Luận án Ngô Quang Tuệ: Triết lý nhân sinh Đạo gia và ảnh hưởng Việt Nam XV-XVIII

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN NGÔ QUANG TUỆ TRIẾT LÝ NHÂN SINH CỦA ĐẠO GIA VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XV - XVIII LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC Hà Nội, 2018 BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH HỌC VIỆN BÁO CHÍ VÀ TUYÊN TRUYỀN NGÔ QUANG TUỆ TRIẾT LÝ NHÂN SINH CỦA ĐẠO GIA VÀ ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐỐI VỚI LỊCH SỬ TƯ TƯỞNG VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XV - XVIII Ngành: Triết học Mã số: 62 22 03 01 LUẬN ÁN TIẾN SĨ TRIẾT HỌC NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC 1. TS Nguyễn Hùng Hậu 2. TS Đoàn Đức Hiếu Hà Nội, 2018 LỜI CAM ĐOAN Tôi cam đoan đây là công trình nghiên cứu của bản thân, được sự hướng dẫn của GS. TS Nguyễn Hùng Hậu và PGS.

TS Đoàn Đức Hiếu. Trong luận án có kế thừa kết quả nghiên cứu của các học giả đi trước. Luận án không trùng với bất kỳ một công trình nghiên cứu nào đã công bố trước đây. Những phần trích dẫn và sử dụng tài liệu được giới hạn trong phạm vi cho phép.

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm trước hội đồng khoa học về tất cả nội dung trong luận án. Tác giả luận án Ngô Quang Tuệ LỜI CẢM ƠN Cho phép tôi được bày tỏ lòng biết ơn vô hạn đến quý thầy, quý ban ngành, quý đồng nghiệp, gia đình đã hết lòng giúp đỡ nhằm hoàn thành luận án này. Tôi xin chân thành cảm ơn: - Bộ Giáo dục và Đào tạo, Vụ Đại học và Sau Đại học - Ban Giám đốc Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh - Ban Giám hiệu Trường Cao đẳng Y tế Huế - Phòng Đào tạo Sau Đại học Học viện Báo chí và Tuyên truyền - Khoa Triết học Học viện Báo chí và Tuyên truyền - GS. TS Nguyễn Hùng Hậu, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh và PGS.

TS Đoàn Đức Hiếu, Trường Đại học Sư phạm Kỹ thuật Thành phố Hồ Chí Minh đã trực tiếp đỡ đầu, tận tình chỉ dẫn, giúp đỡ và tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập, nghiên cứu để hoàn thành luận án này. - Gia đình, bạn bè, đồng nghiệp đã sẵn sàng tạo mọi điều kiện thuận lợi, ủng hộ nhiệt tình trong suốt quá trình học tập nghiên cứu. Xin gửi đến tất cả mọi người lòng biết ơn chân thành của tôi. Ngô Quang Tuệ MỤC LỤC MỞ ĐẦU……………………………………………………….

Tính cấp thiết của đề tài…………………………………. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu luận án…………………. Mục đích nghiên cứu……………………………. Nhiệm vụ nghiên cứu…………………………………….

Đối tượng và phạm vi nghiên cứu luận án……………………. Đối tượng nghiên cứu……………………………………. Phạm vi nghiên cứu…………………………………. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu luận án……………….

Cơ sở lý luận và phương pháp luận…………………………. Phương pháp nghiên cứu……………………………. Đóng góp mới về khoa học của luận án………………………. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án……………….

Ý nghĩa thực tiễn……………………………………………. Kết cấu của luận án………………………………. 5 TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU…………………. Nguồn tài liệu phục vụ nghiên cứu……………………………….

Nhóm tài liệu gốc……………………………………. Nhóm tài liệu gốc nghiên cứu về những trước tác của Đạo gia……. Nhóm tài liệu gốc nghiên cứu về những trước tác của các nhà tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XV - XVIII……………………………………. Tài liệu nghiên cứu về cơ sở hình thành triết lý nhân sinh của Đạo gia 11 1.

Tài liệu nghiên cứu về điều kiện và tiền đề hình thành triết lý nhân sinh của Đạo gia……………………………………………………………. Tài liệu nghiên cứu một số triết gia và tác phẩm tiêu biểu hình thành triết lý nhân sinh của Đạo gia………………………………………. Tài liệu nghiên cứu về nội dung triết lý nhân sinh của Đạo gia………. Tài liệu nghiên cứu về khái niệm triết lý nhân sinh……………….

Tài liệu nghiên cứu quan niệm về con người, đạo làm người………. Tài liệu nghiên cứu ảnh hưởng triết lý nhân sinh của Đạo gia đối với lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XV - XVIII…………………………. Tài liệu nghiên cứu ảnh hưởng triết lý nhân sinh của Đạo gia đối với tư tưởng về con người trong lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XV - XVIII…. Tài liệu nghiên cứu ảnh hưởng triết lý nhân sinh của Đạo gia đối với đạo làm người trong lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XV - XVIII…….

Các vấn đề đặt ra trong tổng quan tình hình nghiên cứu luận án………. Những nội dung các công trình nghiên cứu đã đạt được……………. Các vấn đề đặt ra cần tiếp tục nghiên cứu trong luận án……………. 30 Chƣơng 1: CƠ SỞ HÌNH THÀNH TRIẾT LÝ NHÂN SINH CỦA ĐẠO GIA 32 1.

Điều kiện và tiền đề hình thành triết lý nhân sinh của Đạo gia………. Điều kiện kinh tế - xã hội hình thành triết lý nhân sinh của Đạo gia. Tiền đề tư tưởng - lý luận hình thành triết lý nhân sinh của Đạo gia…. Một số triết gia và tác phẩm tiểu biểu hình thành triết lý nhân sinh của Đạo gia…………………………………………………………………….

Lão Tử và tác phẩm Đạo đức kinh………………………………. Dương Tử và tác phẩm Liệt Tử - Xung hư chân kinh……………. Trang Tử và tác phẩm Nam hoa kinh…………………………. 53 Tiểu kết chương 1……………………………………………………………….

56 Chƣơng 2: NỘI DUNG TRIẾT LÝ NHÂN SINH CỦA ĐẠO GIA…… 57 2. Khái niệm về triết lý nhân sinh………………………………………. Triết lý nhân sinh…………………………………………………. Quan niệm về con người…………………………………………….

Quan niệm về vị trí của con người trong trời đất…………………. Quan niệm về bản chất của con người……………………………. Quan niệm về sự sống chết của con người…………………………. Quan niệm về đạo làm người………………………………………….

Quan niệm về “vô vi”………………………………………………. Quan niệm về khiêm nhu và bất tranh………………………………. Quan niệm về dĩ đức báo oán và công thành thân thoái……………. Quan niệm về tự do, bình đẳng và hạnh phúc tuyệt đối…………….

Quan niệm về vị ngã, quý sinh………………………………………. Quan niệm về vô dục và tri túc……………………………………. Quan niệm về dưỡng sinh, đạt sinh…………………………………. Quan niệm về “vô vi nhi trị”………………………………………… 98 Tiểu kết chương 2………………………………………………………………….

103 Chƣơng 3: ẢNH HƢỞNG TRIẾT LÝ NHÂN SINH CỦA ĐẠO GIA ĐỐI VỚI LỊCH SỬ TƢ TƢỞNG VIỆT NAM TỪ THẾ KỶ XV - XVIII 104 3. Ảnh hưởng triết lý nhân sinh của Đạo gia đối với tư tưởng về con người trong lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XV - XVIII………. Con người là sản phẩm của tự nhiên………………………………… 104 3. Bản tính tự nhiên của con người…………………………………….

Thản nhiên trước sự sống chết của con người………………………. Ảnh hưởng triết lý nhân sinh của Đạo gia đối với đạo làm người trong lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XV - XVIII…………………………. Tư tưởng “vô dục”, không màng danh lợi để được ung dung tự do, tự tại 121 3. Đến với “vô vi” để thuận theo tự nhiên, hoà hợp với thiên nhiên….

Đối với tư tưởng nhàn dật của con người trong lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XV - XVIII…………………………………………………. Đối với tư tưởng dưỡng sinh, đạt sinh trong lịch sử tư tưởng Việt Nam từ thế kỷ XV - XVIII…………………………………………………. 136 Tiểu kết chương 3…………………………………………………………………. 143 TÀI LIỆU THAM KHẢO……………………………………………….

Tính cấp thiết của đề tài Trong các trƣờng phái triết học thời kỳ Tiên Tần, tƣ tƣởng Đạo gia có nội dung phong phú, sâu xa và uyên thâm nhất. Bởi vì lần đầu tiên trong lịch sử triết học Trung Quốc, Đạo gia đã luận bàn về vũ trụ quan và trên cơ sở đó luận giải các nội dung còn lại trong hệ thống triết học của mình nhƣ nhận thức luận, phép biện chứng và nhân sinh quan. Qua đó cho thấy tƣ tƣởng Đạo gia là hệ thống triết học hoàn chỉnh, mang tính logic và khái quát cao. Tuy nhiên, đóng góp quan trọng nhất của triết học Đạo gia vẫn là ở vấn đề nhân sinh, vì mục đích cuối cùng của Đạo gia không chỉ luận giải những vấn đề mang tính nhận thức mà còn hƣớng con ngƣời hành động theo Đạo, theo những năng lực vốn có của Đức, thuận theo những quy luật của tự nhiên nhằm đạt đƣợc sự tự do, tự tại, thoát khỏi sự ràng buộc của thế giới “hữu vi” để đến với thế giới “vô vi” nhằm bình trị xã hội.

Vì vậy, triết lý nhân sinh của Đạo gia đã bàn đến mọi mặt về con ngƣời và xã hội một cách rất đặc sắc và phong phú, từ việc sống đến việc chết, từ việc phải đến việc trái, đến hƣ tĩnh, không làm, bản chất con ngƣời, đạo làm ngƣời, chế độ chính trị - xã hội,… Trong hệ thống triết học của Đạo gia không có chỗ nào mà lại không luận bàn vấn đề nhân sinh. Cho nên, nghiên cứu triết lý nhân sinh của Đạo gia để góp phần hệ thống hoá triết học Đạo gia là một vấn đề mang tính cần thiết hiện nay. Mặt khác, triết lý nhân sinh của Đạo gia đã không chỉ có giá trị đối với lịch sử tƣ tƣởng, văn hoá Trung Quốc và một số quốc gia phƣơng Đông mà còn có giá trị lý luận và thực tiễn đối với nhân loại ngày nay. Bởi vì, thế giới mà chúng ta đang sống là thế giới của những thay đổi lớn.

Với những thành tựu phi thƣờng của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, với sự xuất hiện nền kinh tế tri thức, quá trình toàn cầu hóa diễn ra ngày càng sâu rộng, đời sống kinh tế, chính trị, xã hội biến chuyển không ngừng. Tuy nhiên, loài ngƣời ngày nay cũng đang phải đối mặt trƣớc nhiều thử thách mang tính chất toàn cầu, nhƣ: khủng hoảng kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá; chiến tranh cục bộ với nhiều hình thức sắc tộc, dân tộc, tôn giáo; nạn khủng bố, bùng nổ dân số, đói nghèo và bệnh tật, ô nhiễm môi trƣờng, biến đổi khí hậu toàn cầu, sự cạn kiệt tài nguyên, năng 2 lƣợng… Những hiểm hoạ đó nếu không giải quyết kịp thời sẽ ảnh hƣởng đến sự tồn vong của nhân loại. Những hậu quả đó của loài ngƣời do đâu mà có? Dƣới góc độ nhân sinh quan của Đạo gia, có thể thấy là do con ngƣời quá “hữu vi” vào thế giới, vì lợi ích mà con ngƣời đã hành động trái với quy luật, không thuận theo lẽ tự nhiên, nhằm thực hiện ƣớc mơ “chinh phục”, “làm chủ tể giới tự nhiên”, bất chấp mọi tác hại đối với tự nhiên. Cho nên, nghiên cứu triết lý nhân sinh của Đạo gia sẽ giúp con ngƣời văn minh hiện nay nhận thức rõ hơn sự cần thiết phải sống hoà hợp với tự nhiên, thuận theo tự nhiên và giữ gìn môi trƣờng sống lành mạnh cho chính mình.

Tƣ tƣởng Đạo gia đã du nhập vào Việt Nam từ rất sớm cùng một ngàn năm đô hộ phƣơng Bắc. Dễ nhận thấy tƣ tƣởng Đạo gia không đƣợc giai cấp cầm quyền phong kiến Việt Nam sử dụng làm hệ tƣ tƣởng thống trị.