Luận án: Mối quan hệ văn hóa Tày - Việt dưới góc độ thẩm mỹ qua truyện kể dân gian

Hà Thị Thu Hương MOI QUAN HỆ VĂN HÓA TAY - VIỆT DƯỚI GÓC ĐỘ THÂM MỸ QUA MOT SO KIEU TRUYỆN KE DAN GIAN CƠ BAN LUẬN ÁN TIEN SĨ VĂN HỌC HÀ NỌI - 2007 Hà Thị Thu Hương MOI QUAN HỆ VAN HÓA TAY - VIỆT DƯỚI GOC ĐỘ THÂM MỸ QUA MOT SO KIỂU TRUYỆN KE DÂN GIAN CƠ BAN Chuyên ngành: Văn học dân gian Mã số: 62.01 LUẬN ÁN TIỀN SĨ VĂN HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: 1. TS VŨ ANH TUẦN 2. TS KIEU THU HOẠCH HA NOI - 2007 MỤC LỤC Trang Trang phụ bìa Lời cam đoan Mục lục MỞ ĐẦU 1 CHUONG 1: TONG QUAN CO SO LY LUAN VA THUC TIEN CUA VIEC NGHIEN CUU QUAN HE VAN HOA TAY - VIET QUA TRUYEN KE DAN GIAN 1. Tổng quan về lý thuyết văn hoá tộc người 22 1.

Phác hoa quá trình giao lưu và tiếp biến văn hoá Tay — Việt trong lich si 28 1. Vai trò của truyện ké dân gian trong văn hóa tộc người 39 1.Tiếp cận truyện kê dân gian Tay, Việt theo tinh than folklore học 45 Tiểu kết chương 1 54 CHUONG 2: MOI QUAN HỆ VĂN HOÁ TAY - VIỆT QUA KHAO SÁT SO SANH KIEU TRUYỆN NGƯỜI ANH HUNG KIEN TAO THE GIỚI, KIÊN TAO VU TRU 2.Tiếp cận hình thức cấu tạo cốt truyện 55 2. Tiếp cận theo motif 80 Tiểu kết chương 2 96 CHƯƠNG 3: MÓI QUAN HỆ VĂN HOÁ TÀY- VIỆT QUA KHẢO SÁT SO SÁNH KIỂU TRUYỆN NGƯỜI ANH HÙNG VĂN HOÁ 3. Nhân vật anh hùng văn hoá, sự tiếp nối có cơ sở lịch sử 98 3.

Các dạng thức của nhân vật anh hùng văn hoá 99 3. Sự tương đồng và khác biệt trong cấu tạo cốt truyện và trong việc tái tạo motif đặc trưng của kiểu truyện nhân vật anh hùng văn hoa Tay — Việt 102 3. Những nhân vật anh hùng văn hoá tiêu biêu mang dâu ân văn hoá tộc người Tay và Việt từ góc nhìn moi quan hệ văn hoá tộc người 130 Tiểu kết chương 3 153 CHƯƠNG 4: MOI QUAN HỆ VĂN HOA TAY - VIỆT QUA KHAO SAT SO SÁNH KIEU TRUYỆN NGƯỜI ANH HUNG CHIEN TRAN CHONG GIAC NGOAI XAM 4. Sự vận động mang tính quy luật tạo thành kiểu truyện 154 4.

Kết cau của kiểu truyện người anh hùng chiến trận trong truyện kể dân gian TayViét 158 4.Những motif đặc trưng của kiểu truyện 178 Tiểu kết chương 4 192 KET LUẬN 195 DANH MỤC CÔNG TRÌNH KHOA HỌC CỦA TÁC GIÁ LIÊN QUAN ĐÉN LUẬN ÁN 201 TÀI LIỆU THAM KHẢO 202 PHỤ LỤC PHU LUC 1: DANH MỤC CAC TẬP TRUYỆN DAN GIAN CHÍNH ĐƯỢC KHAO SAT 226 DANH MỤC CÁC TRUYỆN ĐƯỢC DUNG DE KHAO SÁT 227 PHU LUC 2: ANH VA BAN DO 298 MỞ ĐÀU 1. LÝ DO CHỌN ĐÈ TÀI: 1. Giá trị thời sự của đề tài: 1. Cuộc sông hiện đại trong sự hội nhập quốc tế đang diễn ra mạnh như vũ bão đã làm cho nhu cầu nhận thức sâu sắc vấn đề bảo tồn, phát huy bản sắc văn hoá dân tộc và văn hoá tộc người trở nên cấp bách hơn bao giờ hết.

Coi trọng văn hoá truyền thống chính là coi trọng nền tang sức mạnh tinh than của dân tộc. Nghị quyết Hội nghị Trung ương Đảng lần thứ V khoá VIII đã nêu rõ: "Di sản văn hoá là tài sản vô giá, gan két cong đồng dân tộc, là cốt lõi của ban sắc dân tộc, cơ sở dé sang tạo những gia tri mới và giao lưu văn hoá. Cần phải hết sức coi trọng, bảo ton, phat huy những giá trị văn hoa truyền thống" [13, tr. Xu thé trở về cội nguồn dé khang định những giá trị văn hoá truyền thống là hướng đi mang tính tất yếu của thời đại.

Trong bối cảnh toàn cầu hoá của thời đại mới, việc khẳng định giá trị văn hoá truyền thống từ nhiều hướng tiếp cận khác nhau vừa là yêu cầu và vừa là thách thức đối với nhiều nhà nghiên cứu. Nhà thơ Cù Huy Cận đã khăng định trong buổi toa đàm về tuyên ngôn toàn cầu hoá về đa dạng văn hoá của Unesco vào ngày 23/8/2002: "Việc bảo tồn những giá trị văn hoá truyền thống hiện nay là một vấn đề cực kỳ quan trọng trước nguy cơ đồng dạng văn hoá, áp đặt các nền văn hoá của các nước phát triển với những quốc gia nhỏ bé. Điều này sẽ làm cho bản sắc văn hoá bị biến dang và mat đi nét đặc trưng của nó. Một trong những vấn đề mang tính thời sự của nhiều quốc gia trên thế giới hiện nay là ủng hộ đa dạng văn hoá và chống lại nguy cơ đồng dạng văn hoá.

Muốn làm được điều đó, trước tiên mỗi dân tộc phải tự khẳng định được bản sắc văn hoá đặc thù của chính dân tộc mình trên con đường tiếp xúc hội nhập. Với cái nhìn tổng thé, văn hoá được hiểu là một phạm trù rất năng động với đủ các khía cạnh về tinh than, vật chất, tri thức, tình cảm. Với cách hiểu đó, văn hoá đã khắc hoạ nên sắc thái điện mạo của mỗi vùng, miễn, mối quôc gia dân tộc. Đúng như nhận định cua Tran Quoc Vượng, "Việt Nam là một quốc gia nhưng là một quốc gia đa tộc.

song nền văn hoá Việt Nam lại rat đa dạng, theo thời gian diễn triển, theo không gian gia đình - làng xã, vùng miền - tộc người. theo các mối giao lưu rồi giao thoa, hỗn chủng, đan xen, hỗn dung, tiếp xúc biến đồi, biến dạng nhưng cuối cùng vẫn hội tụ - kết tinh và định hình một nền văn hoá Việt Nam" [305, tr. Như vậy, hướng nghiên cứu mối quan hệ văn hoa tộc người trong cộng đồng Việt Nam thống nhất cần được sự quan tâm đặc biệt của nhiều ngành nghiên cứu. Nói như Tô Ngọc Thanh, nền văn hoá Việt Nam “là nền văn hoá kết tinh những giá trị văn hoá các tộc người, đồng thời lại là cơ sở cho quá trình giao lưu giữa các nền văn hoá tộc người để trở nên mạnh hơn, rộng hơn, nhanh hơn khiến cho văn hoá mỗi tộc người giàu có hơn và phát triển nhanh hơn" [196, tr.

Nghiên cứu quan hệ văn hoá giữa tộc người chủ thể Kinh (Việt) với các tộc người khác sẽ làm sáng tỏ quy luật phát triển theo hướng trao đôi, tiếp thu văn hoá bằng hoà hợp dân tộc để xây dựng nền văn hoá thống nhất nhưng lại mang phong cách độc đáo của mỗi tộc người. Cái độc đáo trong văn hoá của từng tộc người đã góp phần tạo nên diện mạo chung của văn hoá Việt Nam, có những yếu tố riêng mang tính đặc thù bên cạnh những yếu tố chung mang tính phổ quát. Trong đại gia đình các tộc người Việt Nam, tộc người Tày là tộc người có số dân đông thứ hai sau người Kinh (Việt), có quan hệ gan bó với người Kinh theo suốt chiều dài của lịch sử từ thời mở nước đến tận ngày nay. Mối quan hệ văn hoá Tày - Việt là mối quan hệ đặc biệt, cần phải được bảo lưu và phát triển.

Giá trị lý luận của đề tài: 1. Kho tàng văn học dân gian cô truyền, nhất là kho tàng truyện ké dân gian của các tộc người Việt Nam chứa đựng những giá trị văn hoá truyền thống vô giá đã được truyền giao qua nhiều thời đại. Qua truyện ké dân gian chúng ta có thé nhận diện được nguồn gốc các loại hình văn hoá với đặc trưng vùng, địa phương rõ nét cùng với phong tục tập quán, tôn giáo của một tộc người hay của cả một dân tộc. Vì thế, khai thác, giải mã truyện ké dân gian dé tìm ra những giá trị văn hoá truyền thống tiềm ân qua nhiều lớp nghĩa là lý do mang tính học thuật đầu tiên.

Văn học dân gian với ưu thế về chất liệu ngôn từ trong sự phản ánh thực tại là sự tích hợp những giá tri ưu tú nhất của văn hoá dân gian và tiềm ân nhiều mạch nguồn văn hoá, tư tưởng của dân tộc. Văn học dân gian mang sức nặng của cả một gia tài văn hoá được trải nghiệm qua không gian và thời gian, được bảo lưu và trao truyền từ thế hệ này đến thế hệ khác. Tìm hiểu, phân tích những giá trị của các tác pham văn học dân gian có nghĩa là góp phần nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hoá dân tộc. Văn hoá - văn học dân gian của tộc người Tày và Kinh (Việt) là một bộ phận không thé tách rời trong kho tàng văn hoá - văn học dân gian Việt Nam.

Dé hiểu sâu sắc hơn nền văn hoá Việt Nam, thì việc khám phá những giá trị thâm mỹ và giá trị tư tưởng của kho tang văn hoá - văn hoc dân gian của người Tay cũng như người Việt qua sự tiếp xúc ngôn ngữ, giao thoa, tiếp biến, dung hợp văn hoá theo cả hai chiều Tày - Việt và Việt - Tày là hướng nghiên cứu có ý nghĩa nhiều mặt, cả về lý luận lẫn thực tiễn trong việc sưu tầm, nghiên cứu, giảng dạy văn học dân gian nói chung và truyện kể dân gian nói riêng. Sự phát triển không ngừng của học thuật và sự mở rộng hướng tiếp cận nhiều chiều trong nghiên cứu đã giúp các nhà nghiên cứu văn hoá - văn học dân gian Việt Nam từng bước có được nhận thức chính xác về mối quan hệ chặt chẽ giữa văn học dân gian với văn hoá dân gian. Đề tài đã được lựa chọn "Mối quan hệ văn hoá Tay — Việt dưới góc độ thâm mỹ qua một số kiểu truyện kể dân gian cơ bản" có cơ sở lý luận và thực tiễn nằm ngay trong bản chất đặc trưng của văn học dân gian: đặc trưng văn học và đặc trưng văn hoá. Hệ thống luận điểm của đề tài sẽ được giải quyết giữa hai góc độ ngữ văn và dân tộc học, bởi lẽ văn học dân gian là một thành phần hữu cơ của văn hoá dân gian có tính nguyên hợp và tính đa chức năng.

Đặc biệt, đối với những di sản văn hoá dân gian đã lùi sâu vào dĩ vãng, là sản phẩm có căn rễ từ thời kỳ thị tộc, bộ lạc như thần thoại, truyền thuyết. thì tính nguyên hợp về lao động xã hội, về đối tượng phản ánh của nó rất nổi đậm. Đã từng có nhiều công trình thuộc những lĩnh vực khoa học khác nhau tiếp cận nghiên cứu đó ở những góc độ khác nhau như: dưới góc độ lịch sử, dưới góc độ xã hội hoc., đến lượt mình, chúng tôi lựa chọn cách tiếp cận đưới góc độ thẩm mỹ (chữ dùng của Đinh Gia Khánh).