Luận án: Chuyển hóa liên ký hiệu Dostoevsky trong điện ảnh châu Á hiện đại

Roman Jakobson đưa ra phân loại nổi tiếng năm 1959. Dịch liên ký hiệu (intersemiotic translation) là chuyển đổi giữa các hệ ký hiệu. Đây là hình thức dịch phức tạp nhất. Không chỉ chuyển nghĩa mà còn chuyển đổi chất liệu biểu đạt. Văn học dùng ngôn ngữ chữ viết. Điện ảnh dùng hình ảnh, âm thanh, ánh sáng. Sự chuyển hóa này đòi hỏi sáng tạo nghệ thuật cao độ. Ký hiệu học (semiotics) cung cấp khung lý thuyết nền tảng. Ferdinand de Saussure và Charles Sanders Peirce là hai trụ cột. Luận án áp dụng lý thuyết ký hiệu vào phân tích cụ thể. Mô hình dịch liên ký hiệu giữa văn học và điện ảnh được xây dựng rõ ràng.

Đối tượng chính là ba bộ phim châu Á cải biên từ Dostoevsky. Phim Chàng ngốc chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên. Phim Người yêu dấu dựa trên truyện ngắn Những đêm trắng. Phim Dịu dàng cải biên từ truyện ngắn Cô gái nhu mì. Phạm vi giới hạn trong điện ảnh Á hiện đại. Thời gian sản xuất các phim trải dài nhiều thập kỷ. Nghiên cứu tập trung vào quá trình chuyển hóa ký hiệu. Không phải đánh giá chất lượng nghệ thuật đơn thuần. Phân tích cả yếu tố hình thức lẫn nội dung tư tưởng. Cách tiếp cận này đảm bảo chiều sâu học thuật.

Luận án sử dụng nhiều phương pháp kết hợp. Phương pháp ký hiệu học phân tích cấu trúc biểu đạt. Phương pháp so sánh đối chiếu văn bản gốc và phim. Phương pháp phân tích phim (film analysis) xem xét kỹ thuật điện ảnh. Phương pháp liên văn bản (intertextuality) tìm mối liên hệ liên ngành. Adaptation studies là khung tham chiếu quan trọng. Các phương pháp bổ trợ lẫn nhau. Kết quả nghiên cứu có tính hệ thống cao. Cách tiếp cận đa phương pháp này phù hợp với tính phức tạp của đề tài.

Phim Chàng ngốc chuyển thể từ tiểu thuyết cùng tên. Tiểu thuyết gốc xuất bản năm 1869. Nhân vật chính là hoàng tử Myshkin — người tốt bụng thuần khiết. Phim Nhật Bản đặt nhân vật vào bối cảnh hiện đại. Ký hiệu điện ảnh thay thế ngôn ngữ văn học. Diễn xuất mang tính biểu trưng cao độ. Dàn cảnh sâu mang tính lập thể. Dựng phim tạo khoảng trống cho sự mơ hồ. Quay phim linh hoạt chuyển hóa điểm nhìn. Âm thanh biểu đạt đa chiều kích. Sự hiện đại hóa giữ nguyên tinh thần Dostoevsky. Đồng thời tạo sức sống mới cho tác phẩm.

Phim Người yêu dấu dựa trên truyện ngắn Những đêm trắng. Tác phẩm gốc viết năm 1848. Đây là một trong những truyện ngắn đẹp nhất của Dostoevsky. Phim Hàn Quốc nhấn mạnh yếu tố tình cảm. Diễn xuất cường điệu thể hiện nội tâm nhân vật. Dàn cảnh cầu kỳ, duy mỹ, huyền ảo. Dựng phim trữ tình theo nhịp điệu cảm xúc chủ thể. Quay phim mang tính biểu cảm cao. Các dải âm thanh như tần số rung cảm của nhân vật. Sự lãng mạn hóa biến đổi hoàn toàn sắc thái tác phẩm. Từ u sầu trữ tình Nga sang lãng mạn Hàn Quốc. Chuyển hóa liên ký hiệu thể hiện rõ nét qua phim này.

Phim Dịu dàng cải biên từ truyện ngắn Cô gái nhu mì. Tác phẩm gốc xuất bản năm 1876. Dostoevsky gọi đây là 'truyện kể huyễn tưởng'. Phim Hàn Quốc chuyển sang phong cách tư liệu. Diễn xuất bộc trực, tự nhiên. Dàn cảnh theo phong cách tài liệu điện ảnh. Kỹ thuật quay tạo cảm giác chân thực. Âm thanh tự nhiên thay thế âm nhạc minh họa. Sự tự nhiên chủ nghĩa hóa đối lập với nguyên tác. Tuy nhiên tạo ra chiều sâu mới cho câu chuyện. Chuyển hóa liên ký hiệu ở đây mang tính triệt để nhất. Điện ảnh Á biến đổi hoàn toàn phong cách Dostoevsky.

Nhân vật văn học tồn tại qua ngôn ngữ chữ viết. Nhân vật điện ảnh tồn tại qua diễn viên sống. Sự chuyển đổi này tạo ra thay đổi lớn. Trong phim Chàng ngốc, diễn xuất mang tính biểu trưng cao độ. Trong phim Người yêu dấu, diễn xuất cường điệu hóa. Trong phim Dịu dàng, diễn xuất bộc trực tự nhiên. Mỗi cách diễn đạt phù hợp với hướng chuyển hóa riêng. Ký hiệu cơ thể thay thế ký hiệu ngôn từ. Cử chỉ, ánh mắt, tư thế trở thành phương tiện biểu đạt. Viết lại nhân vật là quá trình tái sáng tạo sâu sắc. Không chỉ mô tả mà còn diễn giải lại tính cách.

Văn học tạo không-thời gian tưởng tượng. Điện ảnh tạo không-thời gian cụ thể trên màn ảnh. Dàn cảnh là công cụ chuyển hóa chủ yếu. Phim Chàng ngốc dùng dàn cảnh sâu mang tính lập thể. Không gian đa lớp tạo chiều sâu tâm lý. Phim Người yêu dấu dùng dàn cảnh cầu kỳ duy mỹ. Không gian huyền ảo phù hợp sắc thái lãng mạn. Phim Dịu dàng dùng dàn cảnh phong cách tư liệu. Không gian đời thường tạo cảm giác chân thực. Chuyển dịch không-thời gian quyết định phong cách phim. Đây là yếu tố then chốt trong chuyển hóa liên ký hiệu.

Tiểu thuyết Dostoevsky có cấu trúc phức tạp. Nhiều tuyến truyện đan xen. Nhiều giọng kể khác nhau. Điện ảnh phải đơn giản hóa và tái cấu trúc. Dựng phim tạo nhịp điệu riêng. Phim Chàng ngốc tạo khoảng trống cho sự mơ hồ. Phim Người yêu dấu dựng theo nhịp cảm xúc chủ thể. Phim Dịu dàng theo đuổi mạch truyện tuyến tính. Tái cấu trúc không có nghĩa là cắt giảm đơn thuần. Đây là quá trình tái tổ chức sáng tạo. Cốt truyện điện ảnh có logic riêng. Phù hợp với đặc thù tiếp nhận của khán giả xem phim.

Ký hiệu học (semiotics) là khoa học nghiên cứu ký hiệu. Ferdinand de Saussure đề xuất ký hiệu học ngôn ngữ. Charles Sanders Peirce xây dựng ký hiệu học triết học. Cả hai truyền thống đều được luận án vận dụng. Saussure nhấn mạnh tính arbitraire của ký hiệu. Peirce phân loại ký hiệu theo mối quan hệ với đối tượng. Ký hiệu học văn học và ký hiệu học điện ảnh là hai nhánh ứng dụng. Christian Metz phát triển ký hiệu học điện ảnh. Ông phân tích ngôn ngữ điện ảnh như hệ ký hiệu. Luận án kết hợp ký hiệu học và adaptation studies. Sự kết hợp này tạo nền tảng vững chắc cho phân tích. Khung lý thuyết được xây dựng có hệ thống. Phù hợp với tính phức tạp của đối tượng nghiên cứu.

Luận án xây dựng mô hình năm chiều phân tích. Mô hình dựa trên lý thuyết ký hiệu học. Đồng thời tham khảo nghiên cứu chuyển thể điện ảnh. Chiều thứ nhất: ký hiệu nhân vật và diễn xuất. Chiều thứ hai: ký hiệu không-thời gian và dàn cảnh. Chiều thứ ba: ký hiệu cốt truyện và dựng phim. Chiều thứ tư: ký hiệu điểm nhìn và quay phim. Chiều thứ năm: ký hiệu ngôn ngữ và âm thanh. Mỗi chiều có tiêu chí đánh giá cụ thể. Mô hình áp dụng cho cả ba bộ phim. Cho phép so sánh hệ thống giữa các trường hợp. Mô hình có tính khái quát cao. Có thể mở rộng áp dụng cho các tác phẩm khác.

Khái niệm liên văn bản (intertextuality) do Julia Kristeva đề xuất. Mọi văn bản đều liên hệ với văn bản khác. Cải biên điện ảnh là dạng liên văn bản đặc biệt. Phim cải biên vừa liên hệ vừa độc lập với nguyên tác. Luận án xem xét mối quan hệ này kỹ lưỡng. Không đánh giá cải biên theo tiêu chí trung thành. Thay vào đó, phân tích quá trình chuyển hóa sáng tạo. Adaptation studies cung cấp góc nhìn hiện đại. Linda Hutcheon và Robert Stam là hai học giả tiêu biểu. Họ xem cải biên như sự tái tạo nghệ thuật. Điện ảnh Á cải biên Dostoevsky chứng minh quan điểm này. Mỗi phim tạo ra tác phẩm mới mang bản sắc riêng.

Nhật Bản có truyền thống tiếp nhận văn học Nga sâu sắc. Từ thời Minh Trị, văn học Nga đã du nhập Nhật Bản. Akutagawa Ryunosuke chịu ảnh hưởng Dostoevsky. Điện ảnh Nhật Bản cải biên nhiều tác phẩm Nga. Phim Chàng ngốc là trường hợp tiêu biểu. Đạo diễn đặt nhân vật trong bối cảnh Nhật Bản hậu chiến. Sự giao thoa văn hóa Nga-Nhật tạo chiều sâu mới. Khán giả Nhật dễ đồng cảm với nhân vật Dostoevsky. Triết lý Phật giáo gần gũi với tinh thần Kitô giáo Dostoevsky. Điện ảnh Nhật Bản giữ được bản sắc dân tộc. Đồng thời tôn trọng tinh thần nguyên tác. Đây là thành công của chuyển hóa liên ký hiệu liên văn hóa.

Điện ảnh Hàn Quốc phát triển mạnh từ thập niên 2000. Nhu cầu cải biên văn học tăng cao. Tác phẩm Dostoevsky được nhiều đạo diễn quan tâm. Phim Người yêu dấu và Dịu dàng là hai đại diện. Phong cách điện ảnh Hàn Quốc đa dạng. Từ lãng mạn đến hiện thực, từ thương mại đến nghệ thuật. Hai phim cải biên thể hiện hai phong cách đối lập. Người yêu dấu lãng mạn hóa nguyên tác. Dịu dàng tự nhiên chủ nghĩa hóa nguyên tác. Cả hai đều tạo ra tác phẩm điện ảnh có giá trị. Chứng tỏ khả năng chuyển hóa sáng tạo của điện ảnh Hàn. Tiểu thuyết Nga tìm được đời sống mới trên màn ảnh Hàn.

Nghiên cứu cải biên Dostoevsky trong điện ảnh Á còn nhiều khoảng trống. Phần lớn nghiên cứu tập trung vào điện ảnh phương Tây. Điện ảnh Á ít được quan tâm đúng mức. Luận án của Lê Thị Tuân mở ra hướng nghiên cứu mới. Có thể mở rộng sang các nhà văn Nga khác. Có thể nghiên cứu thêm nền điện ảnh Á khác. Ấn Độ, Thái Lan, Đài Loan có phim cải biên văn học Nga. Phương pháp luận từ luận án có thể áp dụng rộng rãi. Nghiên cứu liên văn hóa ngày càng quan trọng. Toàn cầu hóa tạo điều kiện giao thoa văn hóa sâu rộng. Điện ảnh Á cải biên văn học Nga là lĩnh vực tiềm năng. Đòi hỏi nhiều công trình nghiên cứu tiếp theo.

Mô hình năm chiều là đóng góp lý thuyết chính. Mô hình hệ thống hóa quá trình phân tích. Mỗi chiều tương ứng với một loại ký hiệu điện ảnh. Ký hiệu nhân vật, không-thời gian, cốt truyện, điểm nhìn, ngôn ngữ. Năm chiều bao quát toàn bộ quá trình chuyển hóa. Mô hình có tính khái quát cao. Không chỉ áp dụng cho Dostoevsky. Có thể mở rộng cho mọi trường hợp cải biên. Lý thuyết Roman Jakobson được cụ thể hóa. Khái niệm intersemiotic translation có công cụ phân tích mới. Ký hiệu học điện ảnh được bổ sung phương pháp tiếp cận. Đóng góp này có giá trị học thuật lâu dài.

Phân tích chi tiết ba phim có giá trị thực tiễn. Nhà nghiên cứu có thể tham khảo cách tiếp cận. Đạo diễn điện ảnh có thể học hỏi từ phân tích. Giáo viên điện ảnh có tài liệu giảng dạy phong phú. Ba phim đại diện cho ba hướng chuyển hóa khác nhau. Hiện đại hóa, lãng mạn hóa, tự nhiên chủ nghĩa hóa. Mỗi hướng có ưu điểm và hạn chế riêng. Không có cách chuyển hóa nào là tối ưu tuyệt đối. Phù hợp với ý đồ nghệ thuật là tiêu chí quan trọng nhất. Nghiên cứu giúp hiểu sâu hơn quá trình sáng tạo điện ảnh. Chuyển thể không phải sao chép mà là sáng tạo mới. Điện ảnh Á chứng minh điều này rõ ràng.

Nhiều hướng phát triển mở ra từ luận án này. Thứ nhất: mở rộng phạm vi sang các nhà văn Nga khác. Tolstoy, Chekhov, Gogol cũng được cải biên nhiều. Thứ hai: nghiên cứu thêm nền điện ảnh Á khác. Đài Loan, Philippines, Indonesia có tiềm năng. Thứ ba: so sánh điện ảnh Á và điện ảnh Âu cải biên Dostoevsky. Sự khác biệt liên văn hóa sẽ rất thú vị. Thứ tư: nghiên cứu khán giả tiếp nhận phim cải biên. Cách khán giả Á hiểu Dostoevsky qua điện ảnh. Thứ năm: áp dụng mô hình năm chiều cho loại hình khác. Sân khấu, âm nhạc, hội họa cải biên văn học. Chuyển hóa liên ký hiệu là lĩnh vực rộng lớn không giới hạn. Luận án mở ra con đường nghiên cứu dài phía trước.