Luận án tiến sĩ: Nghệ thuật tượng trưng trong sáng tác của Trường thơ Loạn

LỜI CẢM ƠN Tôi xin trân trọng cảm ơn PGS. TS Hồ Thế Hà, TS Nguyễn Thanh Sơn đã tận tình hướng dẫn, đóng góp những ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận án. Xin chân thành cảm ơn Ban Giám hiệu Trường Đại học Quy Nhơn, Ban chủ nhiệm Khoa Ngữ văn Trường Đại học Quy Nhơn; lãnh đạo Khoa Ngữ văn, Phòng Sau Đại học Trường Đại học Khoa học, Đại học Huế đã quan tâm, tạo mọi điều kiện cho tôi trong suốt quá trình thực hiện luận án. Xin được gửi lời cảm ơn sâu sắc đến gia đình, quý thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, những người luôn động viên, khuyến khích, giúp đỡ tôi trong suốt thời gian thực hiện luận án.

Tác giả luận án Võ Như Ngọc LỜI CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được ai công bố trên bất kì công trình nào. Huế, tháng 12 năm 2016 Tác giả luận án Võ Như Ngọc MỤC LỤC MỞ ĐẦU. Tính cấp thiết của đề tài.

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu. Đóng góp mới của luận án. Cấu trúc luận án.

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU. Tình hình nghiên cứu đề tài. Những công trình nghiên cứu về Trường thơ Loạn trước 1945. Những công trình nghiên cứu về Trường thơ Loạn từ 1945 đến 1975.

Những công trình nghiên cứu về Trường thơ Loạn từ 1975 đến nay. Nhận xét tình hình nghiên cứu và hướng triển khai đề tài. Nhận xét tình hình nghiên cứu. Hướng triển khai đề tài.

TRƯỜNG THƠ LOẠN TRONG NGUỒN TƯỢNG TRƯNG THƠ MỚI. Thơ mới và quá trình tiếp nhận chủ nghĩa tượng trưng. Thơ mới - cuộc cách mạng thi ca vĩ đại. Quá trình tiếp nhận chủ nghĩa tượng trưng của Thơ mới.

Trường thơ Loạn và những dòng tượng trưng Thơ mới. Không gian văn hóa của Trường thơ Loạn. Trường thơ Loạn - chi lưu tượng trưng Thơ mới. Quan niệm nghệ thuật của Trường thơ Loạn.

“Làm thơ là làm sự phi thường”. “Thơ là hoa trái của đau thương và sắc màu hoan lạc”. NGHỆ THUẬT TƯỢNG TRƯNG TRONG SÁNG TÁC CỦA TRƯỜNG THƠ LOẠN - NHÌN TỪ THẾ GIỚI HÌNH TƯỢNG VÀ BIỂU TƯỢNG. Hình tượng cái tôi trữ tình.

Cái tôi gắn kết thi nhân và tín đồ. Cái tôi đối cực trần thế và siêu nhiên. Hình tượng không gian và thời gian. Không gian - những khung trời ảo diệu.

Thời gian - những chiều kích vô biên. Những biểu tượng đặc sắc. Trăng, Hồn, Máu. Hoa, Nhạc, Hương.

NGHỆ THUẬT TƯỢNG TRƯNG TRONG SÁNG TÁC CỦA. 103 TRƯỜNG THƠ LOẠN - NHÌN TỪ PHƯƠNG THỨC THỂ HIỆN. Ngôn từ nghệ thuật. Sự lạ hóa về ngôn từ.

Các thủ pháp tạo nghĩa. Nhạc tính và họa tính. Giọng điệu và nghệ thuật tương hợp. Nghệ thuật tương hợp.

142 NHỮNG CÔNG TÌNH ĐÃ CÔNG BỐ LIÊN QUAN TRỰC TIẾP ĐỀ TÀI. 145 TÀI LIỆU THAM KHẢO. Tính cấp thiết của đề tài 1. Với sự công phá mạnh mẽ vào thành trì thơ cũ, phong trào Thơ mới (1930 - 1945) khép lại dòng văn học mang đậm chất quy phạm và chuẩn mực, đưa tiến trình thơ Việt Nam vào quỹ đạo của văn học thế giới.

Tuy nhiên, từ khi có một lối thơ trình chánh giữa làng thơ đến nay, Thơ mới phải trải qua một cuộc hành trình vinh quang và đau khổ. Song, vượt lên tất cả, nó vẫn khẳng định vị trí vững chắc trong nền văn học dân tộc. Một thời đại trong thi ca ấy khắc ghi vào lịch sử văn chương Việt mốc son rạng ngời với những tên tuổi tài danh: Thế Lữ, Huy Cận, Xuân Diệu, Nguyễn Bính, Tế Hanh, Bích Khê, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Vũ Đình Liên, Đoàn Phú Tứ, Vũ Hoàng Chương. Họ sáng tác nhiều bài thơ hay, đem đến một phạm trù thơ hiện đại, một hệ thi pháp mới thay thế thơ trữ tình cổ điển có tự ngàn năm.

Nếu nói Thơ mới mở ra một cuộc cách mạng trong thi ca, thì có thể xem Trường thơ Loạn là hiện tượng độc đáo và bí ẩn nhất của phong trào Thơ mới. Khởi nguồn của trường thơ này chính là nhóm thơ Bình Định (còn gọi là Bàn thành tứ hữu hay nhóm Tứ linh: Long, Lân, Quy, Phụng, ứng với Hàn Mặc Tử, Yến Lan, Quách Tấn và Chế Lan Viên). Nhóm thơ Bình Định sau này có sự phân hóa về khuynh hướng sáng tác. Cuối năm 1936, từ sự phân hóa này, Hàn Mặc Tử cùng Chế Lan Viên chủ trương thành lập Trường thơ Loạn.

Từ sau 1938, Trường thơ Loạn phát triển và kết nạp thêm những thành viên: Bích Khê, Hoàng Diệp, Quỳnh Dao, tôn vinh Hàn Mặc Tử làm chủ soái. Bỏ qua những yếu tố sáo mòn, lỗi thời của văn học truyền thống, vượt lên khỏi giới hạn Thơ mới để tiếp biến văn hóa, văn học hiện đại phương Tây, nhất là chủ nghĩa tượng trương Pháp, các thi sĩ thơ Loạn tạo nên một dấu ấn phong cách riêng, một quan niệm riêng, một miền đề tài riêng độc đáo và bí ẩn, đưa người đọc đến những tầng bậc cảm nhận sâu thẳm. Dù chỉ tồn tại trong thời gian ngắn, nhưng dòng thơ ấy đã băng qua bầu trời thi ca Việt Nam như vừng sáng huy hoàng, vừa rực rỡ vừa kinh dị, báo hiệu sự phát triển và phá cách của thơ ca hiện đại. Trải qua ba phần tư thế kỷ, đến nay Trường thơ Loạn vẫn là hiện tượng văn học đầy ám gợi với những vần thơ trùng điệp lớp tầng, thách thức bao người khám phá, giải mã.

Điều đó cho thấy sức hấp dẫn khó cưỡng lại của tổ chức thi ca này. Các tác giả thơ Loạn đã được nghiên cứu trên nhiều phương diện: phong cách học, thi pháp học, phân tâm học, văn hóa học. Dù vậy, những băn khoăn, hoài nghi về trường thơ lạ lẫm này vẫn còn đó. Các thi nhân như vẫn còn ẩn sâu trong thế giới đầy khói sương, huyền hoặc của mình.

Không ít người nhìn vào Trường thơ Loạn với đôi mắt ngỡ ngàng, ngạc nhiên cùng những xung lực trái chiều trong cách nhìn nhận, đánh giá. Một giai đoạn rất dài, những vần thơ tài hoa từ những tài năng yểu mệnh này bị định kiến là suy đồi, bế tắc, mang nặng chủ nghĩa cá nhân. Dưới ánh sáng của những quan điểm cởi mở hơn, Trường thơ Loạn dần được trả lại công bằng. Thơ Loạn được xem xét trong sự vận động nội tại, thống nhất, hài hòa giữa nội dung và hình thức, được thừa nhận như một sự cách tân đầy đột phá, có sức vang vọng lớn đến thơ ca sau này.

Tuy nhiên, đó mới là những bước đi ban đầu trong việc lý giải và đôi chỗ còn chưa thỏa đáng. Đặc biệt, nghệ thuật tượng trưng trong sáng tác của Trường thơ Loạn là một trong những vấn đề còn bỏ ngỏ, đang chờ tay người đánh thức. Mĩ học và thực tiễn nghệ thuật của chủ nghĩa tượng trưng phương Tây, đặc biệt là thơ tượng trưng Pháp với những thi sĩ thiên tài như Baudelaire, Verlaine, Rimbaud, Mallarmée, Valéry đã khai mở những cách tân trong phong trào Thơ mới Việt Nam, tiêu biểu là thi phẩm của những đỉnh cao thơ Loạn. Vì lẽ đó, nhu cầu tìm hiểu Trường thơ Loạn một cách sâu sắc, đặt nó trong tiến trình chung của Thơ mới để lý giải khách quan, chỉ ra giá trị trong tính toàn vẹn, bao quát và chỉnh thể của thi pháp tượng trưng, thiết nghĩ là “hành trình thám mã” cần thiết và cấp bách.

Luận án của chúng tôi cố gắng đáp ứng những yêu cầu đó, chỉ ra thế giới nghệ thuật độc đáo, quan niệm thơ mới lạ và những cách tân về nghệ thuật, từ đó chứng minh các thi sĩ thơ Loạn là những nhà thơ lớn và có nhiều đóng góp cho nền văn học nước nhà. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu Theo nhiều tư liệu đã được công bố, Trường thơ Loạn có sáu thành viên: 2 Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên, Bích Khê, Yến Lan, Hoàng Diệp, Quỳnh Dao. Tuy nhiên, trong phạm vi đề tài, chúng tôi chủ yếu khảo sát các thi phẩm của ba nhà thơ nổi bật và khá thống nhất, gần gũi nhau về nhiều mặt: Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên và Bích Khê. Đây là ba thi sĩ trụ cột trung thành, đi suốt hành trình thơ và đời với tuyên ngôn tượng trưng, làm nên đặc sắc của Trường thơ Loạn thời tiền chiến.

Dù Trường thơ Loạn được thành lập vào năm 1936 với nòng cốt là ba thành viên vừa kể trên, nhưng ngoài những bài thơ mang phong cách Đường thi, những thi phẩm còn lại của ba tác giả thơ Loạn được sáng tác trước 1945 đều là đối tượng chúng tôi nghiên cứu, vì những thi phẩm ấy hầu hết mang hơi hướng Loạn. Ngoài ra, tác phẩm văn xuôi, tiểu luận, phê bình, tạp văn của các tác giả thơ Loạn cũng được xem là tài liệu tham khảo quan trọng, soi sáng nhiều vấn đề trong quá trình nghiên cứu. Qua việc nghiên cứu nghệ thuật tượng trưng trong sáng tác của Trường thơ Loạn một cách có hệ thống, phạm vi của luận án sẽ đi sâu nghiên cứu những điểm đặc sắc về nội dung và hình thức biểu hiện của chúng ở những giá trị nổi bật về ngôn từ nghệ thuật, quan niệm nghệ thuật, hình tượng nghệ thuật, biểu tượng nghệ thuật, nhạc tính và họa tính, các biện pháp tu từ… độc đáo của trường thơ này trong tính tương quan với nghệ thuật tượng trưng. Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu - Cơ sở lý thuyết: Luận án soi chiếu mỹ học của trường phái thơ tượng trưng phương Tây vào sáng tác của Trường thơ Loạn.

Bằng quan niệm mới về nghệ thuật, thi phái tượng trưng đã tìm được tiếng đồng vọng và mở ra một thế giới trong tư duy của các nhà thơ mới nói chung, Trường thơ Loạn nói riêng, góp phần hiện đại hóa thơ ca dân tộc, đưa thơ Việt lên một tầm cao mới. - Phương pháp nghiên cứu: Trong luận án, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau: - Phương pháp văn học sử: Nghiên cứu trường phái thơ cụ thể nhưng chúng tôi không tách rời, biệt lập mà đặt trong mối quan hệ với trào lưu cùng thời. Vì văn học là một quá trình lịch sử - hiện thực, một quá trình lịch sử - sáng tạo, cho nên mỗi hiện tượng văn học thường có định hướng của cả phong trào.