Luận án TS: Báo chí di động tại Việt Nam - Hiện trạng, xu hướng và giải pháp

Lý do chọn đề tài Sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ thời đại công nghiệp 4.0 đã tác động vào mọi lĩnh vực của đời sống xã hội trong đó có báo chí truyền thông. Dưới tác động đó, các phương tiện truyền thông, các hình thức báo chí mới xuất hiện, tạo ra một hệ sinh thái báo chí truyền thông đa dạng. Từ báo chí đa phương tiện, báo chí dữ liệu báo chí đa nền tảng, báo chí “nhúng” đến báo chí di động. Từ công nghệ sản xuất và truyền phát thông tin nhỏ gọn, tiện ích đến sự tham gia của trí thông minh nhân tạo.

Từ sản phẩm báo chí chỉ là độc quyền của cơ quan báo chí, nhà báo đến nội dung do người dùng tạo ra. Tất cả những biến đổi đó đã làm cho đời sống báo chí trở nên sôi động hơn bao giờ hết. Trong bối cảnh đó, báo chí trên điện thoại di động xuất hiện như là một hình thức báo chí hiệu quả và có nhiều ưu điểm. Báo chí trên điện thoại di động đã trở thành mục tiêu hướng đến của nhiều nền báo chí trên thế giới.

Hình thức báo chí này đã trở nên phổ biến và quan trọng đến mức như CEO Google Larry Page đã từng khẳng định là, “chúng ta không còn sống trong một thế giới “mobile-first”- ưu tiên điện thoại di động- mà chúng ta đang sống trong thế giới “mobile only” - chỉ dành cho thiết bị di động” [dẫn theo:69]. Cũng như nhiều nền báo chí trên thế giới, sự ra đời của báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam trong thời gian vừa qua đã tạo nên những thay đổi sâu sắc trong đời sống thông tin. Những thay đổi ấy không chỉ biểu hiện bằng những hình thức bên ngoài, mà còn là những biến đổi bên trong có tính bản chất. Báo chí trên điện thoại di động đã có một bước tiến mạnh mẽ trong việc cấu trúc lại toàn bộ hoạt động báo chí của nước nhà từ khâu sản xuất, chuyển tải thông tin đến việc tiếp cận công chúng.

Đó có thể là những sản phẩm báo chí ngắn gọn, trực quan, cá nhân hóa, là hình thức báo chí có thể đo lường, định vị được người dùng, hình dung được công chúng thích gì, đọc, xem, nghe gì, đang ở đâu và có thể dẫn dắt, điều hướng thói quen, nhu cầu của người dùng. Điều mà 1 không một loại hình báo chí truyền thống nào có thể thực hiện được. “Báo chí trên điện thoại di động làm phong phú thêm môi trường truyền thông, khẳng định vị thế, quyền lực của công chúng báo chí hiện đại và tạo ra xu hướng phát triển mới của báo chí truyền thông” [49, tr25]. Với sự phát triển mạnh mẽ, báo chí trên điện thoại di động đã trở thành điểm nhấn, tâm điểm của xã hội thông tin tại Việt Nam hiện nay.

Đã đến lúc cần phải khẳng định tính hữu ích cũng như sức mạnh của hình thức báo chí này tại thị trường truyền thông Việt Nam và xu thế phát triển tất yếu của nó trong tương lai. Tuy vậy, thực tế ở Việt Nam hiện nay, nghiên cứu báo chí trên điện thoại di động với tư cách là một nền tảng báo chí mới một cách hệ thống vẫn chưa được thực hiện. Hơn nữa, trên phương diện lý luận, vấn đề báo chí trên điện thoại di động vẫn là địa hạt còn bỏ ngỏ. Chính vì thế, NCS chọn đề tài “Báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay” làm đề tài nghiên cứu cho luận án.

Nghiên cứu báo chí trên điện thoại di động ở Việt Nam, luận ánh tập trung vào việc khảo sát sản phẩm của nền tảng báo chí này bao gồm vấn đề về sản xuất, lưu thông, hình thức, nội dung của sản phẩm, chỉ ra những điểm khác biệt của sản phẩm báo chí trên điện thoại di động với các sản phẩm báo chí trên những nền tảng khác, tính tương tác của công chúng với sản phẩm, từ đó góp phần khái quát hóa bức tranh toàn cảnh về hiện trạng báo chí di động ở Việt Nam. Đồng thời, qua kết quả nghiên cứu, luận án góp phần định hình hệ thống lý thuyết về báo chí trên điện thoại di động, làm cơ sở lý luận để nghiên cứu các vấn đề liên quan đến báo chí trên điện thoại di động trong tương lai. Mục đích và Nhiệm vụ nghiên cứu 2. Mục đích nghiên cứu Nghiên cứu nội dung, hình thức, phương thức sản xuất và chuyển tải thông tin, công chúng, chiến lược sản xuất, phân phối và tiêu thụ của sản phẩm báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam.

Trên cơ sở đó, luận án dự báo xu 2 hướng phát triển và đề xuất giải pháp để nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí trên điện thoại di động trong tương lai tại Việt Nam. Nhiệm vụ nghiên cứu Để đạt được mục đích nghiên cứu trên, luận án thực hiện những nhiệm vụ sau: -Xây dựng cơ sở lý luận và thực tiễn về báo chí, báo chí đa nền tảng, báo chí di động và báo chí trên điện thoại di động; - Nghiên cứu, khảo sát, đánh giá hiện trạng về hình thức, nội dung, phương thức sản xuất và chuyển tải thông tin của sản phẩm báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay; -Phân tích đặc điểm, nhu cầu, cách thức tiếp nhận và tương tác thông tin với sản phẩm báo chí trên điện thoại di động của công chúng tại Việt Nam; - Phân tích các chiến lược sản xuất, phân phối và tiêu thụ sản phẩm của báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay; - Dự báo xu thế phát triển báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam, từ đó, khuyến nghị giải pháp nhằm nâng cao chất lượng sản phẩm báo chí trên điện thoại di động trong tương lai. Câu hỏi nghiên cứu Luận án tập trung trả lời các câu hỏi nghiên cứu sau: Câu hỏi 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn về báo chí trên điện thoại di động là gì? Câu hỏi 2: Báo chí trên điện thoại di động hiện nay được thể hiện như thế nào và sản phẩm của dạng báo chí này có gì khác biệt so với các loại hình báo chí khác? 3 Câu hỏi 3: Tính tương tác của công chúng báo chí trên điện thoại di động với sản phẩm có những điểm đặc biệt nào so với sản phẩm báo chí của các loại hình báo chí khác? Câu hỏi 4: Sản phẩm báo chí trên điện thoại di động cần có những giải pháp nào để nâng cao chất lượng? 4. Đối tượng và Phạm vi nghiên cứu 4.

Đối tượng nghiên cứu: Đối tượng nghiên cứu của luận án là “Báo chí trên điện thoại di động tại Việt Nam hiện nay”. Phạm vi nghiên cứu - Nghiên cứu hình thức, nội dung, quá trình sản xuất, chuyển tải của phiên bản báo chí trên điện thoại di động, trong đó khảo sát 4 tờ báo gồm Thanh Niên online, Tuổi trẻ online, Dân trí, VNExpress, 1 kênh phát thanh là VOV1Media (VOV) và 1 kênh truyền hình là VTCnow (VTC) phát trên hệ thống truyền hình Internet qua điện thoại di động trong thời gian từ năm 2016 đến 2018 làm đại diện. Việc lựa chọn trên đáp ứng các tiêu chí: i-các tờ báo, các kênh phát thanh, truyền hình trên đã có các phiên bản báo chí trên điện thoại di động. ii-các báo, các kênh phát thanh, truyền hình trên hiện nay có lượng công chúng lớn.

iii-các cơ quan báo chí trên đã sử dụng công nghệ hiện đại trong việc chuyển tải thông tin qua điện thoại di động. iv-thời gian là 3 năm từ 2016-2018 là thời gian phù hợp với quá trình làm luận án cũng như tương thích với một giai đoạn đánh giá phát triển của báo chí. Thanh Niên online, Tuổi trẻ Online, là báo điện tử phiên bản của các tờ báo in có số lượng phát hành lớn của cả nước hiện nay. Đây là các tờ báo có số lượng công chúng báo in và công chúng trực tuyến khá lớn.

Trong đó, Tuổi trẻ online (TTO) là cơ quan ngôn luận của Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh do Thành đoàn thành phố Hồ Chí Minh làm chủ quản. TTO hiện thu hút 4 tới 2.75 triệu lượt truy cập/ngày, chiếm 21.95% số công chúng đọc báo tại Việt Nam. TTO hiện có 17 chuyên mục, 58 chuyên mục con. Thanh Niên Online (TNO) là cơ quan của Hội Liên hiệp Thanh niên Việt Nam.

TNO hiện đang thu hút 2.41 triệu lượt truy cập/ngày, chiếm 21.4% số người đọc tại Việt Nam. TNO gồm có 17 chuyên mục chính và 44 chuyên mục con. TTO và TNO đã xây dựng và sẵn sàng cho các loại hình báo chí đa phương tiện bao gồm: các ứng dụng truyền thông trên Android Market, App Store, các ứng dụng thiết bị cầm tay wap tivi Moblie, internet tivi, phiên bản báo dành riêng cho iPhone, các loại điện thoại smart phone và nhiều loại điện thoại cầm tay phổ biến khác. Dân trí, VnExpress là các tờ báo điện tử độc lập với cách làm báo hiện đại, nhanh, thời sự và là các tờ báo có uy tín, được công chúng quan tâm truy cập nhiều nhất.

VnExpress (VNE) là tờ báo của tập đoàn FPT do Bộ KH-CN làm chủ quản, có 5.07 triệu lượt xem/ ngày. Mỗi ngày, báo xuất bản trung bình 300 tin, bài, có 27 mục, chuyên mục. Dân trí là một tờ báo mạng điện tử trực thuộc trung ương Hội khuyến học Việt Nam, có lượng truy cập khá lớn. Dân trí là một trong 2 tờ báo điện tử tiếng Việt có lượng người đọc đông đảo nhất, có 3.9 triệu lượt xem/ngày.

Mỗi ngày Dân trí xuất bản 250-300 tin, bài trên nhiều lĩnh vực với 32 chuyên mục nội dung khác nhau. VOV1 là kênh thời sự tổng hợp thuộc VOV. Nội dung của VOV1 là sự kết hợp giữa các chương trình thời sự, các show và các chương trình chuyên đề bao gồm phần tin tức cập nhật, điểm báo, các bài phân tích thời sự, chuyên mục, phóng sự, khách mời, thông tin chỉ dẫn, hướng dẫn, thông tin thời tiết, giao thông. VOV1 thông tin nhanh, bình luận sâu, tương tác đa chiều, tăng cường tương tác với công chúng qua điện thoại, facebook, fanpage… trong mỗi chương trình đều có sự tham gia của công chúng.

VTCNow là hình thức truyền hình dành riêng cho điện thoại đầu tiên ở Việt Nam. VTCNow thuộc Đài truyền hình Kỹ thuật số VTC – Đài Tiếng nói Việt Nam có nhiều điểm mới về nội dung và giải pháp công nghệ. Về nội dung, 5 VTCNow chú trọng đề cập tới tin tức, đây là giá trị nội dung cốt lõi. Bên cạnh đó, một thế mạnh khác của VTC Now và gần như là đi tiên phong đó là phát triển Breaking News trên điện thoại.