Luận án tiến sĩ văn học: Nghệ thuật châm biếm trong tiểu thuyết William Thackeray - Nguyễn Thị Thu Dung

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ THU DUNG NGHỆ THUẬT CHÂM BIẾM TRONG TIỂU THUYẾT CỦA WILLIAM THACKERAY LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC HÀ NỘI, 2018 ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN NGUYỄN THỊ THU DUNG NGHỆ THUẬT CHÂM BIẾM TRONG TIỂU THUYẾT CỦA WILLIAM THACKERAY Chuyên ngành: Văn học Anh Mã số: 62.10 LUẬN ÁN TIẾN SĨ VĂN HỌC Người hướng dẫn khoa học: GS. Lê Huy Bắc HÀ NỘI, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Những kết quả nghiên cứu trong Luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất cứ một công trình nào khác. Tác giả luận án MỤC LỤC MỞ ĐẦU.

Lý do chọn đề tài. Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu. Phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Châm biếm - Cơ sở lý thuyết tổng quan. Các khuynh hướng nghiên cứu và tiếp cận về tiểu thuyết của W.

Tình hình nghiên cứu trong nước. Tình hình nghiên cứu ở nước ngoài. SỰ PHA TRỘN CHÂM BIẾM CỦA CÁC THỂ LOẠI. Kiểu châm biếm của người đầu trò sân khấu trên bình diện lời.

Châm biếm trong cách dẫn truyện. Giọng tung hứng của người đầu trò. Châm biếm mang phong cách tranh biếm họa. Bức biếm họa về xã hội.

Chân dung nhân vật biếm họa. Châm biếm bằng ngòi bút phê bình. Giễu nhại tiểu thuyết. Nhại và tự trào cái tôi của nhà tiểu thuyết.

Giễu nhại nhân vật chính diện của tiểu thuyết. Châm biếm theo phong cách phóng sự, báo chí. Tinh thần luận chiến với tư tưởng tiến bộ tích cực. Lời châm biếm đưa đẩy tự do.

KIỂU NHÂN VẬT MẶT NẠ HAY “CON RỐI DIỄN TRÒ”. Nhân vật mặt nạ - con rối, sự kế thừa và phát triển. Nhân vật mặt nạ, khái niệm và cội nguồn văn hóa. Kiểu nhân vật con rối, khái niệm và cội nguồn văn hóa.

Kiểu nhân vật mặt nạ - con rối của Thackeray. Kiểu nhân vật mặt nạ - con rối xấu xa. Nhân vật mặt nạ - con rối hài hước. Mặt nạ tác giả hay sự “diễn trò”.

Tác giả hay là người đầu trò sân khấu, nhà đạo diễn kịch. Người kể đeo mặt nạ, xưng “Tôi”. BÌNH LUẬN NGOẠI ĐỀ MANG MÀU SẮC CHÂM BIẾM. Châm biếm mang màu sắc trí tuệ.

Triết lí trong nhan đề tiểu thuyết. Lập luận, lí lẽ theo nguyên tắc “lột mặt nạ”. Lối châm biếm bác học – cội nguồn văn học hài hước Anh thế kỉ XVIII. Triết lý suy tưởng.

Châm biếm mang màu sắc trữ tình. Nhận thức xót xa về con người. Trữ tình trong những chiêm nghiệm về sự đời .147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIẢ LIÊN QUAN ĐẾN LUẬN ÁN .151 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lý do chọn đề tài 1.

Người ta nhớ đến William Thackeray là nhà tiểu thuyết hiện thực nổi tiếng nước Anh. Đương thời, các nhà nghiên cứu ca ngợi tài năng của ông kết tinh ở đỉnh cao Hội chợ phù hoa - một bức tranh biếm họa về xã hội Anh và xây dựng nên những nhân vật điển hình về tính cách. Song trong quan điểm và góc tiếp cận trước đây về tiểu thuyết hiện thực, ông khó có thể vượt qua đỉnh cao Charles Dickens khi xây dựng bức tranh toàn cảnh rộng lớn xã hội Anh với đầy đủ tầng lớp. Về số lượng sáng tác, ông cũng phải nhường lại vị trí số một trước khối lượng tác phẩm đồ sộ của người bạn văn cùng thời.

Những điều tôn vinh giá trị của bậc văn tài W.Thackeray thời trước đúng nhưng chưa đủ, không làm cho người ta hình dung về phong cách nghệ thuật của ông một cách sắc nét. Một nhà văn vượt qua quy luật băng hoại về thời gian, tồn tại lâu dài trong lòng bạn đọc có lẽ là ở phong cách độc đáo, riêng biệt của cái Tôi sáng tạo. Thakeray hẳn không phải là nhà văn hiện thực sánh ngang tầm cỡ với Dickens về mặt chinh phục đông đảo độc giả thời bấy giờ nhưng tác phẩm của ông vẫn có một sức hấp dẫn độc đáo riêng. Ở đó, văn ông in dấu ấn cái nhìn sắc sảo, tinh tế của một hoạ sĩ biếm họa kết hợp với những lời bình luận sâu sắc của nhà phê bình và cảm hứng trữ tình mãnh liệt của một nhà văn tha thiết với đạo đức, với cái Đẹp.

Bằng các trang viết thấm đẫm chất hài hước châm biếm sâu cay và nghệ thuật miêu tả tâm lí sắc sảo, có sức lôi cuốn bạn đọc, ông đã đóng góp cho nền văn học Anh một sắc thái riêng biệt mà nhà nghiên cứu Đặng Anh Đào đã gọi tên là “một lối viết đầy sức gợi, ẩn ý” và “chất uy-mua độc đáo, ở đó kết hợp trí tuệ và trái tim”. Chủ nghĩa hiện thực trong tác phẩm của ông cũng mang một “màu sắc” khác: Bagehot gọi là “chủ nghĩa hiện thực lạnh lùng nghiêm khắc và khiêm nhường”. Thackeray có một lối nói duyên dáng, hấp dẫn riêng và đặc biệt là tư duy châm biếm chi phối cách tổ chức văn bản nghệ thuật, thể hiện cảm hứng mỉa mai, đả kích mãnh liệt xã hội quý tộc, tư sản Anh đương thời. Mỗi tác phẩm là một sinh thể nghệ thuật độc đáo của nhà văn.

Nhà văn nhào nặn chất liệu từ thực tại đời sống mà sáng tạo nên thế giới nghệ thuật sinh động, gợi cảm. Các nhà nghiên cứu khi đề cập tới tiểu thuyết của ông thường lấy Hội chợ phù hoa làm dẫn chứng, trong khi rất nhiều tiểu thuyết nổi tiếng khác của ông được chú ý ở Anh nhưng ít được bàn đến trong các chủ đề học thuật ở Việt Nam. Các sách hay chuyên luận viết về văn học Anh hay chủ nghĩa hiện thực, nếu có 3 dịp cũng giới thiệu và điểm đến danh tiếng của ông. Khi bàn về tiểu thuyết thành công của ông cũng là lúc các nhà nghiên cứu tập trung vào nghệ thuật xây dựng tính cách điển hình của nhân vật và bức tranh hiện thực đời sống thượng lưu.

Từ cơ sở nghiên cứu thực tế đó, chúng tôi mong muốn xoay góc nhìn sang một cách tiếp cận khác: qua nghệ thuật châm biếm của ông để hiểu hơn cách tổ chức nghệ thuật độc đáo của tác phẩm. Luận án cũng có cơ sở đánh giá xác đáng ưu thế và sức lôi cuốn mạnh mẽ trong tiểu thuyết của Thackeray, đặc biệt là hình tượng người kể chuyện xưng “tôi” và thành phần bình luận được nhà văn tăng cường trong tiểu thuyết. Đây là vấn đề cơ bản và đang được quan tâm đánh giá hiện nay. Bởi văn học luôn là sự sáng tạo đổi mới không ngừng.

Khi nền văn học hiện đại ngày càng đặt ra cấp thiết vấn đề đổi mới kỹ thuật viết, chúng tôi nhận thấy tiểu thuyết của Thackeray ra đời ở thế kỷ XIX nhưng không hề lỗi thời. Theo thời gian, tác phẩm càng chứng tỏ sức hấp dẫn không thể cưỡng nổi trong cách viết có duyên và thể hiện nỗ lực tìm tòi đổi mới tiểu thuyết của ông. Vì vậy lựa chọn đề tài này chúng tôi thiết nghĩ có tính chất khoa học và tính thực tiễn cập nhật. Hiện nay trong các trường đại học ở Việt Nam, giáo trình Văn học Anh có lựa chọn tác giả C.Thackeray, người ta thường chọn C.

Hướng nghiên cứu về W. Thackeray trong nước vẫn đi theo lối mòn của chủ nghĩa hiện thực, trong khi khuynh hướng tiếp cận của các nhà nghiên cứu thế giới về tác phẩm của ông có nhiều đánh giá, nhìn nhận lại. Một số trường đại học nước ngoài, đặc biệt là Mỹ, trong ngành văn học vẫn giới thiệu các tác giả văn học hài hước Anh thế kỉ XVIII và chủ nghĩa hiện thực thế kỉ XIX, và bàn về Thackeray trong các chuyên luận về nghệ thuật hài, nghệ thuật châm biếm. Vì vậy việc nghiên cứu đề tài này là cơ sở cho chúng tôi giảng dạy cũng như hướng dẫn sinh viên nghiên cứu ở nhiều góc độ về tác phẩm của ông với cái nhìn khách quan, công bằng hơn về đóng góp của một nhà văn Anh lỗi lạc.

Đối tượng, phạm vi và nhiệm vụ nghiên cứu 2. Đối tượng nghiên cứu Đối tượng nghiên cứu đề tài luận án của chúng tôi là Nghệ thuật châm biếm, khảo sát từ tiểu thuyết của William Thackeray. Luận án của chúng tôi phân tích lí giải hiện tượng độc đáo nổi bật trong tiểu thuyết của ông là ngòi bút châm biếm. Nó không phải chỉ là những hình thức trên bề mặt câu chữ, mà sâu sắc hơn bắt nguồn từ trong kiểu tư duy châm biếm của tác giả, chi 4 phối mạnh mẽ đến cách tổ chức nghệ thuật tiểu thuyết.

Nó làm cho thế giới nghệ thuật của ông có một đời sống riêng biệt, mang màu sắc khác lạ từ người kể chuyện đến nhân vật và bình luận ngoại đề. Chính điều này khiến một số nhà nghiên cứu, độc giả cùng thời quy kết ông là mâu thuẫn, không kiên định trước sau như một về người kể chuyện, nhân vật, giọng điệu có tính chất giễu nhại, lững lờ nước đôi hay sự lan man trong cách dẫn chuyện. Từ những phản biện ấy thôi thúc tôi tìm hiểu sâu sắc hơn về một nhà văn hiện thực vĩ đại mà người ta đã từng nghĩ tiểu thuyết của ông chỉ dừng lại ở thế kỉ XIX. Nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu Nhiệm vụ nghiên cứu của chúng tôi là chỉ rõ giá trị và nét độc đáo của ngòi bút châm biếm chủ đạo trong tiểu thuyết của nhà văn William Thackeray dựa trên hai vấn đề là “chìa khóa giải mã” cơ bản: Thứ nhất là nhãn quan của nhà văn nhìn cuộc đời như là một sân khấu lớn, một hội chợ phù hoa mà ở đó con người là những con rối đang ngụp lặn đua chen trong dòng may rủi, đeo đuổi theo danh vọng, tiền tài, tiếng tăm hay địa vị xã hội.

Nghiên cứu nghệ thuật châm biếm của Thackeray ở góc độ này để thấy tầm vóc triết lý và tiếng cười mang ý nghĩa triết học mà nhà văn đã kế thừa và phát huy truyền thống hài hước châm biếm của nền văn học Anh thế kỉ XVIII. Thực sự đây là một cách tư duy nghệ thuật độc đáo: tư duy châm biếm tạo nên tính chỉnh thể của thế giới nghệ thuật tiểu thuyết ở Thackeray.