Huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn: Luận án Tiến sĩ tại ĐH Sư phạm Hà Nội

Mạc Ngôn được đánh giá là tác giả có bút lực mạnh nhất Trung Quốc. Ông là người thay đổi diện mạo văn học Trung Quốc hiện đại. Nobel văn học 2012 ghi nhận tầm vóc sáng tạo vượt trội. Các nhà phê bình quốc tế khen ngợi ông là nhà văn có tầm cỡ thế giới. Tác phẩm của Mạc Ngôn tạo thành cơn sốt sách ở nhiều quốc gia. Phong cách nghệ thuật hiện đại độc đáo của ông kết hợp tinh hoa văn học thế giới với văn học truyền thống Trung Hoa. Các tiểu thuyết tiêu biểu như Cao lương đỏ, Phong nhũ phì đồn thể hiện rõ nét tài năng này. Hiện thực huyền ảo (magical realism) là đặc trưng nổi bật trong sáng tác của ông.

Mối quan hệ giữa huyền thoại và văn học đã được nghiên cứu từ sớm. Huyền thoại cung cấp cho văn học những cổ mẫu quan trọng. Văn học dân gian là cầu nối đầu tiên giữa huyền thoại và văn học viết. Trong văn học thế kỷ XX, xu hướng tái huyền thoại trở thành trào lưu mạnh mẽ. Huyền thoại trở thành phương thức nghệ thuật, kỹ thuật sáng tác tiên phong. Nhiều nhà văn lớn trên thế giới áp dụng phương thức huyền thoại hóa trong sáng tác. Mạc Ngôn là đại diện xuất sắc của xu hướng này trong văn học Trung Quốc. Truyền thuyết dân gian Trung Hoa là nguồn cảm hứng vô tận cho tiểu thuyết Mạc Ngôn.

Thế kỷ XX chứng kiến sự phục hưng mạnh mẽ của huyền thoại trong văn học. Nhiều nhà văn lớn áp dụng phương thức huyền thoại hóa. James Joyce, Thomas Mann, Gabriel García Márquez là những đại diện tiêu biểu. Hiện thực huyền ảo (magical realism) trở thành phương pháp sáng tác phổ biến. Xu hướng này phản ánh khủng hoảng niềm tin và nhu cầu tìm về cội nguồn. Văn học cần huyền thoại để khôi phục chiều sâu triết học. Huyền thoại giúp nhà văn vượt qua giới hạn của hiện thực thuần túy. Mạc Ngôn tiếp nhận và sáng tạo trong dòng chảy này.

Văn học Trung Quốc có truyền thống hiếu kỳ lâu đời. Truyền thuyết dân gian Trung Hoa là kho tàng vô giá cho sáng tác văn học. Các tác phẩm cổ điển như Liêu Trai Chí Dị thể hiện truyền thống này. Mạc Ngôn kế thừa và phát huy truyền thống hiếu kỳ ấy. Vùng đất Cao Mật, Sơn Đông là nơi lưu giữ nhiều truyền thuyết dân gian. Văn hóa dân gian ăn sâu vào tiềm thức sáng tạo của Mạc Ngôn. Những câu chuyện kể dân gian童年 trở thành nguyên liệu quý giá. Ông biến truyền thuyết dân gian thành nghệ thuật văn học hiện đại.

Mạc Ngôn sinh ra và lớn lên ở vùng nông thôn Cao Mật, Sơn Đông.童年 nghèo khó và những câu chuyện kể dân gian ảnh hưởng sâu sắc đến sáng tác. Ông chứng kiến cuộc sống khắc nghiệt của nông dân Trung Quốc. Quan niệm sáng tác của Mạc Ngôn coi trọng hư cấu và trí tưởng tượng. Ông xây dựng Vương quốc Cao Mật như biểu tượng văn học riêng. Cao Mật trở thành không gian huyền thoại trong nhiều tiểu thuyết. Trải nghiệm cá nhân hòa quyện với truyền thuyết dân gian. Điều này tạo nên phong cách hiện thực huyền ảo độc đáo riêng biệt.

Huyền thoại nghi lễ chiếm vị trí quan trọng trong tiểu thuyết Mạc Ngôn. Nghi lễ Thụ pháp thể hiện quá trình trưởng thành và chuyển đổi của con người. Nghi lễ Hiến tế phản ánh mối quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng. Nghi lễ Ăn thịt người là biểu tượng cho bản năng nguyên thủy và bạo lực. Cao lương đỏ thể hiện rõ nét các nghi lễ này. Nghi lễ trong tiểu thuyết Mạc Ngôn mang tính chất kép. Một mặt là tái hiện nghi lễ dân gian truyền thống. Mặt khác là sáng tạo nghệ thuật phục vụ mục đích biểu đạt hiện đại. Các nghi lễ trở thành phương tiện khám phá bản chất con người.

Huyền thoại cổ mẫu là hệ thống nguyên mẫu văn hóa sâu sắc. Cổ mẫu Nước tượng trưng cho sự sống, sinh sản và hủy diệt. Nước là biểu tượng phổ quát trong huyền thoại các dân tộc. Cổ mẫu Mẹ đại diện cho nguyên lý nữ tính và sự sáng tạo. Nhân vật nữ trong tiểu thuyết Mạc Ngôn thường mang dáng dấp cổ mẫu Mẹ. Phong nhũ phì đồn thể hiện rõ nét cổ mẫu này. Cổ mẫu Anh hùng phản ánh khát vọng vươn lên của con người. Các anh hùng trong tiểu thuyết Mạc Ngôn vừa thực vừa hư. Ba cổ mẫu này đan xen, tạo nên mạng lưới biểu tượng phong phú. Chúng phản ánh chiều sâu văn hóa Trung Hoa trong sáng tác của Mạc Ngôn.

Truyền kỳ là phương thức huyền thoại hóa có nguồn gốc từ văn học dân gian. Phương thức này kế thừa kỹ thuật kể chuyện truyền thống. Mạc Ngôn biến đổi và nâng cấp kỹ thuật kể chuyện dân gian. Nhân vật trong tiểu thuyết Mạc Ngôn thường mang tính chất truyền kỳ. Họ có khả năng phi thường, vượt qua giới hạn bình thường. Không gian tiểu thuyết mở rộng ra ngoài ranh giới hiện thực. Thời gian cũng không tuân theo trình tự tuyến tính thông thường. Truyền kỳ tạo nên bầu không khí huyền bí, hấp dẫn cho tác phẩm. Đây là phương thức hiệu quả để kết nối quá khứ và hiện tại. Tiểu thuyết Mạc Ngôn nhờ đó mang đậm dấu ấn văn hóa dân gian.

Tầm căn là phương thức huyền thoại hóa hướng về cội nguồn. Phương thức này tìm kiếm bản sắc văn hóa dân tộc trong huyền thoại. Mạc Ngôn trở về vùng đất Cao Mật như tìm về nguồn cội. Ông khám phá những tầng văn hóa sâu nhất của nông thôn Trung Quốc. Tầm căn không chỉ là tìm lại quá khứ. Đó là quá trình tái tạo và làm mới giá trị văn hóa truyền thống. Phương thức này phản ánh xu hướng寻根文学 trong văn học Trung Quốc đương đại. Mạc Ngôn tìm thấy trong huyền thoại dân gian sức sống mãnh liệt. Ông biến những giá trị cổ xưa thành giá trị nghệ thuật hiện đại. Tầm căn giúp tiểu thuyết Mạc Ngôn vừa dân tộc vừa hiện đại.

Giải huyền thoại là phương thức phá vỡ cấu trúc huyền thoại truyền thống. Phương thức này phản ánh tinh thần hậu hiện đại trong văn học. Mạc Ngôn không đơn thuần tái hiện huyền thoại nguyên bản. Ông cắt ghép, đảo lộn và tái cấu trúc các yếu tố huyền thoại. Giải huyền thoại tạo nên tính đa nghĩa và mở cho tác phẩm. Người đọc phải tham gia quá trình tái tạo ý nghĩa. Phương thức này thể hiện sự sáng tạo nghệ thuật ở mức cao nhất. Mạc Ngôn biến huyền thoại cổ xưa thành nghệ thuật avant-garde. Giải huyền thoại cũng phản ánh thái độ phê phán đối với quá khứ. Phương thức này hoàn thiện bức tranh huyền thoại hóa trong tiểu thuyết Mạc Ngôn.

Luận án góp phần làm sáng tỏ mối quan hệ huyền thoại và văn học. Nghiên cứu chỉ ra huyền thoại là phương thức nghệ thuật quan trọng. Huyền thoại không chỉ là nguồn nguyên liệu cho văn học sáng tạo. Huyền thoại trở thành kỹ thuật sáng tác tiên phong trong văn học thế kỷ XX. Luận án phân tích cụ thể qua trường hợp tiểu thuyết Mạc Ngôn. Những phát hiện có giá trị khái quát cho lý luận văn học. Phương thức huyền thoại hóa có thể áp dụng nghiên cứu các nhà văn khác. Luận án cũng bổ sung hiểu biết về magical realism trong văn học Á Đông.

Kết quả nghiên cứu có giá trị cho giảng dạy văn học nước ngoài. Giảng viên có thể sử dụng luận án làm tài liệu tham khảo. Sinh viên tiếp cận được cách tiếp cận mới khi nghiên cứu Mạc Ngôn. Luận án cung cấp hệ thống khái niệm và phương pháp phân tích rõ ràng. Nghiên cứu cũng giúp hiểu sâu hơn văn hóa dân gian Trung Hoa. Truyền thuyết dân gian Trung Hoa được phân tích trong bối cảnh văn học hiện đại. Luận án mở ra hướng nghiên cứu tiếp theo về các nhà văn khác. Phương pháp nghiên cứu có thể áp dụng cho nhiều đối tượng văn học.

Huyền thoại là linh hồn của tiểu thuyết Mạc Ngôn. Không có huyền thoại, tác phẩm mất đi chiều sâu triết học. Huyền thoại giúp Mạc Ngôn khám phá bản chất con người ở tầng sâu nhất. Nó là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa cá nhân và cộng đồng. Tiểu thuyết Mạc Ngôn nhờ huyền thoại mà trở nên phổ quát. Độc giả quốc tế tìm thấy ở đó những giá trị chung của nhân loại. Huyền thoại cũng tạo nên phong cách nghệ thuật độc đáo riêng biệt. Đây là yếu tố then chốt đưa Mạc Ngôn đến với Nobel văn học 2012.

Nghiên cứu huyền thoại trong tiểu thuyết Mạc Ngôn vẫn còn nhiều triển vọng. Có thể mở rộng sang các thể loại khác của Mạc Ngôn. So sánh huyền thoại trong sáng tác Mạc Ngôn với các nhà văn khác. Nghiên cứu ảnh hưởng của huyền thoại Mạc Ngôn đến văn học Việt Nam. Phân tích sự tiếp nhận của độc giả Việt Nam đối với tiểu thuyết Mạc Ngôn. Nghiên cứu dịch thuật các yếu tố huyền thoại trong tác phẩm Mạc Ngôn. Hướng nghiên cứu liên ngành với nhân học, xã hội học cũng đầy tiềm năng. Luận án của Bùi Thùy Linh đặt nền móng cho các nghiên cứu tiếp theo.