Huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn: Luận án Tiến sĩ tại ĐH Sư phạm Hà Nội

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI BÙI THÙY LINH HUYÒN THO¹I TRONG TIÓU THUYÕT CñA M¹C NG¤N Chuyên ngành: Văn học nƣớc ngoài Mã số: 9220242 LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: 1: PGS. Nguyễn Thị Mai Chanh 2: TS. Nguyễn Thị Bích Dung HÀ NỘI - 2020 LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các kết quả nêu trong luận án là trung thực, đảm bảo độ chuẩn xác cao.

Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng. Tôi xin hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình Tác giả luận án Bùi Thùy Linh LỜI CẢM ƠN Tôi xin bày tỏ lòng biết ơn chân thành và sâu sắc tới nhà khoa học PGS. Nguyễn Thị Mai Chanh, TS. Nguyễn Thị Bích Dung, những ngƣời đã tận tâm hƣớng dẫn, chỉ bảo, động viên, giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu và thực hiện đề tài.

Tôi cũng xin chân thành cảm ơn các thầy cô giáo trong Bộ môn Văn học nƣớc ngoài, cùng các thầy cô trong khoa Ngữ văn, phòng Sau Đại học, Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội đã tạo điều kiện tốt nhất cho tôi suốt thời gian học tập và nghiên cứu tại trƣờng. Ngoài ra, tôi cũng xin chân thành bày tỏ lòng biết ơn đến Trƣờng Đại học Sƣ phạm Hà Nội 2 và các đồng nghiệp trong khoa Ngữ văn, nơi tôi công tác bấy lâu. Cuối cùng, tôi xin gửi lời tri ân đến gia đình, ngƣời thân, bạn bè luôn bên cạnh, động viên, giúp đỡ tôi trong thời gian qua để tôi có điều kiện thực hiện tốt đề tài khoa học này! Hà Nội, tháng 05 năm 2020 Tác giả luận án Bùi Thùy Linh MỤC LỤC Trang MỞ ĐẦU. Lí do chọn đề tài.

Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu. Phạm vi nghiên cứu. Phƣơng pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án.

Cấu trúc luận án. 5 CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU. Tổng quan về huyền thoại. Định nghĩa về huyền thoại.

Vấn đề nghiên cứu huyền thoại từ lí thuyết văn học. Tổng quan tình hình nghiên cứu huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Các nghiên cứu tiếng Trung Quốc. Các nghiên cứu tiếng Anh.

Các nghiên cứu tiếng Việt. 33 Tiểu kết chƣơng 1. 36 CHƯƠNG 2: CỘI NGUỒN HUYỀN THOẠI TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN. Huyền thoại trong văn học và cao trào “tái huyền thoại” trong văn học thế kỉ XX.

Văn hóa dân gian và truyền thống hiếu kì trong văn học Trung Quốc. Trải nghiệm cá nhân và quan niệm sáng tác của Mạc Ngôn .49 Tiểu kết chƣơng 2. 57 CHƢƠNG 3: CÁC HUYỀN THOẠI TIÊU BIỂU TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN. Huyền thoại nghi lễ.

Nghi lễ Thụ pháp. Nghi lễ Hiến tế. Nghi lễ Ăn thịt ngƣời. Huyền thoại cổ mẫu.

Cổ mẫu Nƣớc. Cổ mẫu Mẹ. Cổ mẫu Anh hùng. 98 Tiểu kết chƣơng 3.

109 CHƢƠNG 4: PHƢƠNG THỨC HUYỀN THOẠI HÓA TRONG TIỂU THUYẾT MẠC NGÔN. Phƣơng thức huyền thoại hóa trong văn học. Các phƣơng thức huyền thoại hóa tiêu biểu trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Phƣơng thức truyền kì.

Phƣơng thức ―tầm căn‖. Phƣơng thức giải huyền thoại. 137 Tiểu kết chƣơng 4. 147 DANH MỤC CÔNG TRÌNH TÁC GIẢ ĐÃ CÔNG BỐ.

151 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Lí do chọn đề tài 1. Mạc Ngôn là một trong những nhà văn Trung Quốc đƣơng đại nổi tiếng và có sức sáng tạo sung mãn. Cùng với giải Nobel văn học (năm 2012), ông đƣợc đánh giá là tác giả ―có bút lực mạnh nhất Trung Quốc‖, ngƣời làm thay đổi diện mạo và cũng là niềm tự hào của văn học Trung Quốc.

Bằng sự kế thừa tinh hoa văn học thế giới, hợp nhất với văn học truyền thống Trung Quốc và những sáng tạo, cảm nhận riêng, Mạc Ngôn đã hình thành nên phong cách nghệ thuật hiện đại độc đáo, ―đƣợc các nhà phê bình quốc tế khen ngợi là nhà văn có tầm vóc thế giới, có khả năng đƣợc xếp hạng là một nhà văn vĩ đại‖ [96;501]. Các tác phẩm của ông đƣợc dịch ra nhiều thứ tiếng, thành ―cơn sốt sách‖ ở nhiều quốc gia và nhận đƣợc sự quan tâm của đông đảo nhà nghiên cứu. Trong sự nghiệp sáng tác với trên 200 tác phẩm thuộc nhiều thể loại (tiểu thuyết, truyện ngắn, tản văn, kịch…) của Mạc Ngôn, tiểu thuyết gây tiếng vang lớn nhất, gặt hái đƣợc nhiều thành tựu nhất. Một trong những yếu tố quan trọng làm nên sức hấp dẫn của tiểu thuyết Mạc Ngôn nói riêng, tác phẩm của ông nói chung là huyền thoại.

Tuy nhiên, trong số rất nhiều công trình nghiên cứu về Mạc Ngôn ở trên thế giới và Việt Nam, góc độ chủ yếu đƣợc đề cập đến là thi pháp học, tự sự học, xã hội học hay chính trị học. Vấn đề huyền thoại chƣa nhận đƣợc sự quan tâm xác đáng. Tìm hiểu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn là tìm hiểu thêm căn nguyên làm nên giá trị, sức sống mãnh liệt trong các sáng tác của ông, đồng thời góp phần đề xuất, bổ sung một hƣớng nghiên cứu về tiểu thuyết Mạc Ngôn nói riêng, sáng tác của nhà văn nói chung. Mối quan hệ giữa huyền thoại và văn học đã sớm đƣợc các nhà nghiên cứu đề cập đến.

Tiến hành nghiên cứu huyền thoại qua một đối tƣợng xác định là văn học (trƣớc hết là văn học dân gian, sau đó là văn học viết), các công trình đã chỉ ra mối quan hệ mật thiết giữa huyền thoại và văn học cũng nhƣ sự tái sản sinh huyền thoại trong các sáng tác văn học thời đại mới - không chỉ ở việc cung cấp cho văn học những cổ mẫu huyền thoại mà còn ở việc xem xét huyền thoại nhƣ một ―phƣơng thức nghệ thuật đang có xu hƣớng trở thành một trong những kĩ thuật sáng tác của tiểu thuyết hiện đại‖ [4;378]. Lịch sử văn học thế giới đã chứng kiến sự phát sáng trở lại của huyền thoại trong nền văn học phƣơng Tây thế kỷ XIX (thế kỷ vốn đƣợc mệnh danh là thế kỉ của văn học chủ nghĩa hiện thực) và sức 2 ảnh hƣởng, lan tỏa rộng rãi của nó trên toàn thế giới giữa một thời đại ―kĩ trị‖ của thế kỷ XX, XXI với sự lên ngôi của những sáng tác theo khuynh hƣớng ―huyền thoại hóa‖ nhƣ tiểu thuyết của J. Kafka,… thơ của T. Yeats,… kịch của J.

Claudel… Điều này đã một lần nữa chứng tỏ sự trƣờng tồn của huyền thoại với tƣ cách giá trị tinh thần đƣợc trầm tích qua thời gian. Chừng nào con ngƣời còn giữ mối liên hệ với tổ tiên của mình, chừng nào vẫn còn những điều bí ẩn, trừu tƣợng của cuộc sống con ngƣời mà khoa học kĩ thuật không thể giải thích đƣợc, chừng nào con ngƣời còn nhu cầu ―hiếu kì‖ đối với hiện thực cuộc sống xung quanh; thì chừng đó vẫn còn huyền thoại và những sáng tác huyền thoại. Tuy có một vị trí không thể thay thế trong tiến trình lịch sử văn hóa, văn học nhƣng trên thực tế, việc nghiên cứu huyền thoại trong văn học vẫn gặp rất nhiều khó khăn do sự đa nghĩa và quan niệm chƣa thống nhất về vấn đề này. Vì vậy, nghiên cứu đề tài có ý nghĩa khoa học và thực tiễn trong việc tạo ra một diễn giải có định hƣớng, có chủ đích lí thuyết rõ ràng về ―lí luận huyền thoại‖.

Diễn giải này đƣợc chứng minh sống động bằng trƣờng hợp tiêu biểu cho các sáng tác văn học theo khuynh hƣớng huyền thoại là Mạc Ngôn. Là một giảng viên đại học trực tiếp giảng dạy bộ môn văn học nƣớc ngoài, mảng văn học phƣơng Đông, việc nghiên cứu về Mạc Ngôn, tác gia có vị trí quan trọng trong nền văn học Trung Quốc đồ sộ là một cơ hội quí giá cho chúng tôi nâng cao trình độ hiểu biết khoa học cũng nhƣ trình độ chuyên môn. Đề tài hi vọng sẽ trở thành tài liệu tham khảo hữu ích phục vụ cho công tác giảng dạy, học tập văn học Trung Quốc trong các nhà trƣờng ở Việt Nam, đồng thời tiếp tục góp phần vào việc bồi dƣỡng tình yêu văn học nƣớc ngoài cho thế hệ trẻ. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 2.

Mục đích nghiên cứu Thực hiện đề tài này, chúng tôi hƣớng đến những mục đích sau: - Xác lập cách hiểu về ―huyền thoại‖ làm căn cứ để tiếp cận, nhận diện và kiến giải về hệ huyền thoại trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn. Với kết quả nghiên cứu đó, chúng tôi hi vọng cung cấp một cái nhìn mang tính khái quát đối với lí thuyết về huyền thoại và huyền thoại trong văn học. - Nghiên cứu đề tài, luận án nhằm khám phá, xác định những nét đặc sắc của huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn trong cái nhìn so sánh với huyền thoại chung của nhân 3 loại, huyền thoại truyền thống của Trung Quốc và những huyền thoại tƣơng tự ở các tác giả khác, từ đó khẳng định vai trò, đóng góp của Mạc Ngôn đối với nền văn học đƣơng đại Trung Quốc và thế giới. - Xuất phát từ những nghiên cứu huyền thoại, huyền thoại trong sáng tác Mạc Ngôn và đƣa ra những kiến giải riêng, luận án làm sáng tỏ chiều sâu tƣ tƣởng của nhà văn về cuộc sống và con ngƣời.

Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ là tài liệu tham khảo làm phong phú thêm cho các nghiên cứu về Mạc Ngôn ở Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu Từ những mục đích trên, luận án xác định các nhiệm vụ nghiên cứu sau: - Tổng quan các lí thuyết nghiên cứu tiêu biểu về huyền thoại, từ đó đƣa ra quan niệm về huyền thoại mà chúng tôi lựa chọn sử dụng trong luận án. - Tổng quan các công trình nghiên cứu về huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn ở trong nƣớc và trên thế giới. - Lí giải về cội nguồn làm nên huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn.

- Nhận diện, phân tích và lí giải những nét đặc thù của hệ huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Phạm vi nghiên cứu 3. Phạm vi nội dung nghiên cứu Dựa trên lí thuyết về huyền thoại trong văn học, luận án giới hạn ở việc tìm hiểu cội nguồn huyền thoại, hai huyền thoại tiêu biểu (huyền thoại nghi lễ, huyền thoại cổ mẫu) và phƣơng thức xây dựng huyền thoại (phƣơng thức truyền kì, phƣơng thức ―tầm căn‖, phƣơng thức giải huyền thoại) trong tiểu thuyết của Mạc Ngôn.