Luận án tiến sĩ Ngữ văn: Cổ mẫu trong tiểu thuyết John Steinbeck - Nghiên cứu tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THU HẰNG CỔ MẪU TRONG TIỂU THUYẾT JOHN STEINBECK LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN HÀ NỘI, 2022 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI NGUYỄN THỊ THU HẰNG CỔ MẪU TRONG TIỂU THUYẾT JOHN STEINBECK Chuyên ngành: Văn học nước ngoài Mã số: 9 22 02 42 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN Người hướng dẫn GS. LÊ HUY BẮC HÀ NỘI, 2022 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là kết quả của quá trình làm việc nghiêm túc, trung thực. Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình. Hà Nội, ngày 7 tháng 12 năm 2022 Tác giả Nguyễn Thị Thu Hằng LỜI CẢM ƠN Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến người hướng dẫn khoa học, GS. Lê Huy Bắc, Thầy đã tận tình dạy bảo, định hướng, khích lệ, sẵn sàng giúp đỡ và đồng hành cùng tôi từ buổi đầu tôi mới bước chân vào con đường nghiên cứu khoa học. Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu đậm đến PGS.

Nguyễn Thị Kim Ngân, Cô đã động viên, chia sẻ, hỗ trợ và truyền cảm hứng cho tôi trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu này. Xin tỏ lòng tri ân vô vàn đến Thầy và Cô, những người dẫn đường tuyệt vời của tôi. Tôi cũng xin trân trọng cảm ơn các thầy cô trong Khoa Ngữ văn - Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, đặc biệt là các thầy cô thuộc Tổ Văn học nước ngoài, đã nhiệt tình giảng dạy, chỉ dẫn, sẵn lòng chia sẻ các tri thức, kinh nghiệm quý giá cho tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu. Tôi xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo Sau đại học, Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội đã hỗ trợ tôi trong quá trình thực hiện luận án.

Xin bày tỏ sự tri ân tới Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Sư phạm, Đại học Huế, nơi có các thầy cô, anh chị đồng nghiệp luôn tin tưởng, hỗ trợ và tạo điều kiện tốt nhất cho tôi học tập và thực hiện nghiên cứu. Cuối cùng, tôi xin tỏ lòng biết ơn sâu nặng tới gia đình, những người thân, những người bạn đã luôn yêu thương, đồng hành và tiếp sức cho tôi trong quãng đường nhiều thử thách và giàu ý nghĩa này. Nguyễn Thị Thu Hằng MỤC LỤC MỞ ĐẦU…………………………………………………………………………1 1. Lí do chọn đề tài.

Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Cách tiếp cận và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp của luận án.

Cấu trúc của luận án. TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VẤN ĐỀ…………………………. Phê bình cổ mẫu: từ cách tiếp cận tâm lí-huyền thoại đến cách tiếp cận lịch sử-xã hội. Cách tiếp cận tâm lí-huyền thoại.

Cách tiếp cận lịch sử-xã hội. Nghiên cứu tiểu thuyết John Steinbeck. Nghiên cứu tiểu thuyết John Steinbeck trên thế giới. Nghiên cứu tiểu thuyết John Steinbeck ở Việt Nam.

Nghiên cứu cổ mẫu trong tiểu thuyết John Steinbeck. Nghiên cứu cổ mẫu trong tiểu thuyết John Steinbeck trên thế giới. Nghiên cứu cổ mẫu trong tiểu thuyết John Steinbeck ở Việt Nam. CỔ MẪU MẸ VÀ SỰ TÁI LẬP BẢN SẮC NỮ TÍNH TRONG TIỂU THUYẾT JOHN STEINBECK……………………………………….

Cổ mẫu mẹ trong văn hóa dân gian. Biến thể của cổ mẫu mẹ trong tiểu thuyết John Steinbeck. Sự tái lập bản sắc nữ tính trong truyền thống văn học nam tính. Truyền thống nam tính trong văn học Mỹ.

Sự tái lập bản sắc nữ tính trong tiểu thuyết John Steinbeck. CỔ MẪU ANH HÙNG VÀ DẤU ẤN GIẢI HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT JOHN STEINBECK……………………………. Cổ mẫu anh hùng trong văn hóa dân gian. Cấu trúc của cổ mẫu anh hùng trong tiểu thuyết John Steinbeck qua các motif nhiệm vụ căn bản.

Tìm kiếm miền đất hứa. Xác lập bản sắc. Biến thể của cổ mẫu anh hùng trong tiểu thuyết John Steinbeck. Anh hùng với sứ mệnh thiết lập các giá trị đức tin mới.

Anh hùng thuộc về cộng đồng thiểu số. Giải huyền thoại người hùng và “giấc mơ Mỹ”. Phương thức giải huyền thoại trong tiểu thuyết John Steinbeck. Giải huyền thoại người hùng qua sự kiến tạo motif anh hùng bi kịch.

Giải huyền thoại “giấc mơ Mỹ” qua sự kiến tạo motif những vùng đất hứa sụp đổ. CỔ MẪU ĐẤT, NƯỚC VÀ DIỄN NGÔN SINH THÁI TRONG TIỂU THUYẾT JOHN STEINBECK………………………………………115 4. Cổ mẫu đất và nước trong văn hóa dân gian. Biến thể của cổ mẫu đất và nước trong tiểu thuyết John Steinbeck.

Khát vọng sinh tồn và tình yêu đất đai của con người qua cổ mẫu đất. Sự hủy diệt và niềm hi vọng tái sinh qua cổ mẫu nước. Diễn ngôn sinh thái trong tiểu thuyết John Steinbeck qua cổ mẫu đất và nước. Khủng hoảng sinh thái và số phận con người trong thời đại kĩ trị.

Sự sụp đổ ý thức sinh thái trong thời đại kĩ trị. Tinh thần Đông phương trong khôi phục giao ước giữa con người và tự nhiên.147 KẾT LUẬN……………………………………………………………………149 DANH MỤC CÔNG TRÌNH CÔNG BỐ CỦA TÁC GIẢ…………………154 DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………. Lí do chọn đề tài Trong những khuynh hướng nghiên cứu văn học hiện nay, xu hướng xem xét tác phẩm văn học trong mối quan hệ với nhiều lĩnh vực liên quan như văn hóa, lịch sử, xã hội, chính trị, tâm lí, giới tính tỏ ra năng động, thiết thực, tương thích với xu thế toàn cầu hóa, hội nhập quốc tế. Ở địa hạt này, phê bình cổ mẫu - hướng nghiên cứu văn học từng phát triển nở rộ và có nhiều đóng góp to lớn ở thế kỉ XX - vẫn tiếp tục giữ vững vị thế quan trọng của nó trên hành trình khám phá thế giới văn chương.

Nhận ra những hạn chế của phương pháp tiếp cận tâm lí học trong quá trình thăm dò kho cổ mẫu, cụ thể là tính khái quát hóa của nó, các nhà nghiên cứu đã ứng dụng phương pháp tiếp cận lịch sử-xã hội (socio-historical approaches) để giải mã những bí ẩn và chiều sâu văn hóa của các cổ mẫu được tái sinh trong các nền văn học cổ đại, trung đại, hiện đại và hậu hiện đại. Mục tiêu của phương pháp tiếp cận này là “xem xét các khía cạnh khác nhau của một mẫu hình ký ức nguyên thuỷ của nhân loại đã hoạt động như thế nào trong phạm vi chính trị, xã hội và văn hóa rộng lớn hơn” [1,52] bất kể thời đại nào. Kết quả là “bối cảnh xung quanh một cổ mẫu cụ thể trở thành chủ đề chính của nghiên cứu nhằm hướng đến mục tiêu hiểu biết sâu sắc hơn về vấn đề nguồn gốc, quá trình phát triển và các hiện thể được tái sinh đa dạng” [1,52] trong các tác phẩm, thể loại văn học ở mọi miền không gian và thời gian. Như thế, bằng cách tiếp cận lịch sử-xã hội, thế giới cổ mẫu muôn màu trong kho tàng văn chương nhân loại hiện lên không phải như những vết tích đóng băng và khép kín, ngược lại, là một yếu tố văn hóa năng động, thích ứng và chuyển biến liên tục cùng với bối cảnh xã hội và thời đại.

Scott Fitzgerald, William Faulkner và Ernest Hemingway, John Steinbeck được xem là một trong bốn tiểu thuyết gia ra đời vào thời điểm chuyển giao giữa hai thế kỉ và đã góp phần định hình nước Mỹ hiện đại [2]. Trong nửa đầu thế kỉ XX, nước Mỹ và thế giới đã trải qua nhiều biến động bao gồm cả sự thịnh vượng lẫn suy thoái, đó là hai cuộc Thế chiến 1914-1918 và 1939-1945, Đại suy thoái 1929-1933 và những vấn nạn về môi trường. Sinh ra và lớn lên trong bối cảnh lịch sử đặc biệt đó, John Steinbeck đã chứng kiến những bất ổn và đổi thay lớn 2 lao của đất nước, thấu hiểu những bi kịch hiện sinh của con người. Bằng cảm quan nhạy bén, nhà văn đã nhịp bước cùng thời đại với một sự nghiệp sáng tác dày dặn, gồm nhiều thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, kịch, phóng sự, du kí.

Nổi bật trong sự nghiệp sáng tác đồ sộ và nhiều màu sắc của John Steinbeck là tiểu thuyết, thể loại chiếm vị thế vượt trội, mang đậm hơi thở huyền thoại và gắn bó với những người lao động nghèo khổ, những thân phận bên lề xã hội Hoa Kỳ văn minh và hiện đại. Bối cảnh lịch sử xã hội đặc biệt và tố chất của một nghệ sĩ thiên tài đã hình thành bản sắc của John Steinbeck và những tác phẩm của ông với những câu hỏi không bao giờ cũ về quyền lực và nghèo đói, chủ nghĩa cá nhân và cộng đồng trong sự cảnh báo xen lẫn hi vọng [2]. Vì vậy, năm 1962, Viện Hàn lâm Thụy Điển đã trao tặng giải Nobel văn chương cho nhà văn John Steinbeck, người đã dám “phơi bày sự thật với một bản năng không thiên vị về những gì đích thực là Mỹ dù tốt đẹp hay xấu xa” [3], như một sự ghi nhận cao nhất về những đóng góp và vị trí quan trọng của ông trong nền văn học thế giới. Là một bộ phận của văn hóa phương Tây, ngoài các giá trị cốt lõi, văn hóa Mỹ còn có những đặc trưng gắn liền với tiến trình lập quốc, mà nét căn bản là một nền văn hóa đa dạng, thống nhất từ những nền văn hóa khác biệt.

Tuy nhiên, điều này cũng chính là căn nguyên dẫn tới những cuộc xung đột, bất ổn và thỏa hiệp xuyên suốt tiến trình lập quốc của nước Mỹ. Vấn đề mang tính quốc gia, dân tộc này đều được các nhà văn Mỹ đề cập theo nhiều phong cách khác nhau trong các tác phẩm của họ. Trong đó, John Steinbeck không phải là trường hợp ngoại lệ. Nhà văn đã tiếp biến các yếu tố huyền thoại phương Tây, huyền thoại bản địa và huyền thoại quốc gia để phản ánh những vấn đề nội tại của nước Mỹ trong nhiều tiểu thuyết giàu sức gợi của ông.

Như thế, điều khiến John Steinbeck thực sự quan tâm là tâm hồn người Mỹ, là sự kiện nước Mỹ hiện đại hóa nhanh chóng vươn lên trở thành cường quốc trên thế giới nhưng ngay sau đó là thời kì Đại suy thoái và mặt trái của nền văn minh hiện đại đã hủy hoại đời sống của những tầng lớp dưới đáy/bên lề xã hội. Nhưng hơn hết, nhìn vào hành trình văn chương của nhà văn người Mỹ này, có thể nhận thấy, điều khiến cho sáng tác của ông có sức sống lâu bền chính là vì những vấn đề văn hóa của người Mỹ được thể hiện bằng phương thức huyền thoại hóa.