân, trong Tạp chí Hán Nôm số 1-1995, phát hiện: "Những bài dịch thơ Đường đầu tiên trong văn học Việt Nam" trong Hồng Đức Quốc Âm thi tập. Đây là một tài liệu quý cho việc tìm hiểu lịch sử dịch thơ Đƣờng trong buổi đầu còn sót lại.

- Trần Nghĩa ''Những vấn đề đặt ra trong việc dịch từ Hán sang Việt hôm nay" và Mai Quốc Liên "Mấy vấn đề về lịch sử và lý thuyết dịch cho việc dịch Hán Việt" trong "Dịch từ Hán sang Việt, một khoa học, một nghệ thuật" đề cập tới quá trình dịch thuật lâu dài của Việt Nam và kết quả đã đạt đƣợc. Các tài liệu đƣợc công bố về vấn đề này rất mỏng và rời rạc, chúng tôi thu thập thêm rất nhiều, hệ thống lại để có một cái nhìn thoáng về lịch sử dịch thơ Đƣờng từ buổi đầu đến thế kỷ 20 2. Về thể loại chuyển dịch Hầu hết các bài viết trong "Dịch từ Hán sang Việt, một khoa học, một nghệ thuật" có đề cập đến vấn đề này, đều cho rằng nên dịch theo nguyên thể 2 nhƣng nếu không thể đƣợc thì nên dịch theo thể loại phù hợp nhất với nguyên tác. Bàng Bá Lân trong "Thế nào là một bản dịch hay" trên Văn hóa nguyệt san số 19- 1970, Nguyễn Hiến Lê trong "Phép dịch thơ" trên Bách khoa số 8-1957, xem ra có phần nghiêm khắc hơn trong khi bảo vệ việc dịch theo nguyên thể.

Chúng tôi rất đồng ý với việc dịch thơ Đƣờng theo nguyên thể nhƣng lại quan tâm hơn đến việc dịch thơ Đƣờng theo thể loại sở trƣờng của dịch giả với những tuân thủ nhất định. Bản dịch hay là tự nhiên, không để lộ công phu. Trái với sở trƣờng thì tất phải cố gắng thì làm sao khỏi để lộ công phu? 3. Về phần ngữ nghĩa Bài "Đọc Đường thi của Ngô Tất Tố" của Từ Châu trên Tri tân số 103.1943 nêu lên những nhầm lẫn của tác giả Ngô Tất Tố.

Nguyễn Hiến Lê nêu lên những nhầm lẫn của Trần Trọng Kim trong "Bàn về vấn đề dịch sách cổ của ta" Bách khoa số 36 1. Nguyễn Quảng Tuân nói về sự lơ đễnh của Tản Đà trong "Từ hiểu sai, hiểu chưa hết đến lơ đễnh dịch sai" trong Tạp chí Hán Nôm 1985 trang 74. Ngô Linh Ngọc trong "Đôi điều tâm đắc về việc dịch thơ chữ Hán". (Dịch từ Hán sang Việt một khoa học, một nghệ thuật) cũng nêu lên sự nhầm lẫn của Trần Trọng Kim khi dịch "Khiển hoài" của Đỗ Mục.

Luận án tập hợp và đƣa ra thêm những sai lầm khác. Dĩ nhiên với dung lƣợng hạn chế, luận án không thể nêu hết những, nhầm lẫn trong khi dịch thơ Đƣờng của các dịch giả. Một số nhầm lẫn của các dịch giả tinh thông Hán học đƣợc nêu là một cảnh báo cho những ai chủ quan đối với sự giản dị của thơ Đƣờng. Về nghệ thuật dịch thơ Đường Nói về nghệ thuật dịch, ngƣời ta luôn luôn đƣa ra những tiêu chuẩn: tín, đạt, nhã (Hội nghị dịch thuật do Hội nhà văn 1957) hay cuộc tranh luận dịch tác phẩm văn học trên Tạp chí Văn học 1960 hay theo Cao Xuân Hạo thì tiêu chuẩn 3 tín, đạt, nhã thật ra chỉ có tín mà thôi (Về công việc dịch các tác phẩm văn học nƣớc ngoài thời gian qua - Tạp chí khoa học xã hội số 7.

1991) vì từ lâu các chuyên gia về dịch trên thế giới đã nhất trí rằng đối với bản dịch chỉ có một lý tƣởng là hoàn toàn trung thành (tín) với mọi nội dung và hình thức. Nhiều bài trong "Dịch từ Hán sang Việt một cách khoa học, một nghệ thuật", trong ''Cuộc tranh luận dịch tác phẩm văn học", trên Tạp chí Văn học 1960 đều nhắc đến cái ''thần", cái "hồn" của bài thơ dịch nhƣ Ngô Linh Ngọc đã đề nghị trong "Cái Thần và cái Nhã trong việc dịch thơ chữ Hán" trên Tạp chí Hán Nôm số 1. Khƣơng Hữu Dụng trong bài Tham luận nhân ngày kỷ niệm 800 năm bài ca Igor do Hội nhà văn Liên Xô tổ chức tại Matxcơva tháng 1.1985 lại lƣu ý những ngƣời dịch thơ đừng quá tập trung vào cái thần của nguyên tác mà coi nhẹ câu chữ, vì cái thần của bài thơ không phải là bóng ma lang thang mà đƣợc gửi gấm trong những tập hợp chữ nhất định. Tín, Đạt, Nhã hay rút lại chỉ là "Tín" thôi và "Thần" và "Hồn".

đều là tiêu chuẩn lý tƣởng rất chung cho việc dịch mọi tác phẩm văn học của mọi thời đại. Ai cũng hiểu đƣợc điều đó và thấy đƣợc yêu cầu đó là hoàn toàn đúng nhƣng có lẽ phải có thêm những căn cứ cụ thể hơn. Mỗi loại thi ca đều đƣợc hình thành theo một cách thế riêng, thủ pháp nghệ thuật riêng của nó mà hiểu đƣợc cách thức đó ngƣời dịch sẽ dịch đƣợc tốt hơn và ngƣời đọc sẽ thƣởng thức đƣợc trọn vẹn hơn. Phan Ngọc trong "Dịch thơ chữ Hán ra thơ chữ Việt nhìn từ góc độ ngôn ngữ học" (Dịch từ Hán sang Việt một khoa học, một nghệ thuật) có nhận định về sự thống nhất các mặt mâu thuẫn trong hầu hết các bài thơ Đƣờng có số câu dƣới 16, cho chúng tôi nhiều gợi ý để phát triển phần dịch thơ Đƣờng theo thủ pháp nghệ thuật của thơ Đƣờng.

Chúng tôi cho rằng dịch theo thủ pháp nghệ thuật là cách đi gần nguyên tác nhất. Dĩ nhiên ngoài việc dịch theo thủ pháp nghệ thuật, dịch giả còn phải phát huy tài năng ở lĩnh vực ngôn ngữ, vần điệu, thanh âm. để chiếm lĩnh đƣợc nguyên tác nhiều nhất. Vấn đề dịch thơ Đƣờng ở Việt Nam là một lĩnh vực lớn, tiềm ẩn trong nó 4 còn biết bao điều thú vị, hữu ích mà chúng tôi mới chỉ khai thác một phần rất nhỏ trong luận án này.

Chúng tôi hy vọng trở lại với vấn đề này một cách rộng hơn và sâu hơn. Ở đây chúng tôi hạn chế phạm vi nghiên cứu của mình ở lĩnh vực: dịch thơ Đƣờng theo thủ pháp nghệ thuật thơ Đƣờng. Thực ra, từ thủ pháp chỉ là tạm dùng vì thực chất cái nội dung mà luận án gửi vào trong từ thủ pháp cao hơn cái danh thủ pháp. Trong luận án này, chúng tôi chủ yếu quan tâm đến những bài thơ có số câu dƣới 16 khi bàn về việc dịch theo thủ pháp.

Ở những phần khác, chúng tôi cũng mở ra đến những bài thơ có độ dài hơn và khi chọn những bản dịch để phân tích thì chúng tôi không để ý đến bản dịch đó đã đƣợc dịch hay không đƣợc dịch theo thủ pháp thơ Đƣờng. Và cuối cùng từ "vấn đề" trong "Vấn đề dịch thơ Đƣờng ở Việt Nam" đƣợc dùng theo nghĩa hẹp của từ là "việc" chứ không dùng từ "vấn đề" với nghĩa thông thƣờng của nó. Phƣơng pháp nghiên cứu Luận án đƣợc thực hiện qua các phƣơng pháp hệ thống hóa, lịch sử, thể loại, phân tích và đối chiếu. Dùng phƣơng pháp hệ thống hóa để gắn liền và làm dày thêm các dữ kiện còn mỏng và rời rạc.

Vận dụng phƣơng pháp lịch sử để nghiên cứu sự vận động và phát triển của việc dịch thơ Đƣờng qua các giai đoạn lịch sử.